Gumboro kasalligi, veterinariya adabiyotlarida infeksion bursal kasallik yoki IBD deb yuritiladi, yosh tovuqlarda uchraydigan yuqumli virusli kasallikdir. U asosan immun tizimining muhim a’zosi bo‘lgan Fabricius bursasini zararlaydi. Shu sababli jo‘ja kasallikdan tuzalib ketgan taqdirda ham bir muddat boshqa infeksiyalarga sezgir bo‘lib qolishi, vaksinalarga yetarli javob bermasligi va o‘sishda ortda qolishi mumkin.
Kasallik ayniqsa 3–6 haftalik jo‘jalarda klinik belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Uch haftalikdan kichik jo‘jalarda esa infeksiya ko‘pincha yashirin kechishi mumkin, ammo immunitetga zarar yetkazadi. Kasallikning og‘irligi virus shtammi, jo‘janing yoshi, zoti, onalik antitanalari darajasi va parvarish sharoitiga bog‘liq. Gumboro odamga yuqmaydi, ya’ni zoonoz kasallik hisoblanmaydi.
Gumboro kasalligi nima?
Gumboroning qo‘zg‘atuvchisi — infeksion bursal kasallik virusi, ya’ni IBDV. Virusning xo‘jalik uchun eng muhim guruhi 1-serotip bo‘lib, klinik kasallik asosan shu guruhga mansub shtammlar bilan bog‘liq. Virus yosh tovuqlarning B-limfotsitlari rivojlanadigan Fabricius bursasida ko‘payadi. Ushbu a’zo zararlanganda jo‘janing gumoral immuniteti pasayadi.
Kasallik juda yuqumli. Virus najas orqali tashqi muhitga chiqadi va ifloslangan taglik, oyoq kiyim, kiyim, asbob-uskunalar, yem idishlari, suv tizimi hamda transport vositalari orqali boshqa katak yoki binolarga ko‘chadi. Virus tashqi muhitda ancha chidamli bo‘lgani uchun oddiy tozalashning o‘zi yetarli bo‘lmasligi mumkin.
Jo‘jalarda Gumboro kasalligining asosiy belgilari
Kasallikning yashirin davri odatda bir necha kun davom etadi. Klinik shaklda belgilar ko‘pincha qisqa vaqt ichida butun guruhda paydo bo‘ladi. Quyidagi alomatlar Gumboroga shubha uyg‘otishi mumkin:
- jo‘jalarning lohas bo‘lib qolishi va kam harakatlanishi;
- patlarning hurpayishi;
- ishtahaning pasayishi;
- suvli, oqish yoki ko‘kimtir-oq ich ketishi;
- kloaka atrofi patlarining najas bilan ifloslanishi;
- suvsizlanish va ko‘p suv ichish;
- muvozanatning buzilishi, gandiraklash;
- qanotlarning osilib qolishi va bukchayib turish;
- kloakani cho‘qish yoki bezovta qilish;
- qisqa vaqt ichida o‘lim ko‘rsatkichining oshishi.
Ba’zi og‘ir shtammlarda ko‘krak va oyoq mushaklarida mayda qon quyilishlar ko‘rinishi mumkin. Biroq bunday belgi har bir holatda ham uchramaydi. Faqat tashqi belgilar asosida Gumboro tashxisini qo‘yish noto‘g‘ri, chunki ich ketishi, lohaslik va o‘lim boshqa kasalliklarda ham uchraydi.
Yashirin shakl nima uchun xavfli?
Gumboroning subklinik yoki yashirin shakli ko‘pincha katta iqtisodiy zarar keltiradi. Jo‘jalar ko‘zga tashlanadigan kuchli kasallik belgilarini ko‘rsatmasligi mumkin, ammo bursadagi limfoid to‘qimalar zararlanadi. Natijada immunitet susayadi, yemdan foydalanish yomonlashadi, vazn olish sekinlashadi va ikkilamchi bakterial yoki virusli infeksiyalar osonroq rivojlanadi.
Erta yoshdagi infeksiya keyingi vaksinalarga javobni ham pasaytirishi mumkin. Shuning uchun o‘lim darajasi past bo‘lsa ham, guruhdagi o‘sish notekisligi, yem konversiyasining yomonlashuvi va davolash xarajatlarining ortishi kasallikning muhim belgisi bo‘lishi mumkin.
Gumboro kasalligi qanday yuqadi?
