Tovuqlarda yuqumli bronxit — tovuqlar orasida juda tez tarqaladigan virusli kasallik bo‘lib, asosan nafas olish tizimini zararlaydi. Ayrim virus shtammlari tuxum yo‘llari va buyraklarga ham ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli kasallik faqat yo‘tal yoki aksirish bilan cheklanib qolmay, tuxumdorlikning pasayishi, tuxum qobig‘i sifatining yomonlashishi, jo‘jalarning o‘sishdan qolishi va o‘lim ko‘payishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Yuqumli bronxitni erta payqash, kasal qushlarni ajratish, tovuqxonadagi havo sifatini yaxshilash va hududga mos emlash dasturini tuzish kasallik zararini kamaytirishda muhimdir. Biroq uning belgilari Nyukasl kasalligi, mikoplazmoz, infeksion laringotraxeit va boshqa nafas yo‘llari kasalliklariga o‘xshashi mumkin. Shuning uchun faqat tashqi belgilar asosida aniq tashxis qo‘yib bo‘lmaydi.
Yuqumli bronxit nima?
Kasallikni Infectious bronchitis virus yoki qisqacha IBV deb ataladigan virus keltirib chiqaradi. U qush koronaviruslari guruhiga mansub bo‘lib, asosan tovuqlarda kasallik chaqiradi. Virus dunyoning ko‘plab hududlarida uchraydi va turli antigenik variantlarga ega. Bir variantga qarshi hosil bo‘lgan himoya boshqa variantga to‘liq mos kelmasligi mumkin.
Kasallikning kechishi qushning yoshi, immuniteti, virus shtammi, oziqlanishi, ventilyatsiya, ammiak miqdori va boshqa infeksiyalar mavjudligiga bog‘liq. Yosh jo‘jalarda nafas olish alomatlari kuchliroq namoyon bo‘lishi mumkin. Tuxumdor tovuqlarda esa asosiy iqtisodiy zarar tuxum soni va sifatining pasayishi bilan bog‘liq.
Kasallik qanday yuqadi?
Yuqumli bronxit juda yuqumli bo‘lgani sababli bir binodagi qushlar orasida qisqa vaqt ichida tarqalishi mumkin. Virus quyidagi yo‘llar orqali yuqadi:
- aksirish, yo‘talish va nafas yo‘llaridan ajralgan zarrachalar orqali;
- kasal yoki virus tashuvchi qush bilan bevosita aloqa orqali;
- ifloslangan yem, suv, katak, jihoz, kiyim va poyabzal orqali;
- go‘ng, chang va transport vositalari orqali;
- ferma yoki hovliga kirib-chiqadigan odamlar orqali.
Virus najas va nafas yo‘llari ajralmalari bilan tashqi muhitga chiqadi. Ko‘rinishidan sog‘lom bo‘lgan qushlar ham ma’lum vaqt davomida virusni tarqatishi mumkin. Shu sababli faqat kasal qushni ajratish yetarli bo‘lmay, butun xo‘jalikdagi harakat va gigiyena tartibini nazorat qilish kerak.
Tovuqlarda yuqumli bronxitning asosiy belgilari
Jo‘ja va yosh tovuqlarda
Yosh qushlarda kasallik ko‘pincha nafas olish tizimi belgilari bilan boshlanadi. Quyidagi alomatlar kuzatilishi mumkin:
- tez-tez aksirish va yo‘talish;
- nafas olayotganda xirillash yoki g‘arg‘araga o‘xshash ovoz;
- burun teshiklaridan suyuq ajralma kelishi;
- ko‘zning yoshlanishi va kon’yunktivit;
- og‘izni ochib nafas olish;
- lanjlik va bir joyga to‘planib qolish;
- yem iste’molining kamayishi;
- vazn olishning sekinlashishi.
Jo‘jalar sovuq qotgandek bir-biriga zich yopishib olishi mumkin. Tovuqxonada havo almashinuvi yomon, namlik yuqori yoki ammiak miqdori ko‘p bo‘lsa, nafas olish belgilari yanada og‘irlashadi. Bakterial infeksiyalar qo‘shilganda yuz sohasi shishishi, yiringli ajralmalar va havo xaltachalarining zararlanishi kuzatilishi mumkin.
Tuxumdor tovuqlarda
Tuxumdor tovuqlarda kasallik nafas olish belgilaridan tashqari ishlab chiqarish ko‘rsatkichlariga ham ta’sir qiladi. Tuxum soni keskin kamayishi, tuxumlar maydalanishi yoki qobiq sifati yomonlashishi mumkin. Belgilar quyidagicha bo‘ladi:
- tuxumdorlikning pasayishi;
- qobig‘i yupqa, yumshoq, g‘adir-budir yoki burishgan tuxumlar;
- qobiq rangining oqarishi;
- tuxum shaklining buzilishi;
- tuxum oqining haddan tashqari suyuq bo‘lishi;
- tuxumlarning odatdagidan kichiklashishi.
Kasallikdan keyin tuxumdorlik va tuxum sifati darhol tiklanmasligi mumkin. Ayrim holatlarda tiklanish bir necha hafta davom etadi. Juda yosh davrda zararlangan urg‘ochi jo‘jalarda tuxum yo‘llari doimiy shikastlanib, tuxumdon normal ishlayotgan bo‘lsa ham tuxum chiqarmaydigan “soxta tuxumchi” holati yuzaga kelishi mumkin.
