Broyler partiyalari orasidagi tanaffus — shunchaki eski to‘shamani chiqarib, yangi jo‘jalarni kiritish vaqti emas. Aynan shu davrda tovuqxonada qolgan go‘ng, chang, yem qoldig‘i, pat, mikroorganizmlar va hasharotlar keyingi partiyaga o‘tib ketishi mumkin. Noto‘g‘ri tayyorgarlik jo‘jalarning dastlabki kunlaridagi stress, ich ketishi, nafas olish muammolari, koksidioz bosimi va o‘sishning sekinlashishiga olib kelishi ehtimolini oshiradi.
To‘g‘ri yondashuvning maqsadi — binoni ko‘rinarli darajada toza qilish bilangina cheklanmaydi. Tovuqxona quruq, ta’mirlangan, xavfsiz, harorat va namlik jihatidan barqaror, suv hamda yem tizimlari ishlaydigan holatga keltirilishi kerak. Quyidagi tartib kichik xo‘jaliklar va tijoriy broyler fermalari uchun moslashtirilishi mumkin.
Partiyalar orasidagi tayyorgarlik nimani anglatadi?
Bu jarayon odatda to‘rtta asosiy vazifani o‘z ichiga oladi:
- oldingi partiyadan qolgan organik materiallarni olib tashlash;
- jihozlar va bino yuzalarini yuvish hamda ruxsat etilgan vosita bilan dezinfeksiya qilish;
- tovuqxonani quritish, ta’mirlash va zararkunandalarga qarshi ishlov berish;
- yangi jo‘jalar kelishidan oldin harorat, suv, yem va ventilyatsiyani tekshirish.
Dezinfeksiya vositasi kir, go‘ng yoki yog‘ qatlami ustida to‘liq ishlamaydi. Shuning uchun kimyoviy ishlov berishdan oldin quruq tozalash va yuvish eng muhim bosqich hisoblanadi.
1. Partiya chiqarilgach darhol bajariladigan ishlar
Qushlarni to‘liq chiqarib oling
Oldingi partiyadagi barcha broylerlar, nobud bo‘lgan qushlar, yem qoldiqlari, yashirin burchaklardagi jihozlar va ortiqcha materiallar tovuqxonadan olib chiqiladi. Kasallik alomatlari kuzatilgan bo‘lsa, inventar va chiqindilarni boshqa binolarga ko‘chirishda ehtiyot bo‘ling. Tashish uchun ishlatilgan arava, quti yoki chelaklar ham keyin tozalanishi kerak.
O‘lim va ishlab chiqarish ma’lumotlarini qayd qiling
Keyingi partiyani tayyorlashdan oldin oldingi sikl bo‘yicha qisqa tahlil yozib qo‘ying: jo‘ja soni, kunlik o‘lim, yakuniy tirik qolish, yem sarfi, o‘rtacha vazn, suv iste’moli, ventilyatsiya muammolari va davolash ishlari. Bu ma’lumotlar faqat hisobot uchun emas. Masalan, ayrim katak yoki zonalarda o‘lim ko‘p bo‘lgan bo‘lsa, aynan o‘sha joyda namlik, sovuq havo oqimi yoki suv sizishi tekshiriladi.
2. To‘shama va organik chiqindilarni chiqarish
Eski to‘shamani imkon qadar to‘liq olib tashlang. Uni tovuqxona yonida ochiq holda uyib qo‘yish, ayniqsa shamol binoga qarab esadigan bo‘lsa, bioxavfsizlik xavfini oshiradi. Chiqindini xo‘jalikning mahalliy sanitariya talablari va veterinariya ko‘rsatmalariga muvofiq joylashtiring.
Faqat nam yoki ko‘rinib turgan joylarni emas, butun polni tozalash kerak. Devorning pastki qismi, ustunlar, yem liniyalari osti, ventilyator atrofi, isitkichlar tagi va eshik ostonalarida chang hamda to‘shama zarralari ko‘p yig‘iladi. Quruq supurish yoki sanoat changyutgichi bilan tozalashda xodimlar niqob, ko‘zoynak va qo‘lqopdan foydalangani ma’qul.
