Inkubatsiya natijasini baholashda faqat nechta jo‘ja chiqqaniga qarash yetarli emas. Muhimi, inkubatorga nechta tuxum qo‘yilgani, ulardan nechta tuxum urug‘langanligi va nechta sog‘lom jo‘ja olinganini alohida hisoblashdir. Shunda muammo tuxum tanlashdami, xo‘rozlar nisbatidami, saqlash sharoitidami yoki inkubator ishlashidami — aniqroq ko‘rinadi.
Uy sharoitida ko‘pchilik “100 ta tuxumdan 80 ta jo‘ja chiqdi, demak inkubatsiya 80 foiz” deb hisoblaydi. Bu har doim ham to‘g‘ri emas. Agar 100 ta tuxumdan faqat 85 tasi urug‘langan bo‘lsa, 80 ta jo‘ja chiqishi urug‘langan tuxumlarga nisbatan 94,1 foiz natija bo‘lishi mumkin. Shu sababli inkubatsiya ko‘rsatkichlarini kamida ikki xil formula bilan yuritish foydali.
Inkubatsiya foizi nima?
Inkubatsiya foizi — ma’lum miqdordagi inkubatsiya tuxumidan muvaffaqiyatli chiqqan jo‘jalar ulushidir. Amaliyotda uchta ko‘rsatkichni ajratish kerak:
- Umumiy chiqim foizi — inkubatorga qo‘yilgan barcha tuxumlarga nisbatan chiqqan jo‘jalar ulushi.
- Urug‘langan tuxumlardan chiqim — urug‘langan tuxumlarning nechta qismidan jo‘ja chiqqanini ko‘rsatadi.
- Urug‘lanish foizi — qo‘yilgan tuxumlarning nechta qismi urug‘langan bo‘lganini bildiradi.
Bu ko‘rsatkichlar bir-birini almashtirmaydi. Masalan, xo‘rozlar kam bo‘lsa, tuxumlarning urug‘lanish foizi pasayadi. Inkubator harorati yoki shamollatishida muammo bo‘lsa, urug‘langan tuxumlar ichidagi embrionlar nobud bo‘lishi mumkin.
Inkubatsiya foizini hisoblash formulalari
1. Umumiy jo‘ja chiqimi
Umumiy chiqim (%) = chiqqan jo‘jalar soni ÷ inkubatorga qo‘yilgan tuxumlar soni × 100
Misol: 120 ta tuxum qo‘yildi va 84 ta jo‘ja chiqdi.
84 ÷ 120 × 100 = 70 foiz.
Bu raqam umumiy natijani bildiradi, ammo tuxumlarning barchasi urug‘langan bo‘lganini anglatmaydi.
2. Urug‘langan tuxumlardan chiqim
Urug‘langan tuxumlardan chiqim (%) = chiqqan jo‘jalar soni ÷ urug‘langan tuxumlar soni × 100
Misol: 120 ta tuxumdan 100 tasi urug‘langan, 84 ta jo‘ja chiqdi.
84 ÷ 100 × 100 = 84 foiz.
Bu ko‘rsatkich inkubator va inkubatsiya jarayonini baholashda ancha foydali. Chunki urug‘lanmagan tuxumlar inkubator ishlashidagi muammoni ko‘rsatmaydi.
3. Urug‘lanish foizi
Urug‘lanish (%) = urug‘langan tuxumlar soni ÷ qo‘yilgan tuxumlar soni × 100
Misol: 120 ta tuxumdan 100 tasi urug‘langan.
100 ÷ 120 × 100 = 83,3 foiz.
Urug‘lanish darajasi nasldor podaning sog‘ligi, xo‘rozlar soni, juftlashish faolligi, qushlarning yoshi va oziqlanishiga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
4. Umumiy ko‘rsatkichlar jadvali
| Ko‘rsatkich | Formula | Misol |
|---|---|---|
| Umumiy chiqim | Jo‘jalar ÷ barcha tuxumlar × 100 | 84 ÷ 120 = 70% |
| Urug‘lanish | Urug‘langan tuxumlar ÷ barcha tuxumlar × 100 | 100 ÷ 120 = 83,3% |
| Urug‘langan tuxumlardan chiqim | Jo‘jalar ÷ urug‘langan tuxumlar × 100 | 84 ÷ 100 = 84% |
Natijani qachon hisoblash kerak?
