Tuxumning odatdagidan mayda bo‘lib qolishi tuxumdor tovuq boqadigan xo‘jaliklarda tez-tez uchraydi. Ba’zan bu tabiiy holat — masalan, yosh tovuq endigina tuxumga kirganida dastlabki tuxumlar kichik bo‘ladi. Ammo tuxum hajmi avval me’yorida bo‘lib, keyin ketma-ket kamaygan bo‘lsa, bunga oziqlantirishdagi xato, issiq stressi, suv tanqisligi, yorug‘lik rejimi yoki sog‘liq muammosi sabab bo‘lishi mumkin.
Muammoni bartaraf etish uchun faqat kaltsiy yoki vitamin berish yetarli emas. Avval tuxumning qachondan maydalashgani, barcha tovuqlarda yoki ayrimlaridagina kuzatilayotgani, yem va suv iste’moli, tovuqxona harorati hamda boshqa belgilarni tekshirish kerak.
Tuxumning hajmi nimaga bog‘liq?
Tuxum og‘irligi va hajmiga bir nechta omil birgalikda ta’sir qiladi. Eng muhimlari — tovuqning yoshi, genetikasi, tana vazni, ratsiondagi energiya va aminokislotalar, suv bilan ta’minlanish, issiqlik sharoiti, yorug‘lik dasturi va umumiy sog‘liq holati.
Tuxumning oq qismi, sarig‘i va qobig‘i hosil bo‘lishi uchun tovuq organizmiga yetarli energiya, oqsil, suv, vitaminlar va minerallar kerak. Ratsiondagi kaltsiy asosan qobiq hosil bo‘lishida muhim bo‘lsa-da, tuxumning mayda bo‘lishi har doim kaltsiy yetishmasligini anglatmaydi. Kaltsiy muammosida ko‘proq yupqa, g‘adir-budur yoki oson sinadigan qobiq kuzatiladi.
Tuxum mayda bo‘lib qolishining asosiy sabablari
1. Tovuq tuxumga endigina kirgan
Yosh urg‘ochi tovuqlar tuxum berishni boshlagan dastlabki davrda mayda tuxum qo‘yishi odatiy. Reproduktiv tizim hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi va tuxum yo‘llari muntazam ishlashga moslashadi. Birinchi tuxumlar ko‘pincha kichikroq, ba’zan shakli notekis bo‘lishi mumkin.
Odatda tovuqning yoshi ulg‘aygani sari tuxum hajmi asta-sekin kattalashadi. Biroq tuxumga juda erta kirgan, tana vazni past yoki rivojlanishi sust bo‘lgan tovuqlarda tuxum hajmi uzoqroq vaqt kichik bo‘lib qolishi mumkin. Bunday paytda qushni majburan ko‘proq tuxumlatishga urinish o‘rniga, uning tana rivoji va ratsionini to‘g‘rilash muhim.
2. Zot va genetik xususiyat
Tuxum hajmi tovuq zotiga yoki krossiga qarab farq qiladi. Tuxumdor yo‘nalishdagi krosslar odatda yuqori mahsuldorlik va muayyan tuxum og‘irligi uchun seleksiya qilingan. Mahalliy aralash zotlarda esa tuxum hajmi bir xil bo‘lmasligi mumkin.
Bir xil sharoitda boqilayotgan tovuqlardan ayrimlarining tuxumi maydaroq bo‘lishi tabiiy genetik farq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun tuxum og‘irligini baholashda zotning ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmalari yoki xo‘jalikdagi avvalgi o‘rtacha natija bilan taqqoslash kerak.
3. Ratsionda energiya yetishmasligi
Tuxumdor tovuq yetarli energiya olmasa, organizm mavjud ozuqani avvalo yashash va tana faoliyatiga sarflaydi. Natijada tuxum berish kamayishi, tuxum hajmi kichrayishi yoki tuxumlar orasidagi tanaffus uzayishi mumkin.
Bu holat sifatsiz yoki juda suyultirilgan yem, yemning namlanib qolishi, don ulushining haddan tashqari ko‘payishi yoki tovuqning yemni yetarli miqdorda iste’mol qilmasligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Issiq havoda tovuq yemni kamroq yeydi, shu sababli ratsiondagi energiya tanqisligi yanada kuchayishi mumkin.
4. Oqsil va muhim aminokislotalar tanqisligi
Tuxum oqi va boshqa tuxum tarkibiy qismlarini hosil qilish uchun ratsionda yetarli miqdorda hazm bo‘ladigan oqsil hamda muhim aminokislotalar bo‘lishi kerak. Oqsil kam bo‘lgan ratsionda nafaqat tuxum maydaroq bo‘lishi, balki tuxum berish darajasi, patlarning holati va tana vazni ham yomonlashishi mumkin.
