Tovuqxonada ammiak hidi paydo bo‘lishi oddiy noqulaylik emas. Bu odatda to‘shama namligi oshgani, go‘ng uzoq vaqt yig‘ilib qolgani yoki shamollatish yetarli emasligini bildiradi. Kuchli ammiak hidi tovuqlarning ko‘zlari va nafas yo‘llarini ta’sirlantirishi, respirator kasalliklarga moyillikni oshirishi hamda yem yeyish va o‘sish ko‘rsatkichlarini pasaytirishi mumkin.
Ammiakni kamaytirishning eng samarali yo‘li hidni yashirish emas, balki uning manbasini — nam go‘ng va yomon havo almashinuvini — bartaraf etishdir. Quyidagi tavsiyalar kichik xonadon tovuqxonasi, tuxumdor tovuqlar guruhi va broyler boqiladigan binolar uchun moslashtirilgan.
Ammiak hidi nima sababdan paydo bo‘ladi?
Tovuq go‘ngida azotli birikmalar, jumladan siydik kislotasi mavjud. To‘shama nam bo‘lsa, mikroorganizmlar ushbu moddalarni parchalab, ammiak gazini hosil qiladi. Namlik, harorat, to‘shamaning pH darajasi va havo almashinuvi ammiak ajralishiga bevosita ta’sir qiladi.
Ammiak ko‘pincha quyidagi joylarda ko‘proq to‘planadi:
- suv ichish moslamalari ostida;
- devor yoki tomdan suv o‘tadigan joylarda;
- havo yaxshi aylanmaydigan burchaklarda;
- qo‘nish tayoqlari ostida;
- go‘ng uzoq vaqt tozalanmaydigan chuqur to‘shamali xonalarda;
- tovuqlar me’yoridan ortiq joylashtirilgan binolarda.
Qishda muammo ko‘pincha deraza va ventilyatsiya teshiklari butunlay yopib qo‘yilganda kuchayadi. Issiqlikni saqlash muhim, lekin havoni umuman almashtirmaslik namlik va ammiakning tez yig‘ilishiga olib keladi.
Ammiak miqdorini qanday baholash mumkin?
Hidni sezish — muammoning dastlabki belgisi, ammo bu aniq o‘lchov emas. Parranda xonasida ammiakni maxsus gaz o‘lchagich yoki indikator naychalar yordamida tekshirish mumkin. Aviagen broylerlarni boshqarish qo‘llanmasida ammiak miqdorini imkon qadar 10 ppm dan past saqlash tavsiya qilinadi. 20 ppm atrofida hid sezilishi mumkin, yuqoriroq darajalar esa nafas yo‘llari va ko‘zlarga zarar yetkazish xavfini oshiradi.
Agar tovuqxona eshigini ochganda achchiq hid darhol sezilsa, ko‘z achishsa yoki tomoq qitiqlansa, qushlar joylashgan balandlikda havo sifati yomon bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatda o‘lchov asbobi bo‘lmasa ham, shamollatish va to‘shama holatini zudlik bilan tekshirish kerak.
1. Nam va qotib qolgan to‘shamani olib tashlang
Ammiakni kamaytirishdagi birinchi qadam — nam to‘shamani aniqlash va olib tashlash. Quruq to‘shama qo‘lda ushlaganda mayin, sochiluvchan bo‘ladi. Nam yoki “qotgan” to‘shama esa zich, yopishqoq va ko‘pincha qoramtir tusda ko‘rinadi.
Quyidagi joylarni muntazam tekshiring:
- suv idishlari va nipel liniyalari ostini;
- oziqlantirgichlar atrofini;
- devor chetlarini;
- qo‘nish joylari ostini;
- eshik va derazalardan namlik kiradigan qismlarni.
Faqat ustidan yangi quruq qipiq sepish yetarli emas. Agar pastki qatlam ho‘l va qotgan bo‘lsa, uni belkurak bilan olib tashlab, o‘rniga quruq material soling. Nam qatlamni ichkarida qoldirish ammiak hosil bo‘lishini davom ettiradi.
2. To‘shama materialini to‘g‘ri tanlang
To‘shama suvni yaxshi shimishi, changni haddan tashqari ko‘paytirmasligi va parranda oyoqlariga zarar bermasligi kerak. O‘zbekistonda yog‘och qipig‘i, maydalangan somon, sholi qobig‘i va boshqa quruq o‘simlik materiallaridan foydalaniladi.
To‘shama tanlashda quyidagilarga e’tibor bering:
- material quruq bo‘lsin;
- mog‘or hidi yoki chirigan joylari bo‘lmasin;
- juda mayda va changli bo‘lmasin;
- kimyoviy moddalar yoki bo‘yoq bilan aralashmagan bo‘lsin;
- suvni tez shimadigan, ammo namlikni uzoq ushlab turmaydigan bo‘lsin.
To‘shama juda yupqa bo‘lsa, go‘ng va namlik polga tez yetib boradi. Juda qalin qatlam esa vaqtida aralashtirilmasa, ichkarida nam va qotgan zonalar hosil qiladi. Shuning uchun materialni shunchaki ko‘paytirish emas, uning holatini muntazam nazorat qilish muhim.
