O‘zbekistonda yoz oylarida havo harorati ko‘plab hududlarda 35–40 °C gacha ko‘tariladi. Bunday sharoitda tuxumdor tovuqlar yemni kamroq yeydi, suvni ko‘proq ichadi, ko‘p hansiraydi va kamroq tuxum berishi mumkin. Tuxum sonining kamayishi bilan birga tuxum og‘irligi pasayadi, qobiq yupqalashadi va singan tuxumlar ko‘payadi.
Yozgi issiqda tuxumdorlikni saqlab qolishning asosiy maqsadi tovuqni majburan ko‘proq tuxum qilishga undash emas, balki uning tana haroratini me’yorda ushlab, suv va ozuqa iste’molini barqaror ta’minlashdir. Buning uchun tovuqxona, suv tizimi, yem berish va kunlik nazorat birgalikda boshqarilishi kerak.
Issiq nima uchun tuxumdorlikni pasaytiradi?
Tovuqlarda ter bezlari bo‘lmaydi. Ular ortiqcha issiqlikni asosan hansirash, qanotlarini yoyish va tana yuzasi orqali chiqaradi. Havo harorati oshgani sari hansirash kuchayadi, nafas olish orqali ko‘proq suv va karbonat angidrid yo‘qotiladi. Natijada organizmdagi kislota-ishqor muvozanati o‘zgarib, tuxum qobig‘i shakllanishi qiyinlashishi mumkin.
Issiq paytida tovuqning yem iste’moli kamayadi. Bu esa energiya, oqsil, aminokislotalar, mineral moddalar va vitaminlarning kunlik tushishini pasaytiradi. Tuxum ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan oziqa yetarli bo‘lmasa, tuxum soni va massasi kamayadi.
Amaliy kuzatuvlarda harorat 28 °C dan oshganda yem iste’moli pasayib, suvga ehtiyoj ortishi, tuxum qobig‘i va tuxum hajmida salbiy o‘zgarishlar paydo bo‘lishi qayd etiladi. 32–35 °C atrofida hansirash kuchayadi, 40 °C ga yaqin va undan yuqori harorat esa hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Namlik yuqori bo‘lsa, xavf yanada ortadi, chunki hansirash orqali sovish samarasi kamayadi.
1. Toza va salqin suvni birinchi o‘ringa qo‘ying
Yozgi issiqda suv tuxumdor tovuqlar uchun eng muhim resurs hisoblanadi. Issiqlik stressi paytida suv iste’moli odatdagi miqdordan ikki-to‘rt baravargacha oshishi mumkin. Shu sababli suv idishlari yoki nipel ichirgichlar soni qishdagidek qoldirilmasligi kerak.
- Suv har kuni kamida ikki marta tekshirilsin.
- Idishlar shilimshiq qatlam, yem qoldig‘i va go‘ngdan tozalansin.
- Suv quvurlari muntazam yuvib turilsin.
- Suv baklari quyosh ostida qolmasin, imkon qadar soyaga o‘rnatilsin.
- Har bir tovuq ichirgichga bemalol yetib borishi kerak.
- Elektr nasosi ishlamay qolishi uchun zaxira suv idishi tayyor tutilsin.
Juda muzdek suv berish shart emas. Maqsad — suvni quyoshda qizib ketishidan saqlash va uni toza, yangi holatda ushlab turish. Amaliy sharoitda suv liniyalarini ertalab va kunning eng issiq qismidan oldin qisqa muddat yuvish suvning qizib ketishini kamaytiradi.
2. Ventilyatsiyani kuchaytiring, lekin shabada yo‘nalishini nazorat qiling
Issiqda birinchi choralaridan biri tovuqlar turgan balandlikda havo harakatini yaxshilashdir. Deraza ochiq bo‘lishining o‘zi yetarli emas: agar havo almashinuvi qushlar darajasida bo‘lmasa, tovuqxona ichida issiq va nam havo to‘planib qoladi.
Tabiiy ventilyatsiyada qarama-qarshi devorlardagi deraza va panjaralar orqali ko‘ndalang havo oqimi hosil qilinadi. Derazalar to‘liq ochilganda tovuqlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuchli shamol ostida qolib ketmasligi kerak. Ventilyatorlar esa havoni faqat shift bo‘ylab emas, qushlar joylashgan balandlikda harakatlantirishi lozim.
- Ventilyator parraklari changdan tozalansin.
- Elektr simlari, avtomatlar va ulanish joylari tekshirilsin.
- Zaxira generator yoki boshqa elektr manbai imkon qadar tayyorlansin.
- Havo kirish teshiklari to‘silmasin.
- Nam to‘shama va ammiak hidiga yo‘l qo‘yilmasin.
Ventilyatsiya faqat haroratni emas, namlik va zararli gazlarni ham boshqaradi. Ammiak hidi sezilsa, to‘shamaning ho‘l joylarini olib tashlash va havo almashinuvini yaxshilash kerak.