3. Jihozlarni alohida tozalash
Oziqlantirgichlar, suv liniyalari, nipel ichirgichlar, panjaralar, brooder to‘siqlari, termometrlar va boshqa ko‘chma jihozlar imkon qadar tovuqxonadan chiqariladi. Jihozlarni tozalashning amaliy ketma-ketligi quyidagicha:
- quruq yem, go‘ng, pat va changni olib tashlash;
- mos yuvish vositasi bilan kirni yumshatish;
- toza suv bilan yaxshilab chayish;
- ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasidagi dezinfeksiya vositasini qo‘llash;
- jihozlarni to‘liq quritish va qayta o‘rnatish.
Suv liniyalari alohida e’tibor talab qiladi. Quvurlarda bioqatlam, mineral cho‘kma yoki eski dori qoldig‘i bo‘lishi mumkin. Liniyani yuvish va sanitariya ishlovi faqat suv tizimiga mos, rasmiy yo‘riqnomaga ega mahsulot bilan bajariladi. Vositalarni bir-biriga aralashtirmang. Ayrim kimyoviy moddalar birgalikda xavfli reaksiya berishi yoki bir-birining ta’sirini kamaytirishi mumkin.
4. Binoni quruq tozalash
Avval yuqori nuqtalardan boshlang: shift, ventilyator panjarasi, chiroq va quvurlar atrofi tozalanadi. Keyin devorlar, ustunlar, eshiklar, yem liniyalari va polga o‘tiladi. Yuqoridan pastga qarab ishlash changning qayta ifloslangan yuzaga tushishini kamaytiradi.
Yoriqlar, bo‘shashgan birikmalar va kemiruvchilar kirishi mumkin bo‘lgan teshiklar belgilanadi. Tovuqxonada qancha ko‘p yoriq bo‘lsa, yuvish va dezinfeksiya shuncha samarasiz bo‘ladi. Elektr jihozlari va boshqaruv panellarini suv bilan yuvishdan oldin elektr xavfsizligi choralarini ko‘ring; ayrim qismlar nam latta yoki ishlab chiqaruvchi tavsiya qilgan usulda tozalanadi.
5. Yuvish va dezinfeksiya qilish
Yuvishdan oldin elektr jihozlari, ventilyator dvigatellari va namlikka chidamsiz qismlar himoyalanadi. Iliq suv va mos yuvish vositasi kir qatlamini yumshatadi. Yuqori bosimli suvdan foydalanilganda aerozol hosil bo‘lishi va ifloslikning boshqa yuzalarga sachrashi mumkin, shuning uchun usulni bino tuzilishi va xo‘jalik sharoitiga moslang.
Yuvilgan yuzalar qurigach, dezinfeksiya ishlovi o‘tkaziladi. Mahsulotning faol moddasi, qo‘llash usuli, kontakt vaqti, xavfsizlik talablari va suyultirish tartibi faqat yorliq yoki ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasi asosida belgilanadi. Bu yerda universal doza berish to‘g‘ri emas: vositalarning konsentratsiyasi, suv sifati, yuzaning turi va maqsadli mikroorganizmlar farq qiladi.
Dezinfeksiya vaqtida odamlar va qushlar bino ichida bo‘lmasligi kerak. Ishlovdan keyin xona yo‘riqnomada ko‘rsatilgan muddat davomida yopiq turadi, so‘ngra yetarlicha shamollatiladi. Kuchli hid, namlik yoki kimyoviy qoldiq qolgan bo‘lsa, jo‘jalarni kiritmang. Veterinariya preparatlari va dezinfeksiya vositalarini saqlashda yorliqdagi xavfsizlik talablariga amal qiling.
6. Quritish — ko‘pincha e’tibordan chetda qoladigan bosqich
Nam tovuqxona toza ko‘rinsa ham, yangi partiya uchun tayyor hisoblanmaydi. Nam pol va jihozlar mikroorganizmlar ko‘payishi, to‘shamaning tez yopishib qolishi va ammiak hosil bo‘lishi uchun qulay sharoit yaratadi.
Quritish uchun ventilyatsiya, tabiiy havo almashinuvi va zarur bo‘lsa, xavfsiz isitishdan foydalaniladi. Bino ichida suv ko‘lmaklari, devorda kondensat yoki jihozlarda tomchi qolmasligi kerak. Namlikni qo‘l bilan taxmin qilishdan tashqari, xo‘jalikda mavjud bo‘lsa, gigrometrdan foydalaning. Yangi to‘shama solishdan oldin polning eng nam joylari alohida tekshiriladi.