3. Suv idishlari va nipel liniyalarini tekshiring
Tovuqxonadagi ammiakning eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biri — suvning to‘shamaga sizib tushishidir. Bu muammo ayniqsa chelak, ochiq idish yoki noto‘g‘ri o‘rnatilgan avtomatik sug‘orish tizimida uchraydi.
Har kuni quyidagilarni tekshiring:
- idish ag‘darilmaganmi;
- nipel yoki klapan tomchilamayaptimi;
- suv bosimi mosmi;
- quvurlarda yoriq bormi;
- suv idishi to‘shamaga juda past o‘rnatilmaganmi.
Ochiq idishlardan foydalansangiz, ularni qushlar orqasi balandligiga yaqinroq qilib joylashtirish, tagiga esa namlikni tez almashtirish mumkin bo‘lgan material qo‘yish ma’qul. Idish atrofidagi ho‘l to‘shamani har kuni almashtirish ko‘pincha hidni sezilarli kamaytiradi.
4. Shamollatishni yaxshilang, lekin qoralama hosil qilmang
Shamollatish ammiakni xonadan chiqaradi va ortiqcha namlikni kamaytiradi. Biroq deraza yoki eshikni birdaniga katta ochib, tovuqlar ustiga sovuq havo urdirish ham to‘g‘ri emas. Maqsad — havoni asta-sekin almashtirish va qushlar balandligida qoralama paydo qilmaslik.
Tabiiy shamollatishli tovuqxonada havo kirishi va chiqishi uchun qarama-qarshi tomonda teshiklar bo‘lishi kerak. Teshiklar to‘g‘ridan-to‘g‘ri qushlar ustiga qaratilmasin. Deraza va ventilyatsiya yo‘llaridagi chang, pat va o‘rgimchak to‘rlarini tozalang.
Ventilyator ishlatilsa, u faqat havoni aylantirib turmasdan, imkon qadar iflos havoni tashqariga chiqarishi kerak. Ichki ventilyator namlikni bir joydan boshqa joyga ko‘chirishi mumkin, ammo u ammiakni xonadan olib chiqmaydi.
Qishda shamollatishni butunlay to‘xtatmang. Qisqa muddatli, nazoratli havo almashinuvi namlikni chiqarishga yordam beradi. Agar xonada kondensat, nam devor yoki doimiy achchiq hid bo‘lsa, shamollatish rejimi yetarli emas.
5. Go‘ngni o‘z vaqtida olib tashlang
Qo‘nish tayoqlari ostida go‘ng tez to‘planadi. Tuxumdor tovuqlarda bu joylarni muntazam tozalash umumiy ammiak yukini kamaytiradi. Kichik xo‘jaliklarda go‘ngni bir necha kunda bir marta, namlik va hidga qarab undan ham tez-tez olib tashlash kerak.
Go‘ngni tovuqxona yonida ochiq holda saqlamang. Yomg‘ir yoki sug‘orish suvi bilan namlangan go‘ng yana ammiak chiqaradi. Uni tom ostidagi, suv kirmaydigan, shamollatiladigan joyda saqlang. Go‘ngni uzoq muddat xonaning ichida yig‘ib qo‘yish qushlar va ishchilar uchun havo sifatini yomonlashtiradi.
6. Oziqa isrofini kamaytiring
To‘shamaga ko‘p miqdorda yem to‘kilsa, u namlik bilan aralashib, mikroorganizmlar uchun qo‘shimcha oziqa manbaiga aylanadi. Natijada to‘shama tezroq qiziydi, chiriydi va ammiak ajralishi kuchayadi.
Oziqlantirgichlarni qushlarning ko‘krak yoki yelka balandligiga moslang. Juda past idishlar ag‘dariladi va yem ko‘p to‘kiladi. Juda baland idishlar esa qushlarning yemni sochib yuborishiga sabab bo‘lishi mumkin. Har kuni to‘kilgan yemni yig‘ib oling va oziqlantirgichlarning shikastlangan qismlarini almashtiring.
7. Tovuqlar zichligini nazorat qiling
Qushlar soni ko‘paygani sari polga tushadigan go‘ng, suv va issiqlik miqdori ham ortadi. Zichlik yuqori bo‘lsa, to‘shama tez namlanadi, qushlar suv va yem atrofida tiqilib qoladi, shamollatish esa barcha hududlarga bir xil ta’sir qilmaydi.
Shuning uchun tovuqxona sig‘imini faqat pol maydoniga qarab emas, shamollatish, oziqlantirish, sug‘orish va to‘shama boshqaruvi imkoniyatlariga qarab belgilang. Agar hid aynan qushlar eng ko‘p yig‘iladigan joylarda kuchli bo‘lsa, zichlikni kamaytirish yoki jihozlarni qayta joylashtirish kerak bo‘lishi mumkin.