3. Tovuqlarni quyosh va tom issiqligidan himoya qiling
Metall tom, shaffof oynalar va to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri tovuqxona ichidagi haroratni tez oshiradi. Ayniqsa tushdan keyingi paytda tom ostida issiqlik yig‘ilib, qushlarga kuchli bosim beradi.
- Tom ustiga och rangli, quyosh nurini qaytaruvchi qoplama surtish mumkin.
- Derazalarning quyosh tushadigan qismiga soyabon yoki to‘r o‘rnatilsin.
- Tovuqlar yuradigan ochiq maydonning bir qismi daraxt, mato soyabon yoki maxsus to‘r bilan yopilsin.
- Issiqni kuchaytiradigan keraksiz metall buyumlar tovuqxona ichidan olib tashlansin.
- Devor va tomda issiqlik izolyatsiyasi imkon qadar yaxshilansin.
Tovuqxonani haddan tashqari nam qilish uchun polga suv sepish yoki qushlarning ustiga suv purkash tavsiya etilmaydi. Namlik oshsa, hansirash orqali sovish qiyinlashadi va to‘shama tez buziladi.
4. Yem berish vaqtini issiq sharoitga moslang
Issiqning eng yuqori nuqtasi odatda tushdan keyin kuzatiladi. Shu vaqtda tovuqlar kamroq yeydi. Yemning asosiy qismini salqin paytlarga — ertalab va kechqurunga ko‘chirish foydali.
Amaliy jadval quyidagicha bo‘lishi mumkin:
| Vaqt | Amaliy ish |
|---|---|
| 05:00–07:00 | Asosiy yem berish, suv va ventilyatsiyani tekshirish |
| 11:00–16:00 | Yemni ortiqcha to‘plab qo‘ymaslik, suvni yangilash, qushlarning holatini kuzatish |
| 18:00–21:00 | Ikkinchi asosiy yem berish, tuxumlarni yig‘ish va suv tizimini tekshirish |
Yemni butunlay olib qo‘yish yoki uzoq vaqt och qoldirish xavfli. Bunday usul faqat issiqlik stressi juda kuchli bo‘lgan holatlarda, mutaxassis tavsiyasi va aniq boshqaruv bilan ko‘rib chiqilishi mumkin. Oddiy xo‘jalikda eng to‘g‘ri yondashuv — yem berish vaqtini o‘zgartirish va yemni yangi, quruq holatda saqlashdir.
5. Issiqda ratsionning oziqaviy zichligini saqlang
Tovuq kamroq yem yeganida ham kunlik ozuqa ehtiyojini qoplash kerak. Buning uchun ratsionni shunchaki ko‘proq don bilan to‘ldirish emas, balki mavjud tuxumdor tovuq yemi sifatini saqlash muhim.
Yozgi ratsion bo‘yicha asosiy qoidalar:
- To‘liq tarkibli, tuxumdor tovuqlar uchun mo‘ljallangan kombikormdan foydalaning.
- Yemni salqin, quruq va shamollatiladigan joyda saqlang.
- Mog‘orlagan, achigan yoki hasharot tushgan yemni bermang.
- Oqsil va aminokislotalar miqdorini keskin kamaytirmang.
- Mineral premiksni ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq qo‘llang.
- Qo‘shimcha don berish asosiy kombikormni haddan tashqari suyultirib yubormasin.
Issiqda qobiq sifati yomonlashsa, sababni faqat kaltsiy yetishmovchiligidan izlash to‘g‘ri emas. Suv ta’minoti, yem iste’moli, hansirash, fosfor muvozanati, D vitamini, ichak salomatligi va tuxumdorlik bosqichi ham tekshiriladi. Kaltsiy yoki boshqa qo‘shimchalarni me’yoridan ortiq berish ham foydali emas.
6. Elektrolit va vitaminlardan ehtiyotkorlik bilan foydalaning
Issiqda hansirash natijasida ayrim elektrolitlar yo‘qotilishi mumkin. Veterinariya do‘konlarida parrandalar uchun mo‘ljallangan elektrolit mahsulotlari mavjud, ammo ularni faqat yorliqdagi ko‘rsatma bo‘yicha ishlatish kerak.
Elektrolitlarni odatda qisqa muddat qo‘llash ko‘rib chiqiladi. Ularni doimiy ravishda yoki taxminiy dozada berish suvning ta’mini o‘zgartirib, qushlarning kamroq ichishiga olib kelishi mumkin. Dori vositalari, antibiotiklar yoki kuchli qo‘shimchalarni tuxum berayotgan tovuqlarga veterinariya mutaxassisi bilan maslahatlashmasdan qo‘llamang.
Suvga qo‘shilgan har qanday mahsulotdan keyin ichirgichlar yuvilishi kerak. Tayyor eritmani uzoq vaqt saqlash mikroblar ko‘payishiga sabab bo‘lishi mumkin.
7. Tovuqxonada zichlikni kamaytiring
Ortiqcha zichlik issiqni kuchaytiradi: qushlar bir-biridan uzoqlasha olmaydi, havo harakati yomonlashadi va suv-yem uchun raqobat ortadi. Shuning uchun yozda bir kvadrat metrga to‘g‘ri keladigan tovuqlar sonini xo‘jalik sharoitiga mos ravishda qayta ko‘rib chiqing.