Faqat bug‘doy yoki makkajo‘xoriga asoslangan uy ratsioni ko‘pincha tuxumdor tovuq ehtiyojini to‘liq qoplamaydi. Oqsil manbasi sifatida sifatli kombikorm, soya shroti, kungaboqar shroti yoki boshqa muvozanatlangan komponentlardan foydalanish mumkin. Aniq formula xo‘jalikdagi yem tahlili, tovuq yoshi va mahsuldorlik darajasiga qarab tuziladi.
5. Suv yetishmasligi
Tuxumning katta qismi suvdan iborat. Tovuq suvni kam ichsa, tuxum hosil bo‘lishi va tuxum yo‘llarining normal ishlashi qiyinlashadi. Suv tanqisligida tuxum mayda bo‘lishi, tuxum berish kamayishi va qushlarning issiqdan tezroq zararlanishi mumkin.
Yozda suv idishlari quyosh ostida qizib ketmasligi, har doim toza va ishlaydigan bo‘lishi kerak. Nipelli tizimlarda barcha nipellar suv berayotganini tekshirish zarur. Idishdagi suv yem, axlat yoki chang bilan ifloslangan bo‘lsa, tovuq kam ichishi mumkin. Suvni muntazam almashtirish va ichimlik liniyasini tozalash foydali.
6. Issiq stressi
O‘zbekiston sharoitida yozgi issiq tuxum hajmiga sezilarli ta’sir qilishi mumkin. Harorat oshganda tovuq tana haroratini tushirish uchun ko‘proq suv ichadi va kamroq yem yeydi. Natijada energiya hamda oqsil iste’moli kamayib, tuxum hajmi kichrayadi.
Issiq stressi paytida hansirash, qanotlarni yoyib turish, sustlik, suv iste’molining ortishi va tuxum berishning pasayishi kuzatilishi mumkin. Tovuqxonada havo almashinuvi yaxshilanadi, ichimlik suvi salqinroq va toza saqlanadi, eng issiq soatlarda qushlar zichligi kamaytiriladi. Keskin harorat o‘zgarishlari va to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri ham cheklanishi kerak.
7. Yorug‘lik rejimining buzilishi
Tuxumdor tovuqlarda yorug‘lik davomiyligi tuxum berish sikliga ta’sir qiladi. Chiroqning tez-tez o‘chib-yonishi, yorug‘lik vaqtining keskin qisqarishi yoki tovuqxonadagi qorong‘i joylar tuxumdorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Yorug‘lik dasturi tovuqning yoshi va ishlatilayotgan kross tavsiyalariga mos bo‘lishi kerak. Yorug‘likni birdaniga ko‘paytirish yoki kamaytirish tavsiya etilmaydi. Tuxum berish davrida rejim barqaror bo‘lishi, chiroqlar bir vaqtda yoqilib-o‘chishi ma’qul.
8. Stress va boshqaruvdagi o‘zgarishlar
Tovuqlar ko‘chirilishi, yangi guruhga qo‘shilishi, tovuqxonadagi ta’mir, kuchli shovqin, yirtqich hayvonlar, haddan tashqari zichlik yoki yem almashtirilishi kabi omillarga sezgir. Stress vaqtida tuxumning hajmi vaqtincha kamayishi yoki tuxum berish ritmi buzilishi mumkin.
Yemni birdan almashtirish o‘rniga yangi yemni eski yem bilan bir necha kun davomida bosqichma-bosqich aralashtirish kerak. Tovuqlarni ushlash va ko‘chirishda ortiqcha shovqin qilmaslik, uya va yemlagichlar sonini yetarli ta’minlash ham muhim.
9. Parazitlar va kasalliklar
Ichki parazitlar, tashqi kanalar va boshqa sog‘liq muammolari tovuqning oziq moddalarni o‘zlashtirishiga yoki yem iste’moliga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Bunday vaziyatda tuxumning mayda bo‘lishi bilan birga ozish, patlarning hurpayishi, ich ketishi, rangpar toj, yo‘tal, aksirish yoki tuxum berishning keskin kamayishi kabi belgilar ko‘rinishi mumkin.
Faqat tuxum hajmiga qarab kasallik tashxisini qo‘yib bo‘lmaydi. Agar bir nechta qushda bir vaqtning o‘zida o‘zgarish kuzatilsa yoki o‘lim, qonli najas, kuchli lohaslik, nafas olish qiyinlashuvi paydo bo‘lsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak. Dori vositalarini, ayniqsa antibiotik va parazitlarga qarshi preparatlarni, mutaxassis tavsiyasisiz qo‘llash xavfli.