Inkubatsiya foizini jo‘jalar chiqqan zahoti emas, jarayon tugagach hisoblash ma’qul. Tovuq tuxumlari uchun asosiy chiqish davri odatda 21-kun atrofida bo‘ladi, biroq ayrim jo‘jalar biroz oldin yoki kechroq chiqishi mumkin. Jo‘jalar qurib, faol bo‘lgach, tuxum qoldiqlarini ham ko‘zdan kechiring.
7–10-kunlarda ovoskop yordamida tuxumlarni tekshirish urug‘lanmagan yoki rivojlanishi to‘xtagan tuxumlarni aniqlashga yordam beradi. Urug‘langan tuxumda qon tomirlari va rivojlanayotgan embrion belgisi ko‘rinadi. Rivojlanmagan tuxum odatda yorug‘likni o‘tkazadi, o‘lgan embrion atrofida esa qon halqasi ko‘rinishi mumkin.
Tekshiruvda quyidagi raqamlarni alohida yozib boring:
- Inkubatorga qo‘yilgan tuxumlar soni;
- 7–10-kundagi urug‘lanmagan tuxumlar soni;
- rivojlanishi to‘xtagan embrionlar soni;
- teshilgan, ammo chiqolmagan tuxumlar soni;
- chiqqan jo‘jalar soni;
- chiqqan jo‘jalardan zaif yoki nuqsonli bo‘lganlari.
Inkubatsiya foizini oshirishning asosiy usullari
1. Nasldor podani to‘g‘ri boshqaring
Yuqori chiqim faqat inkubatorga bog‘liq emas. Tuxum beruvchi tovuqlar sog‘lom, faol va o‘rtacha tana holatida bo‘lishi kerak. Juda ozg‘in, semirib ketgan, uzoq vaqt kasallangan yoki qarigan tovuqlarda tuxum sifati va embrion hayotchanligi pasayishi mumkin.
Xo‘rozlar yetarli bo‘lmasa, tuxumlarning bir qismi urug‘lanmaydi. Aksincha, xo‘rozlar haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, tovuqlar jarohatlanishi, stressga tushishi va podadagi tinchlik buzilishi mumkin. Aniq nisbat zot, yosh va saqlash tizimiga qarab farq qiladi, shuning uchun bitta universal raqamga ko‘r-ko‘rona tayanmasdan, urug‘lanish natijasini muntazam kuzating.
2. Nasldor qushlarni muvozanatli oziqlantiring
Nasldor tovuqlarga faqat ko‘p yem berish emas, balki oqsil, energiya, vitamin va minerallar muvozanatini ta’minlash muhim. Ratsiondagi ayrim mineral yoki vitamin yetishmovchiliklari tuxum qobig‘i sifatiga, embrion rivojlanishiga va jo‘ja chiqimiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Qobig‘i juda yupqa, yorilgan, g‘adir-budur yoki shakli keskin o‘zgargan tuxumlarni inkubatsiyaga qo‘ymaslik kerak. Bunday tuxumlar namlikni tez yo‘qotishi, mikroblar kirishi yoki mexanik shikastlanishi ehtimoli yuqori bo‘ladi.
3. Tuxumni tez-tez yig‘ing va ehtiyotkor tashlang
Inkubatsiya tuxumlarini uyada uzoq qoldirmang. Tez-tez yig‘ish ifloslanish, qizib ketish, sovib qolish va yorilish xavfini kamaytiradi. Polga tushgan, kuchli ifloslangan, yoriq yoki qobig‘i shikastlangan tuxumlarni alohida ajrating.
Tuxumni qattiq yuvish yoki qobiqdagi kirni qirib tashlash himoya qatlamini buzishi mumkin. Agar tuxumlar juda iflos bo‘lsa, muammoni tuxumni yuvish bilan emas, uya tozaligi, to‘shama va yig‘ish tartibini yaxshilash bilan hal qilish ma’qul.