Issiq paytida zaif, kasal yoki juda semiz qushlar ko‘proq qiynalishi mumkin. Bunday qushlarni umumiy guruhda nazoratsiz qoldirmang. Jarohatlangan yoki holsiz qushni alohida, salqin va xavfsiz joyga ajratish hamda veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak.
8. Yorug‘lik rejimini keskin o‘zgartirmang
Tuxumdor tovuqlarda yorug‘lik rejimi tuxum berish ritmiga ta’sir qiladi. Yozda tabiiy kun uzun bo‘lsa ham, lampalarni tasodifiy yoqib-o‘chirish yoki kechasi kuchli yorug‘lik berish stressni oshirishi mumkin.
Yorug‘lik rejimi barqaror bo‘lsin. Tovuqlar issiq paytda dam olishi uchun tovuqxonada haddan tashqari kuchli yorug‘lik bo‘lmasin, lekin oziqlanish va suv ichish uchun zarur ko‘rish sharoiti saqlansin. Yangi yorug‘lik dasturiga o‘tish kerak bo‘lsa, uni keskin emas, bosqichma-bosqich amalga oshirish ma’qul.
9. Tuxumlarni tez-tez yig‘ib oling
Issiqda tuxumlar tezroq ifloslanishi va sifati pasayishi mumkin. Tuxumlarni kuniga kamida ikki-uch marta yig‘ish ularning sinishi, tovuqlar tomonidan cho‘qilishi va ortiqcha qizib ketishining oldini oladi.
- Tuxumlarni quyosh tushmaydigan joyga olib chiqing.
- Yoriq va juda iflos tuxumlarni alohida ajrating.
- Tuxumni yuvish zarur bo‘lsa, sanitariya qoidalariga rioya qiling.
- Sotishdan oldin tuxumlarni quruq, toza va salqin joyda saqlang.
10. Issiqlik stressining belgilarini har kuni kuzating
Issiqdan zararlanishni erta aniqlash tuxumdorlikni saqlashda juda muhim. Quyidagi belgilar paydo bo‘lsa, darhol suv, havo harakati, soya va zichlikni tekshiring:
- og‘izni ochib tez-tez hansirash;
- qanotlarni tanadan uzoq tutish;
- qanotlarni osiltirib turish;
- lohaslik va harakatning kamayishi;
- suv atrofida haddan tashqari to‘planish;
- yem iste’molining keskin kamayishi;
- tuxum soni yoki qobiq sifatining birdan pasayishi;
- ich ketishi, yiqilish yoki o‘lim holatlari.
Bir nechta qushda kuchli hansirash, hushsizlik, yiqilish yoki o‘lim kuzatilsa, bu oddiy issiq ta’siri bo‘lmasligi ham mumkin. Bunday vaziyatda qushlarni salqin va shamollatiladigan joyga o‘tkazib, zudlik bilan veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling. O‘zboshimchalik bilan antibiotik yoki boshqa dori berish tuxum xavfsizligiga va tashxisga xalaqit berishi mumkin.
Yozgi nazorat uchun qisqa chek-list
- Ertalab barcha ichirgichlarda suv borligini tekshiring.
- Ventilyator va derazalar ishlayotganini ko‘ring.
- Tovuqlar darajasidagi harorat va namlikni imkon qadar o‘lchang.
- Yemni salqin vaqtda bering.
- Ho‘l to‘shamani almashtiring.
- Quyosh tushadigan joylarni soyalang.
- Tuxumlarni kun davomida bir necha marta yig‘ing.
- Yem iste’moli, suv sarfi, tuxum soni va o‘lim holatlarini yozib boring.
Xulosa
Yozgi issiqda tuxumdorlikni saqlashning eng samarali yo‘li bitta “mo‘jizaviy” qo‘shimcha emas. Natija suvning uzluksizligi, yaxshi ventilyatsiya, soya, mos zichlik, salqin vaqtda yem berish hamda kundalik kuzatuvning birgalikdagi ta’siridan kelib chiqadi.
Issiq kuchayishidan oldin ventilyatorlarni ta’mirlash, suv baklarini soyaga ko‘chirish, zaxira elektr manbaini tayyorlash va yem saqlash joyini tekshirish kerak. Tuxumdorlikning ozgina pasayishi issiq davrida tabiiy bo‘lishi mumkin, ammo keskin kamayish, qobiqning ommaviy buzilishi yoki qushlarning og‘ir holati tezkor tekshiruvni talab qiladi.
Manbalar
- University of Minnesota Extension — Preventing heat stress in poultry
- LOHMANN Breeders — Management of Laying Hens in Hot Climate
- Hy-Line — Understanding Heat Stress in Layers
- FAO — Small-scale poultry production
- FAO — Egg production
- LOHMANN Breeders — Genetic and environmental effects on eggshell stability