7. Ta’mirlash va kemiruvchilarga qarshi himoya
Partiyalar orasidagi tanaffus — katta ta’mirlash uchun eng qulay vaqt. Quyidagilarni tekshiring:
- eshiklar zich yopiladimi;
- devor va pol tutashgan joylarda teshik bormi;
- tomdan suv o‘tmayaptimi;
- ventilyator va havo kirish klapanlari ishlayaptimi;
- isitkich, termostat va elektr kabellari xavfsizmi;
- yem bunkeri yoki omborida namlik va mog‘or yo‘qmi;
- suv liniyasida sizish bormi.
Kemiruvchilar yemni ifloslantirishi va kasallik qo‘zg‘atuvchilarini tashishi mumkin. Teshiklarni yopish, yemni yopiq idishlarda saqlash, to‘kilgan yemni darhol yig‘ish va xo‘jalikning nazorat dasturidan foydalanish muhim. Zaharli yemlar qushlar, bolalar va boshqa hayvonlar kira olmaydigan, nazorat qilinadigan joylarda bo‘lishi kerak.
8. Hasharotlar va qizil kanaga qarshi choralar
Go‘ng, chang va nam joylar hasharotlar hamda kanalar uchun boshpana bo‘lishi mumkin. Ayniqsa devor yoriqlari, jihoz birikmalari, yog‘och qismlar va qorong‘i burchaklar ko‘zdan kechiriladi. Zararkunandalarga qarshi vosita tanlashda uning parrandachilik binolari uchun ruxsat etilgani, kutish muddati va qo‘llash shartlari tekshiriladi.
Faqat bir marta purkash bilan muammo hal bo‘lmasligi mumkin. Zararkunanda aniqlansa, uning manbai, yashirin joylari va qayta kirish yo‘llari bartaraf etiladi. Kuchli zararlanish yoki noma’lum hasharotlarda mahalliy veterinar yoki zararkunandalarga qarshi xizmat bilan maslahatlashish kerak.
9. Yangi to‘shama va jihozlarni joylashtirish
To‘shama quruq, mog‘orsiz, begona jismlarsiz va changi haddan tashqari ko‘p bo‘lmagan bo‘lishi kerak. Material tanlashda uning namlikni boshqarish xususiyati, mahalliy mavjudligi va jo‘ja oyoqlariga xavfsizligi hisobga olinadi. Juda qalin yoki notekis to‘shama ichirgichlar balandligini noto‘g‘ri qilib, suvning to‘kilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Yem va suv jihozlari jo‘jalar oson topa oladigan qilib joylashtiriladi. Nipel ichirgichlar bir xil balandlikda bo‘lishi, suv bosimi ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga mos kelishi va ostida doimiy nam dog‘ bo‘lmasligi kerak. Yem liniyalarida eski yem qolmaganini, panjara yoki tagliklarda o‘tkir qirra yo‘qligini tekshiring.
10. Jo‘jalarni kiritishdan oldingi nazorat
Jo‘jalar kelishidan kamida bir necha soat oldin, mahalliy ob-havo va bino xususiyatiga qarab, tovuqxona oldindan isitiladi. Maqsad faqat havoni emas, pol va to‘shamani ham jo‘ja uchun qulay holatga keltirishdir. Aniq harorat broyler krossi, jo‘ja yoshi, bino turi, to‘shama va ventilyatsiyaga qarab ishlab chiqaruvchi qo‘llanmasi asosida belgilanadi.
Jo‘jalar kiritilishidan oldin quyidagi nazorat ro‘yxatidan foydalaning:
- tovuqxona quruq va begona hidlarsiz;
- harorat bir necha nuqtada o‘lchangan;
- havo oqimi to‘g‘ridan-to‘g‘ri jo‘jalarga urilmaydi;
- ventilyatsiya ishlaydi, ammo xona keskin sovib ketmaydi;
- ichirgichlarda toza suv bor;
- yem jo‘jalarga tez topiladigan qilib tarqatilgan;
- yoritish, isitish va elektr zaxira rejimi tekshirilgan;
- eshik, panjara va brooder to‘siqlari mustahkam;
- dezinfeksiya vositasining hidi yoki nam qoldig‘i qolmagan;
- begona odamlar va ishlatilgan jihozlarning kirishi cheklangan.