Virusning asosiy tarqalish yo‘li fekal-og‘iz yo‘lidir. Ya’ni kasal yoki virus tashuvchi qush najasi bilan ifloslangan muhit orqali sog‘lom jo‘jalar zararlanadi. Quyidagi xatolar kasallikning bir binodan boshqasiga ko‘chish xavfini oshiradi:
- bir xil oyoq kiyim yoki maxsus kiyimda bir nechta parrandaxonaga kirish;
- guruhlar o‘rtasida yem idishlari va asboblarni dezinfeksiyasiz ishlatish;
- yangi keltirilgan qushlarni karantinsiz asosiy podaga qo‘shish;
- yovvoyi qushlar, kemiruvchilar va hasharotlar nazoratining sustligi;
- eski taglikni to‘liq olib tashlamasdan yangi jo‘jalarni joylashtirish;
- o‘lik qushlarni xo‘jalik hududida ochiq qoldirish;
- toza va iflos zonalarni ajratmaslik;
- dezinfeksiya vositasini noto‘g‘ri konsentratsiyada yoki qisqa vaqt qo‘llash.
Gumboro tuxum orqali avlodga muntazam o‘tadigan kasallik sifatida qaralmaydi. Shunga qaramay, nasldor podaning immun holati jo‘jalarga beriladigan onalik antitanalari darajasiga ta’sir qiladi. Shu sababli nasldor tovuqlarni to‘g‘ri emlash va ularning antitana holatini nazorat qilish muhim.
Tashxis qanday qo‘yiladi?
Gumboroga shubha qilinganda avvalo kasallik tarqalish tezligi, jo‘jalarning yoshi, o‘lim dinamikasi, emlash tarixi va parvarish sharoiti baholanadi. Patologik tekshiruvda Fabricius bursasi kattalashgan, shishgan yoki qon quyilgan bo‘lishi mumkin. Keyingi bosqichda kasallikdan tuzalgan qushlarda bursa kichrayib, atrofiyaga uchrashi kuzatiladi.
Ishonchli tashxis uchun veterinariya laboratoriyasida bursa to‘qimasi tekshiriladi. Virus genetik materialini aniqlash uchun RT-PCR, to‘qimadagi o‘zgarishlarni baholash uchun gistologik tekshiruv, podaning antitana holatini o‘rganish uchun ELISA kabi usullar qo‘llanadi. Yosh jo‘jalarda antitana aniqlanishi har doim tabiiy infeksiyani anglatmaydi, chunki ular onasidan o‘tgan antitanalarni ham olib yurishi mumkin.
Gumboroni koksidioz, Marek kasalligi, aflatoksikoz, boshqa immunitetni susaytiruvchi infeksiyalar va ayrim septik kasalliklardan farqlash kerak. Shuning uchun o‘lim ko‘payganda yoki butun guruhda ich ketishi kuzatilganda veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish lozim.
Gumboro kasalligini davolash mumkinmi?
Gumboro virusini yo‘qotadigan maxsus dori mavjud emas. Antibiotiklar virusga ta’sir qilmaydi. Ular faqat veterinariya mutaxassisi ikkilamchi bakterial infeksiyadan shubhalansa, laboratoriya va klinik baholash asosida tavsiya qilinishi mumkin. Dorini o‘zboshimchalik bilan berish, ayniqsa dozani taxminan belgilash, jo‘jalarga zarar yetkazishi va keyingi davolashni qiyinlashtirishi mumkin.
Amaliy yordamning maqsadi jo‘jalarni qo‘llab-quvvatlash va ikkilamchi muammolarni kamaytirishdan iborat. Buning uchun toza suv doimiy bo‘lishi, yemning sifati tekshirilishi, namlik va ammiak miqdori oshib ketmasligi, ortiqcha zichlik kamaytirilishi hamda stress omillari cheklanishi kerak. Kasal guruhni boshqa yoshdagi qushlardan ajratish va veterinariya nazoratini tashkil qilish zarur.
Gumboroning eng samarali profilaktikasi
1. Emlash dasturini xo‘jalik sharoitiga moslash
Gumboroga qarshi emlash dasturi barcha xo‘jaliklar uchun bir xil bo‘lmaydi. Vaksina tanlashda hududdagi virus shtammlari, xo‘jalikdagi oldingi kasallik tarixi, jo‘jalarning kelib chiqishi, onalik antitanalari va ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasi hisobga olinadi.
Ko‘plab xo‘jaliklarda tirik zaiflashtirilgan vaksinalar ichimlik suvi, ko‘z tomchisi yoki boshqa tasdiqlangan usulda beriladi. Ayrim tijoriy vaksinalar jo‘ja chiqarish korxonasida, inkubatsiya davrida yoki jo‘ja chiqqan kuni qo‘llanadi. Onalik antitanalari tirik vaksinaning ko‘payishi va immun javobiga xalaqit berishi mumkin. Shu sababli emlash kunini faqat umumiy jadvalga qarab emas, nasldor podaning antitana darajasi va vaksina ishlab chiqaruvchisi ko‘rsatmalariga asoslanib belgilash ma’qul.
Nasldor tovuqlarni emlash jo‘jalarga onalik antitanalarini berishga yordam beradi. Yirik xo‘jaliklarda antitana titrlarini muntazam laboratoriya tekshiruvi bilan nazorat qilish emlash dasturini aniqroq tuzishga imkon beradi.
2. Bioxavfsizlikni kuchaytirish
- Parrandaxona kirishida alohida oyoq kiyim va kiyimdan foydalaning.
