Qishda tovuqlar tuxumdorligi pasayishi ko‘p xo‘jaliklarda uchraydigan tabiiy holat. Bunga kunning qisqarishi, sovuq, namlik, sifatsiz yem, muzdek suv, pat to‘kilishi, kasalliklar va stress sabab bo‘lishi mumkin. Biroq qish kelishi bilan tuxumdorlik albatta to‘xtab qolishi shart emas. To‘g‘ri sharoit yaratilsa, sog‘lom tuxumdor tovuqlar qish oylarida ham barqaror tuxum beradi.
Eng muhim qoida shuki, faqat bitta choraga tayanib qolmaslik kerak. Masalan, tovuqxonaga chiroq o‘rnatishning o‘zi yetarli emas. Tovuq yetarli yem yemasa, suv ichmasa yoki sovuq shamolda qolsa, yorug‘lik kutilgan natijani bermaydi.
Qishda tuxumdorlik nega kamayadi?
Tovuqning tuxum berishi reproduktiv tizim, oziqlanish va tashqi muhit bilan chambarchas bog‘liq. Kunning qisqarishi bilan tabiiy yorug‘lik vaqti kamayadi. Yorug‘lik yetishmasligi tuxum hosil bo‘lish jarayonini rag‘batlantiruvchi gormonal faoliyatga ta’sir qiladi.
Sovuq paytida tovuq energiyaning katta qismini tana haroratini saqlashga sarflaydi. Agar yem tarkibida energiya yetarli bo‘lmasa, tuxum ishlab chiqarish ikkinchi darajali jarayonga aylanadi. Nam to‘shama, keskin harorat o‘zgarishi va yelvizak esa stressni kuchaytiradi.
FAO ma’lumotlariga ko‘ra, tuxumdorlikka zot, tana vazni, oziqlantirish, suv, tovuqxona sharoiti, yorug‘lik va iqlim birgalikda ta’sir qiladi. Shuning uchun qishda natija olish uchun butun parvarish tizimini tekshirish zarur.
1. Tovuqxonada yelvizakni to‘xtating, lekin shamollatishni saqlang
Qishda tovuqxonani butunlay berkitib qo‘yish xato. Havo almashinuvi yetarli bo‘lmasa, namlik, ammiak hidi va karbonat angidrid ko‘payadi. Bu nafas olish muammolari, nam to‘shama va tuxumdorlik pasayishiga olib kelishi mumkin.
Shu bilan birga, to‘g‘ridan-to‘g‘ri sovuq shamol tovuqlarga urilmasligi kerak. Deraza, eshik va devordagi tirqishlarni yoping, ammo yuqori qismda havo chiqishi uchun nazorat qilinadigan ventilyatsiya yo‘li qoldiring. Shamollatish teshigi tovuqlar o‘tiradigan joyga bevosita qarama-qarshi bo‘lmasin.
- Devor va tomdagi yoriqlarni berkitib chiqing.
- Eshik ostidan sovuq havo kirishini kamaytiring.
- Derazani plyonka yoki shaffof material bilan qoplash mumkin, ammo to‘liq germetik yopmang.
- Har kuni namlik va ammiak hidini tekshiring.
- To‘shama ho‘l bo‘lsa, nam qismini olib tashlab, quruq material soling.
Tovuqlar sovuq havoga nisbatan nam, sassiq va yomon shamollatiladigan muhitga ko‘proq qiynaladi. Shuning uchun issiqlikni saqlash bilan birga quruq muhit va havo almashinuvini ham ta’minlash kerak.
2. Tovuqxona haroratini keskin o‘zgarishlardan himoya qiling
Voyaga yetgan tuxumdor tovuqlar ma’lum darajadagi sovuqqa moslasha oladi. Lekin keskin sovib ketish, namlik va yelvizak tuxumdorlikka salbiy ta’sir qiladi. Amaliy maqsad — tovuqxonada barqaror mikroiqlim yaratish, ayniqsa kechasi haroratning keskin tushib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik.
FAO manbalarida tuxumdor qushlar uchun qulay harorat diapazoni taxminan 11–26 °C oralig‘ida ko‘rsatiladi, boshqa texnik qo‘llanmalarda esa ishlab chiqarish sharoitiga qarab 17–25 °C atrofidagi muhit tavsiya qilinadi. Uy sharoitidagi xo‘jalikda bu raqamlarni mutlaq talab sifatida emas, balki yo‘nalish sifatida qabul qiling. Eng muhimi — haroratning barqarorligi, quruqlik va yelvizakning yo‘qligi.
Issiqlik manbai ishlatilsa, yong‘in va zaharlanish xavfsizligiga alohida e’tibor bering. Ochiq olovli moslamalarni somon, tala yoki yog‘ochga yaqin qo‘ymang. Elektr isitkich simlari tovuqlar cho‘qiy olmaydigan joyda bo‘lsin. Isitish moslamasi kislorod yetishmovchiligi yoki tutun hosil qilmasligi kerak.