Jo‘jalar xatti-harakati tayyorgarlikni ko‘rsatadi
Jo‘jalar kiritilgandan keyin ularning to‘planishi va tarqalishiga e’tibor bering. Bir joyga zich yig‘ilish sovuq, havo oqimi yoki suv-yemga kirish muammosini ko‘rsatishi mumkin. Isitkichdan uzoqlashib, chetlarga tarqalish esa ortiqcha issiqlik belgisi bo‘lishi ehtimol. Shovqin, lohaslik, ichirgichlarga bormaslik yoki ko‘p miqdorda nobud bo‘lish kuzatilsa, bu holatni faqat harorat bilan izohlab qo‘ymang — veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Dastlabki kunlarda suv iste’moli, yem yeyish, axlatning ko‘rinishi, o‘lim va xona mikroiqlimi qayd etib boriladi. Erta o‘zgarishlar tez aniqlansa, muammoni butun partiyaga tarqalishidan oldin tekshirish osonroq bo‘ladi.
Eng ko‘p uchraydigan xatolar
- Faqat dezinfeksiya vositasiga tayanish: kir va organik qoldiq olib tashlanmasa, ishlov samarasi pasayadi.
- Nam to‘shama solish: bu ammiak va mikrobiologik muammolarni kuchaytirishi mumkin.
- Suv liniyasini unutish: quvurlar ichidagi bioqatlam yangi partiyaga muammo olib kiradi.
- Ta’mirni jo‘jalar kelgandan keyin boshlash: shovqin, chang va sovuq havo jo‘jalarni stressga soladi.
- Haroratni bitta nuqtada o‘lchash: xona bo‘ylab sovuq va issiq zonalar bo‘lishi mumkin.
- Eski jihozlarni tekshirmasdan qayta ishlatish: yoriq, zang, o‘tkir qirra va sizishlar xavf tug‘diradi.
- Kasallik tarixini qayd qilmaslik: oldingi partiyadagi muammo keyingi siklda takrorlanishi mumkin.
Qisqa tayyorgarlik jadvali
| Bosqich | Asosiy vazifa | Natija |
|---|---|---|
| Partiya chiqarilgach | Qushlar, chiqindi va yem qoldiqlarini olib chiqish | Bino bo‘shatiladi |
| Quruq tozalash | Chang, pat, go‘ng va yoriqlarni tozalash | Yuvishga tayyor yuzalar |
| Yuvish | Jihoz va yuzalardagi kirni ketkazish | Ko‘rinadigan ifloslik yo‘qoladi |
| Dezinfeksiya | Yo‘riqnomaga muvofiq sanitariya ishlovi | Mikrobiologik xavf kamayadi |
| Quritish va ta’mirlash | Namlik, teshik, sizish va nosozliklarni bartaraf etish | Barqaror va xavfsiz bino |
| Jo‘ja oldidan | Isitish, suv, yem va ventilyatsiyani tekshirish | Qabulga tayyor tovuqxona |
Xulosa
Broyler partiyalari orasida tovuqxonani tayyorlash bir martalik purkash emas, balki izchil sanitariya va texnik nazorat tizimidir. Eski to‘shamani to‘liq chiqarish, quruq tozalash, jihozlarni yuvish, suv liniyasini sanitariya qilish, binoni quritish, yoriqlarni yopish va jo‘jalar kelishidan oldin mikroiqlimni tekshirish — eng muhim qadamlar hisoblanadi.
Har bir sikl yakunida qaydlar yuritish va muammoli joylarni belgilab borish ishni ancha samarali qiladi. Kasallik, noodatiy o‘lim yoki kuchli nafas olish muammolari kuzatilgan fermalarda keyingi tayyorgarlik rejasi veterinariya mutaxassisi bilan tuzilgani ma’qul.
Manbalar
- FAO — Good practices for biosecurity in the pig sector — bioxavfsizlik va tozalash tamoyillari.
- WOAH — Terrestrial Animal Health Code — hayvonlar salomatligi va bioxavfsizlik bo‘yicha xalqaro standartlar.
- Aviagen — Ross Broiler Management Handbook — broyler binosi, jo‘ja qabul qilish va mikroiqlim bo‘yicha amaliy tavsiyalar.
- University of Georgia Cooperative Extension — Poultry Extension Resources — parrandachilik sanitariyasi va boshqaruvi bo‘yicha materiallar.