8. Namlik manbasini toping
Ba’zan sabab faqat suv idishi emas. Tomdan sizish, pol ostidan namlik chiqishi, yomg‘ir suvi kirishi yoki devorlarda kondensat paydo bo‘lishi ham to‘shamani doimiy nam saqlaydi.
Tekshiruvni yomg‘irdan keyin ham o‘tkazing. Tom, oluk, eshik pastki qismi va devor tutashgan joylarni ko‘ring. Beton pol bo‘lsa, u yoriqsiz va suv to‘planmaydigan qilib qurilgan bo‘lishi kerak. Polni yuvgandan keyin tovuqlarni qaytarishdan avval xona va to‘shama to‘liq quriganiga ishonch hosil qiling.
9. Oqartiruvchi kukun, ohak yoki kuchli hid beruvchi moddalarni ehtiyotkorlik bilan ishlating
Ammiak hidini yo‘qotish uchun xonaga turli kukun, ohak yoki kimyoviy vositalarni tasodifiy sepish xavfli bo‘lishi mumkin. Ayrim moddalar nam go‘ng bilan reaksiyaga kirishib, qo‘shimcha gazlar chiqarishi yoki qushlarning nafas yo‘llarini ta’sirlantirishi mumkin.
Har qanday to‘shama qo‘shimchasi yoki ammiakni bog‘lovchi mahsulotdan foydalanishdan oldin uning yorlig‘idagi ko‘rsatmalarni o‘qing. Mahsulot parrandalar bor paytda ishlatilishi mumkinmi, qancha miqdorda sepiladi va shamollatish talabi qanday — bular aniq ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak. Dozani taxminan belgilamang va bir nechta kimyoviy vositani aralashtirmang.
Eng ishonchli asosiy choralar baribir nam to‘shamani olib tashlash, suv sizishini to‘xtatish va shamollatishni yaxshilashdan iborat.
10. Har kuni qisqa nazorat ro‘yxatidan foydalaning
Ammiak muammosi bir kunda emas, ko‘pincha bir necha kun davomida shakllanadi. Har kuni 5–10 daqiqalik tekshiruv katta muammoning oldini oladi.
- Tovuqxonaga kirganda hidni baholang.
- Qushlar balandligida havo achchiq yoki ko‘zni yoshlantirayotganini tekshiring.
- Suv idishlari ostidagi to‘shamani ko‘ring.
- Nam va qotgan joylarni olib tashlang.
- Ventilyatsiya teshiklari ochiq va toza ekanini tekshiring.
- Oziqlantirgichlardan yem to‘kilayotganini nazorat qiling.
- Qo‘nish joylari ostidagi go‘ngni reja asosida tozalang.
- Tovuqlarda aksirish, ko‘z yoshlanishi, yo‘talga o‘xshash belgilar yoki og‘iz ochib nafas olish bor-yo‘qligini kuzating.
Ammiak hidi kuchli bo‘lsa, nima qilish kerak?
Avvalo, qushlar joylashgan xonaga xavfsiz va nazoratli tarzda toza havo kiriting. Keyin nam to‘shama, sizayotgan suv va to‘plangan go‘ngni bartaraf eting. Qushlarni sovuq qoralamaga qo‘ymang, biroq xonani mutlaqo yopib ham qo‘ymang.
Agar tovuqlarda ko‘zning qizarishi yoki shikastlanishi, kuchli nafas olish qiyinlashuvi, og‘iz ochib nafas olish, holsizlik yoki o‘lim ko‘payishi kuzatilsa, faqat hidni kamaytirish bilan cheklanmasdan veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling. Bu belgilar ammiak ta’siri bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, ammo boshqa nafas yo‘li kasalliklarida ham uchraydi. Masofadan turib aniq tashxis qo‘yish mumkin emas.
Ammiak hidini kamaytirish bo‘yicha qisqa formula
| Muammo | Amaliy yechim |
|---|---|
| To‘shama ho‘l | Nam qatlamni olib tashlab, quruq to‘shama solish |
| Suv sizmoqda | Nipel, quvur va idishlarni ta’mirlash yoki almashtirish |
| Havo almashinuvi yomon | Kirish-chiqish teshiklarini tozalash va shamollatishni sozlash |
| Go‘ng ko‘p yig‘ilgan | Qo‘nish joylari ostini muntazam tozalash |
| Yem ko‘p to‘kiladi | Oziqlantirgich balandligi va texnik holatini tekshirish |
| Qushlar zich joylashgan | Zichlikni kamaytirish yoki qushlarni qo‘shimcha maydonga ajratish |
Xulosa
Tovuqxonada ammiak hidini kamaytirishning asosiy siri — to‘shamani quruq saqlash va havoni muntazam almashtirishdir. Har kuni suv sizishini, nam joylarni, yem isrofini va go‘ng to‘planishini tekshiring. Qishda issiqlikni saqlash bilan birga shamollatishni ham davom ettiring. Kimyoviy hid yutuvchi vositalar esa asosiy muammolar bartaraf etilgandan keyingina, ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi asosida qo‘llanilishi kerak.