- Har bir bino uchun alohida asbob-uskunalar ajrating.
- Yangi qushlarni asosiy podaga qo‘shishdan oldin karantinda saqlang.
- Parrandaxonaga kiruvchilar sonini cheklang va tashriflarni qayd eting.
- Yem va suv idishlarini muntazam yuvib, tasdiqlangan vosita bilan dezinfeksiya qiling.
- O‘lik qushlarni xavfsiz tarzda olib tashlang; ularni ochiq joyga tashlamang.
- Kemiruvchilar, pashshalar va yovvoyi qushlarga qarshi nazorat o‘rnating.
- Bir kunlik jo‘jalarni faqat ishonchli inkubatsiya korxonasidan oling.
3. “Hammasi kirdi — hammasi chiqdi” tamoyili
Bir parrandaxonada bir xil yoshdagi qushlarni saqlash, guruhlar orasida to‘liq tozalash va dezinfeksiya uchun vaqt qoldirish kasallik bosimini kamaytiradi. Eski guruh chiqarilgach, taglik to‘liq olib tashlanadi, chang va organik qoldiqlar tozalanadi, yuzalar yuviladi, keyin mos dezinfeksiya ishlovi bajariladi. Organik ifloslik qolsa, ko‘plab dezinfeksiya vositalarining samarasi pasayadi.
4. Mikroiqim va oziqlantirishni nazorat qilish
Nam taglik, yuqori ammiak, keskin harorat o‘zgarishi, ortiqcha zichlik va suv ta’minotidagi uzilishlar jo‘jalarning stressini oshiradi. Stress immunitetning barqaror ishlashiga salbiy ta’sir qiladi. Shuning uchun harorat, namlik, ventilyatsiya, ichimlik suvi sifati va yemning saqlanish muddati muntazam tekshirilishi kerak.
Jo‘jalarga sifati kafolatlangan starter yem berish, yemni mog‘or va namlikdan himoyalash, suv liniyalarini biofilm va cho‘kindidan tozalash ham profilaktikaning bir qismidir. Vitamin yoki elektrolit qo‘shimchalari faqat zarurat bo‘lsa va ishlab chiqaruvchi hamda veterinariya mutaxassisi tavsiyasiga muvofiq ishlatiladi.
Gumboroga shubha qilinganda nima qilish kerak?
- Kasal yoki lohas jo‘jalarni imkon qadar alohida guruhga ajrating.
- O‘lim, ich ketishi, yem va suv iste’moli bo‘yicha kundalik qayd yuriting.
- Yangi qush kiritishni va qushlar o‘rtasida asbob almashishni to‘xtating.
- O‘zboshimchalik bilan antibiotik yoki vaksina qo‘llamang.
- Veterinariya mutaxassisiga murojaat qilib, laboratoriya tekshiruvi uchun namuna olishni tashkil qiling.
- Parrandaxona, kiyim, oyoq kiyim va asbob-uskunalar orqali virus tarqalishini cheklang.
- Birdaniga ko‘p o‘lim, kuchli holsizlik yoki boshqa xavfli belgilar kuzatilsa, mahalliy veterinariya xizmatiga xabar bering.
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Faqat klinik belgiga qarab tashxis qo‘yish. Gumboro belgilari boshqa kasalliklar bilan o‘xshash bo‘lishi mumkin.
- Vaksinani tasodifiy kunda berish. Onalik antitanalari va hududiy epidemiologik holat hisobga olinmasa, himoya yetarli bo‘lmasligi mumkin.
- Dezinfeksiyani yuvishsiz bajarish. Najas, chang va taglik qoldiqlari virusni himoya qiladi.
- Kasal guruhni sog‘lom qushlar bilan aralashtirish. Bu virusning tez tarqalishiga olib keladi.
- Antibiotikni virusga qarshi dori deb hisoblash. Antibiotik Gumboro virusini davolamaydi.
- Jo‘ja chiqqan korxona va nasldor podaning holatini tekshirmaslik. Onalik immuniteti va emlash tarixi profilaktika rejasining muhim qismidir.
Xulosa
Gumboro kasalligi jo‘jalarda ich ketishi, lohaslik, hurpaygan patlar, suvsizlanish va qisqa muddatli o‘lim bilan namoyon bo‘lishi mumkin. Ammo eng katta zarar ko‘pincha yashirin infeksiya natijasidagi immunitet pasayishi, ikkilamchi kasalliklar va o‘sishning sekinlashuvi orqali yuzaga keladi.
Kasallikni nazorat qilishning asosi — xo‘jalik sharoitiga mos emlash dasturi, nasldor podaning immun holatini nazorat qilish, qat’iy bioxavfsizlik, to‘g‘ri dezinfeksiya va sifatli parvarishdir. Shubhali holatda aniq tashxis uchun veterinariya mutaxassisi va laboratoriya xizmatidan foydalanish kerak.