10. Tana vazni past yoki rivojlanish orqada qolgan
Tuxumga kirishdan oldin tovuq yetarli tana vazniga ega bo‘lmasa, tuxum hajmi kichikroq bo‘lishi mumkin. Bu jo‘jalik davridagi oziqlantirish xatolari, kasallikdan keyingi o‘sishdan qolish yoki guruhdagi kuchli tovuqlar yemni egallab olishi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Guruhdagi mayda va sust tovuqlar yemlagichga bemalol yetib borayotganini tekshiring. Yemlagichlar kam yoki tor bo‘lsa, ierarxiyada pastroq turgan qushlar kamroq yem yeydi. Tovuqlarni muntazam tortib, o‘rtacha tana vaznini kuzatish muammoni tuxum hajmi keskin o‘zgarmasidan oldin aniqlashga yordam beradi.
Muammoni aniqlash uchun amaliy tekshiruv
- Vaqtini aniqlang. Tuxumlar boshidanoq maydami yoki avvalgi hajmidan keyin kichraydimi?
- Guruhni kuzating. Muammo barcha tovuqlardami yoki ayrim qushlardagina bormi?
- Yemni tekshiring. Yemning hidi, namligi, mog‘orlagan qismlari, saqlash muddati va tarkibi ko‘rib chiqiladi.
- Suv tizimini tekshiring. Har bir idish yoki nipel ishlashi, suvning tozaligi va yetarliligi nazorat qilinadi.
- Harorat va havo almashinuvini baholang. Ayniqsa tushdan keyingi issiq paytda tovuqlarning holatiga e’tibor bering.
- Tuxumni torting. Har kuni yoki haftada bir necha marta tuxum og‘irligini qayd etib, o‘rtacha ko‘rsatkichni hisoblang.
- Sog‘liq belgilarini kuzating. Najas, nafas olish, ishtaha, suv ichish, patlar va faollikdagi o‘zgarishlarni yozib boring.
Tuxum hajmini me’yorlashtirish uchun nimalar qilish kerak?
- Tovuqlar yoshiga va tuxumdorlik bosqichiga mos, to‘liq tarkibli yemdan foydalaning.
- Ratsionni faqat bitta yoki ikkita don turiga qaram qilib qo‘ymang.
- Yemni quruq, salqin va kemiruvchilardan himoyalangan joyda saqlang.
- Toza ichimlik suvini sutka davomida uzluksiz ta’minlang.
- Yozda soyalanish, shamollatish va suvga kirishni yaxshilang.
- Yemni keskin almashtirmang; o‘tishni bosqichma-bosqich amalga oshiring.
- Yemlagich va suvlagichlar sonini guruhdagi barcha tovuqlar foydalanadigan darajada saqlang.
- Yorug‘lik rejimini barqaror tuting va chiroqlarni tasodifiy o‘chirib-yoqmang.
- Tovuqlarni ortiqcha zich saqlamang va kuchli shovqinni kamaytiring.
- Kasallik yoki parazitlardan shubhalanganda veterinariya mutaxassisi bilan maslahatlashib, zarur tekshiruvlarni o‘tkazing.
Qachon tuxumning mayda bo‘lishi xavotirli?
Agar yosh tovuqlarda dastlabki tuxumlar mayda bo‘lsa, bu ko‘pincha tabiiy jarayon hisoblanadi. Ammo yetuk tovuqlarda tuxum hajmi bir necha hafta davomida pasaysa, tuxum berish ham kamayib qolsa yoki boshqa klinik belgilar qo‘shilsa, sababni chuqurroq izlash kerak.
Ayniqsa guruhdagi ko‘p tovuqlarda bir vaqtda tuxumlar maydalashsa, yem, suv, issiqlik, yorug‘lik va yuqumli kasalliklar bilan bog‘liq omillarni tekshirish muhim. Qonli najas, kuchli lohaslik, nafas qisilishi, yuqori o‘lim yoki tuxum berishning keskin to‘xtashi kuzatilsa, qushlarni ajratish va mahalliy veterinariya xizmatiga murojaat qilish kerak.
Xulosa
Tuxum mayda bo‘lib qolishining sabablari bir xil emas. Yosh va zot xususiyati tabiiy omil bo‘lishi mumkin, ammo avval me’yorida bo‘lgan tuxumning kichrayishi ko‘pincha yem va suv iste’molining pasayishi, issiq stressi, yorug‘likdagi o‘zgarish, stress yoki sog‘liq muammosi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Eng to‘g‘ri yondashuv — avval kuzatish va qayd qilish, keyin oziqlantirish, suv, muhit va sog‘liqni ketma-ket tekshirish. Faqat bitta qo‘shimchaga umid qilish o‘rniga, tovuqning umumiy parvarish tizimini muvozanatga keltirish tuxum hajmini barqarorlashtirishga ko‘proq yordam beradi.
Manbalar
- FAO — Poultry development and management resources: https://www.fao.org/poultry-production-products/en/
- Hy-Line International — Management Guides: https://www.hyline.com/technical-resources/management-guides
- Merck Veterinary Manual — Poultry health and management: https://www.merckvetmanual.com/poultry
- WOAH — Animal health information and poultry diseases: https://www.woah.org/en/what-we-do/animal-health-and-welfare/animal-diseases/