3. Qishda yorug‘lik rejimini to‘g‘ri tashkil qiling
Qishda tuxumdorlikni saqlashdagi eng muhim omillardan biri — yorug‘lik davomiyligi. Tuxumdor tovuqlar uchun tabiiy va sun’iy yorug‘likning umumiy davomiyligi odatda kuniga 14–16 soat atrofida boshqariladi. FAO yopiq tovuqxonalarda sun’iy kun uzunligini bosqichma-bosqich 16–17 soatgacha yetkazish tuxumdorlikni barqarorlashtirishga yordam berishini qayd etadi.
Uy sharoitida chiroqni birdaniga juda uzoq vaqt yoqib qo‘yish yoki rejimni har kuni o‘zgartirish to‘g‘ri emas. Yorug‘lik ertalab, tovuqlar uyg‘onishidan oldin berilishi qulay. Masalan, taymer yordamida chiroqni tong otishidan oldin yoqib, kechqurun tabiiy yorug‘lik tugashi bilan o‘chirish mumkin.
- Yorug‘lik rejimini har kuni bir xil vaqtda saqlang.
- Chiroq juda xira bo‘lmasin, ammo tovuqlarni bezovta qiladigan darajada yorqin ham bo‘lmasin.
- Keskin o‘chib-yonishning oldini olish uchun taymerdan foydalaning.
- Elektr uzilishlariga tayyor zaxira chiroq yoki xavfsiz akkumulyator bo‘lsin.
- Tovuqlar tun davomida dam olishi uchun uzluksiz qorong‘i vaqt ham qoldiring.
Yorug‘lik davomiyligini oshirish oziqa va suv yetarli bo‘lmagan flockda kutilgan natijani bermaydi. Shuningdek, tuxumga hali kirmagan yosh tovuqlarda yorug‘likni noto‘g‘ri kuchaytirish rivojlanish va tana vazniga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Yosh qushlar uchun zot ishlab chiqaruvchisi ko‘rsatmalariga amal qiling.
4. Qishki yemda energiya va muvozanatni ta’minlang
Sovuqda tovuq tana haroratini ushlab turish uchun ko‘proq energiya sarflashi mumkin. Shu sababli yemning hajmini shunchaki ko‘paytirishdan ko‘ra, uning sifati va muvozanatini tekshirish muhim. Tuxumdor tovuqqa oqsil, energiya, mineral moddalar, vitaminlar va aminokislotalar yetarli bo‘lgan to‘liq ratsion kerak.
Asosiy yem sifatida tuxumdor tovuqlar uchun ishlab chiqarilgan tayyor kombikormdan foydalanish eng xavfsiz usullardan biridir. Faqat bug‘doy yoki makkajo‘xoriga tayanish tuxumdorlikni uzoq muddat saqlash uchun yetarli emas. Don energiya beradi, ammo oqsil, mineral va vitaminlar muvozanati buzilishi mumkin.
Qishda oziqlantirish bo‘yicha amaliy qoidalar
- Yemni kuniga kamida ikki mahal, imkon qadar bir xil vaqtda bering.
- Yem quruq, mog‘orsiz va begona hidlarsiz bo‘lsin.
- Sovuq havoda ertalabki va kechki oziqlantirishni o‘tkazib yubormang.
- Donni ratsionga qo‘shsangiz, u to‘liq yemni siqib chiqarmasligiga e’tibor bering.
- Nam, chirigan yoki muzlagan yemni bermang.
- Vitamin-mineral qo‘shimchalarni faqat yorliqdagi ko‘rsatma yoki mutaxassis tavsiyasi asosida ishlating.
Qishda tovuqning tuxum qilmayotganiga sabab kaltsiy yetishmasligi deb darhol xulosa qilish to‘g‘ri emas. Yem iste’moli, tana vazni, suv, yorug‘lik, kasalliklar va stress ham tekshirilishi kerak. Mineral qo‘shimchalarni me’yoridan ortiq berish ham foydali emas.
5. Muzlamagan va toza suvni doimiy bering
Tuxumning katta qismi suvdan tashkil topadi. Suv yetishmasa, tovuq yemni kam yeydi va tuxum ishlab chiqarish pasayadi. Qishda suv idishidagi suv muzlab qolishi yoki haddan tashqari sovuq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun suvni kun davomida bir necha marta tekshirib turing.
- Suv idishini tovuqxonaning eng sovuq va shamol uradigan joyiga qo‘ymang.
- Muzlagan suvni darhol almashtiring.
- Idishni har kuni yuvib turing.
- Suvga o‘zboshimchalik bilan antibiotik, vitamin yoki boshqa dori qo‘shmang.
- Suv manbai najas, yem qoldig‘i va kemiruvchilardan himoyalangan bo‘lsin.
FAO tuxumdor tovuqlarda toza suvning doimiy mavjudligini asosiy boshqaruv talabi sifatida ko‘rsatadi. Suv ichish kamaygan bo‘lsa, avval idishning tozaligi, muzlash holati va suvning yetib borishini tekshiring.