4. Saqlash haroratini barqaror tuting
Tuxum qo‘yilgandan keyin embrion rivojlanishi inkubatsiyagacha sekinlashishi kerak. Nasldor tuxumlarni haddan tashqari issiq xonada qoldirish embrionning noto‘g‘ri rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Aviagen tavsiyalarida tuxumlarni saqlash davriga qarab salqin va barqaror sharoitdan foydalanish, haroratning tez-tez o‘zgarishi hamda kondensatsiyadan saqlanish kerakligi ko‘rsatilgan.
Uy sharoitida tuxumni to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri, pech, radiator yoki issiq tom ostida saqlamang. Tuxumlar inkubatorga qo‘yilishidan oldin xona haroratiga asta-sekin moslashtiriladi. Juda sovuq tuxumni birdan issiq inkubatorga qo‘yish qobiqda kondensatsiya paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin.
5. Inkubatorni tuxum qo‘yishdan oldin sinang
Inkubatorni kamida 1–2 kun oldin bo‘sh holatda ishga tushirib, harorat qanchalik barqaror ushlanishini kuzating. Faqat qurilma ekranidagi raqamga ishonib qolmang: imkon bo‘lsa, mustaqil termometr va namlik o‘lchagich bilan tekshiring.
Haroratning qisqa muddatli kichik o‘zgarishi har doim ham katta zarar keltirmasligi mumkin, ammo uzoq davom etadigan qizib ketish yoki sovib qolish embrionlar nobud bo‘lishining muhim sabablaridan biridir. Inkubator eshigini keraksiz ochish ham harorat va namlikni o‘zgartiradi.
6. Shamollatishni to‘sib qo‘ymang
Embrion rivojlanishi davomida kislorodga ehtiyoj ortadi. Ventilyatsiya teshiklarini to‘liq yopib qo‘yish yoki inkubatorni havo almashinuvi yomon joyga qo‘yish jo‘jalar rivojiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Biroq kuchli sovuq havo oqimi ham zararli. Qurilma to‘g‘ridan-to‘g‘ri deraza, ventilyator yoki konditsioner qarshisida turmasin.
Inkubator xonasi toza, quruq va harorati keskin o‘zgarmaydigan bo‘lishi kerak. Elektr ta’minotidagi uzilishlar ko‘p bo‘lsa, zaxira quvvat manbai yoki issiqlikni saqlash bo‘yicha xavfsiz yechimni oldindan rejalashtiring.
7. Tuxumlarni ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq aylantiring
Embrionning qobiq ichida to‘g‘ri joylashishi uchun tuxumlarni inkubatsiyaning asosiy davrida muntazam aylantirish kerak. Aylantirish mexanizmi ishlayotganini har kuni tekshiring. Tuxumlar oxirgi chiqish bosqichiga yaqinlashganda aylantirish odatda to‘xtatiladi, chunki jo‘ja chiqishga tayyorlanadi.
Bu jarayonda eng muhim narsa — “ko‘proq aylantirish” emas, balki muntazamlik va qurilma yo‘riqnomasiga amal qilishdir. Tuxumlarni qo‘lda aylantirsangiz, qo‘llar toza bo‘lsin va har safar bir xil tartibni saqlang.
8. Gigiyenani nazorat qiling
Kir tuxum, iflos inkubator va yaxshi tozalanmagan patnis mikroorganizmlar ko‘payishiga sharoit yaratadi. Inkubatsiyadan oldin qurilmani ishlab chiqaruvchi tavsiya qilgan usulda tozalang va dezinfeksiya qiling. Dezinfeksiya vositasining konsentratsiyasi, qo‘llash vaqti va shamollatish talablari mahsulot yorlig‘iga muvofiq bo‘lishi kerak.
Inkubatsiya vaqtida tuxumlarni keraksiz ushlamang. Chiqish jarayonida inkubatorni tez-tez ochish namlikni tushirib yuborishi va teshilgan jo‘janing qobiq pardasiga yopishib qolish xavfini oshirishi mumkin.
Past inkubatsiya foizini qanday tahlil qilish kerak?
Natija past bo‘lsa, darhol haroratni ayblamang. Avval bosqichlar bo‘yicha ajrating:
| Kuzatilgan holat | Ehtimoliy yo‘nalish | Tekshiriladigan omillar |
|---|---|---|
| Ko‘p tuxum urug‘lanmagan | Nasldor poda muammosi | Xo‘rozlar faolligi, nisbat, qushlar yoshi, sog‘ligi va oziqlanishi |
| 1-haftada ko‘p embrion nobud bo‘lgan | Tuxum yoki boshlang‘ich sharoit | Saqlash, tashish, tuxum sifati, haroratning qizib ketishi |
| Keyingi bosqichda embrionlar nobud bo‘lgan | Inkubator boshqaruvi | Harorat, shamollatish, aylantirish, elektr uzilishlari |
| Jo‘ja teshgan, ammo chiqolmagan | Chiqish bosqichi muammosi | Namlikning barqarorligi, inkubatorni ochish, embrion holati |
| Jo‘jalar zaif yoki nuqsonli | Ko‘p omilli muammo | Nasl, saqlash, ozuqa, harorat va gigiyena |
Har bir partiyadan keyin tuxum qoldiqlarini tahlil qilish foydali. Qobiq ichida rivojlanish qaysi bosqichda to‘xtaganini yozib boring. Bir necha partiyada bir xil holat takrorlansa, muammo tasodifiy emas, tizimli bo‘lishi mumkin.
Inkubatsiya hisob-kitobi uchun oddiy jurnal
Oddiy daftar yoki elektron jadval yetarli. Unda quyidagi ustunlar bo‘lsin:
- tuxum qo‘yilgan sana;
- tuxumlar soni;
- tuxum manbasi va podasi;
- o‘rtacha saqlash muddati;
- 7–10-kundagi tekshiruv natijasi;
- chiqqan jo‘jalar soni;
- teshilgan, ammo chiqmagan tuxumlar;
- umumiy chiqim foizi;
- urug‘langan tuxumlardan chiqim;
- keyingi partiya uchun ko‘riladigan chora.
Masalan, birinchi partiyada umumiy chiqim 65 foiz, urug‘langan tuxumlardan chiqim esa 82 foiz bo‘lsa, inkubator yomon ishlayapti degan xulosa qilishga shoshilmang. Avval urug‘lanish foizini tekshiring. Keyingi partiyada tuxumlarni yaxshiroq tanlash yoki nasldor podani ko‘rib chiqish umumiy natijani oshirishi mumkin.
Qancha foiz yaxshi natija hisoblanadi?
“Yaxshi” inkubatsiya foizi tuxum manbasi, zot, poda yoshi, tuxumni saqlash muddati, inkubator turi va operator tajribasiga qarab o‘zgaradi. Uy sharoitida birinchi partiyalardagi natija tijoriy inkubatorlar ko‘rsatkichidan past bo‘lishi tabiiy. Eng to‘g‘ri mezon — bir xil sharoitdagi ketma-ket partiyalarni taqqoslash.
Masalan, uchta partiyada natija 62, 68 va 75 foiz bo‘lsa, jarayon yaxshilanayotganini ko‘rish mumkin. Bitta partiyadagi raqamdan ko‘ra, tendensiya muhimroq. Shu bilan birga, urug‘lanmagan tuxumlar ulushi yuqori bo‘lsa, inkubatorga tegishli bo‘lmagan muammoni alohida hal qilish kerak.
Xulosa
Inkubatsiya foizini oshirishning eng samarali yo‘li bitta sozlamani o‘zgartirish emas, balki butun zanjirni nazorat qilishdir: sog‘lom nasldor poda, sifatli tuxum, to‘g‘ri saqlash, barqaror harorat, yetarli shamollatish, muntazam aylantirish, gigiyena va aniq hisob-kitob.
Har bir partiya bo‘yicha kamida umumiy chiqim, urug‘lanish foizi va urug‘langan tuxumlardan chiqimni hisoblang. Shunda qaysi bosqichda yo‘qotish ko‘p ekanini ko‘rib, aniq choralar ko‘rish osonlashadi. Past natija takrorlansa yoki jo‘jalarda ko‘p nuqson kuzatilsa, inkubatorni tekshirtirish va parrandachilik bo‘yicha mutaxassis bilan maslahatlashish ma’qul.