6. Tovuqxonani quruq saqlang
Qishda to‘shama tez ho‘llanadi, ayniqsa suv idishi to‘kilsa yoki shamollatish noto‘g‘ri bo‘lsa. Ho‘l to‘shama ammiak hidini kuchaytiradi, oyoq panjalarini zararlashi va patlarning ifloslanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Quruq somon, maydalangan poxol, yog‘och qirindisi yoki boshqa mos to‘shama materialidan foydalaning. Namlangan qismlarni muntazam olib tashlang. To‘shamani shunchaki ustidan qo‘shib borish ba’zan namlikni ichkarida saqlab qoladi, shuning uchun vaqti-vaqti bilan tub qatlamni ham tekshiring.
7. Stress va qo‘rqituvchi omillarni kamaytiring
Tovuqlar sovuqdan tashqari, shovqin, it-mushuk, yirtqichlar, haddan tashqari zichlik, joy almashtirish va boshqa qushlar bilan aralashtirish sababli ham tuxum berishni kamaytirishi mumkin. Qishda tovuqxonada kun tartibi imkon qadar o‘zgarmas bo‘lsin.
- Tovuqlarni tez-tez joyidan ko‘chirmang.
- Begona qushlarni asosiy galaga karantinsiz qo‘shmang.
- Yirtqichlar va kemiruvchilar kiradigan teshiklarni yoping.
- Oziqlantirgich va suv idishlari barcha qushlarga yetadigan bo‘lsin.
- Haddan tashqari zichlikni kamaytiring.
8. Sog‘liq holatini kuzating
Tuxumdorlikning birdan pasayishi faqat qish bilan izohlanmasligi mumkin. Ishtaha yo‘qolishi, lohaslik, yo‘talish, aksirish, ich ketishi, tuxum qobig‘ining keskin o‘zgarishi, pat to‘kilishi yoki o‘lim kuzatilsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Kasallikdan shubha qilinganda dorini taxminiy dozada berish, antibiotikni o‘zboshimchalik bilan qo‘llash yoki tuxumni iste’mol qilish xavfsiz deb hisoblash mumkin emas. Tashxis va davolash rejasi qushlarning belgisi, yoshi, emlash holati va xo‘jalik sharoitiga qarab belgilanadi.
Qishda tuxumdorlikni tiklash uchun 7 kunlik tekshiruv rejasi
- 1-kun: tovuqxonadagi harorat, namlik, yelvizak va ammiak hidini tekshiring.
- 2-kun: yemning yaroqlilik muddati, hidi va tarkibini ko‘rib chiqing.
- 3-kun: barcha suv idishlarini yuvib, muzlash xavfini kamaytiring.
- 4-kun: chiroqni taymerga ulang va kunlik rejimni barqarorlashtiring.
- 5-kun: nam to‘shamani almashtiring, uya va qo‘noqlarni tozalang.
- 6-kun: tovuqlarning tana holati, ishtahasi va patlarini kuzating.
- 7-kun: tuxum sonini yozib, oldingi hafta ko‘rsatkichi bilan taqqoslang.
Natijani baholashda bir kunlik o‘zgarishga emas, kamida bir-ikki haftalik ko‘rsatkichga qarang. Tuxumdorlikning tiklanishi tovuqlarning yoshi, zoti, oziqlanishi va muammo qancha vaqt davom etganiga bog‘liq.
Qishda tuxum berishi uchun nimalarni qilmaslik kerak?
- Tovuqxonani butunlay berkitib, shamollatishni to‘xtatmang.
- Chiroqni tun-u kun yoqib qo‘ymang.
- Sovuqni bartaraf etish uchun xavfli ochiq olovdan foydalanmang.
- Faqat don berib, to‘liq yemni almashtirmang.
- Muzlagan yoki iflos suvni qoldirmang.
- Kasallik belgilarida o‘zboshimchalik bilan dori ishlatmang.
- Qishki tuxumdorlikni faqat bitta qo‘shimcha yoki “mo‘jizaviy” retsept bilan oshirishga urinmang.
Xulosa
Qishda tovuq tuxum qilishi uchun eng avvalo barqaror sharoit kerak: tovuqxona quruq va yelvizaksiz, ammo shamollatiladigan bo‘lishi; yorug‘lik rejimi bir xil saqlanishi; to‘liq yem va muzlamagan toza suv doimiy mavjud bo‘lishi lozim. Tovuqlar haddan tashqari sovuq, namlik, stress yoki kasallik ta’sirida bo‘lsa, chiroq yoki qo‘shimcha yemning o‘zi yetarli bo‘lmaydi.
Har kuni tuxum soni, yem va suv iste’moli, harorat hamda qushlarning xatti-harakatini qayd etish muammoni erta aniqlashga yordam beradi. Agar tuxumdorlik keskin tushsa yoki kasallik belgilari paydo bo‘lsa, mahalliy veterinariya mutaxassisidan maslahat oling.