Buyraklarga ta’sir qiluvchi shakli
Yuqumli bronxit virusining ayrim shtammlari buyraklarni zararlaydi. Bunday holatda dastlab nafas olish belgilari, keyin esa quyidagi alomatlar paydo bo‘lishi mumkin:
- ko‘p suv ichish;
- suyuq va nam go‘ng;
- lanjlik, patlarning hurpayishi;
- ishtahaning pasayishi;
- tez suvsizlanish;
- o‘limning ko‘payishi.
Buyrak zararlanganda go‘ngda oqish urat qoldiqlari ko‘payishi mumkin. Biroq bunday belgi ham mustaqil tashxis uchun yetarli emas. Ayniqsa o‘lim tez ko‘payayotgan bo‘lsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish va laborator tekshiruv o‘tkazish zarur.
Yuqumli bronxitni qanday aniqlashadi?
Kasallikni faqat aksirish, xirillash yoki tuxum kamayishiga qarab aniqlash mumkin emas. Chunki o‘xshash belgilarni Nyukasl kasalligi, mikoplazmoz, infeksion laringotraxeit, bakterial sinusit, changli havo va ammiakdan zaharlanish ham keltirib chiqarishi mumkin.
Veterinariya diagnostikasida kasallik tarixini o‘rganish, klinik ko‘rik, o‘lgan qushdagi o‘zgarishlar va laborator tekshiruvlar birgalikda baholanadi. Virusni aniqlash uchun real vaqt rejimidagi RT-PCR, virus ajratib olish yoki boshqa maxsus usullardan foydalanilishi mumkin. Qon zardobidagi antitanalarni tekshirish ham yordam beradi, ammo avvalgi emlashlar natijani talqin qilishni murakkablashtirishi mumkin.
Muhim: antibiotiklar virusning o‘zini yo‘q qilmaydi. Ular faqat veterinariya nazorati ostida ikkilamchi bakterial infeksiya gumon qilinganda qo‘llanadi. Dori tanlash yoki dozani o‘zboshimchalik bilan belgilash tuxum va go‘sht xavfsizligiga zarar yetkazishi mumkin.
Kasallik aniqlanganda nima qilish kerak?
- Kasal va shubhali qushlarni ajrating. Ularni sog‘lom podadan alohida saqlang. Imkon qadar parvarish qilish tartibini sog‘lom qushlardan boshlang, kasal guruhga esa oxirida kiring.
- Harakatni cheklang. Tuxum, jihoz, qafas, yem qoplari va boshqa buyumlarni boshqa xo‘jaliklarga olib chiqmaslikka harakat qiling.
- Veterinariya mutaxassisiga xabar bering. Ayniqsa o‘lim ko‘payishi, kuchli nafas yetishmovchiligi yoki tuxumdorlikning keskin pasayishi kuzatilsa, laborator tekshiruv kerak bo‘lishi mumkin.
- Suv va yemga doimiy kirishni ta’minlang. Qushlar suvsizlanib qolmasligi uchun toza ichimlik suvi bo‘lishi kerak. Qo‘shimcha elektrolitlar faqat mutaxassis tavsiyasiga binoan beriladi.
- Havo sifatini yaxshilang. Tovuqxonani shamollating, ammo qushlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sovuq havo urishiga yo‘l qo‘ymang. Nam to‘shamani almashtiring va ammiak hidini kamaytiring.
- Tozalash va dezinfeksiyani to‘g‘ri bajaring. Avval go‘ng, chang va organik iflosliklarni olib tashlang, keyin yuvish va tegishli dezinfeksiya vositasidan foydalaning.
Virusli kasalliklarda “tezda kuchli dori berish” yondashuvi har doim ham foyda bermaydi. Noto‘g‘ri davolash tashxisni kechiktirishi, dori qoldiqlarining tuxum yoki go‘shtda qolishiga va rezistent bakteriyalar paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Yuqumli bronxit profilaktikasi
1. Emlash dasturini xo‘jalik sharoitiga moslang
Yuqumli bronxitga qarshi tirik susaytirilgan va inaktiv vaksinalar mavjud. Vaksina tanlashda hududda uchraydigan virus variantlari, qushning yo‘nalishi, yoshi, mavjud emlashlar va xo‘jalikdagi kasallik tarixi hisobga olinadi. Turli antigenik turlar bir-birini to‘liq himoya qilmasligi sababli, faqat vaksina nomiga qarab qaror qabul qilish to‘g‘ri emas.
Jo‘jalar uchun dastlabki emlash va keyingi qayta emlash muddatlari ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasi hamda mahalliy veterinariya dasturiga muvofiq belgilanadi. Tuxumdor va naslli qushlarda tirik vaksina bilan boshlang‘ich immunizatsiya, keyinchalik inaktiv vaksina bilan mustahkamlash amaliyoti qo‘llanishi mumkin. Aniq sxema vaksina turi va xo‘jalik epidemiologik holatiga qarab veterinariya mutaxassisi tomonidan tuziladi.
2. Vaksinani to‘g‘ri saqlang va qo‘llang
- vaksinani ishlab chiqaruvchi ko‘rsatgan haroratda saqlang;
- yaroqlilik muddati o‘tgan preparatni ishlatmang;
- ichimlik suvi orqali beriladigan vaksina uchun xlor yoki dezinfektant aralashmagan suvdan foydalaning;
- emlash paytida barcha qushlar yetarli miqdorda vaksina olganini nazorat qiling;
- vaksina sxemasini boshqa xo‘jalikdan ko‘chirib olmasdan, o‘z sharoitingizga moslang.
3. Bioxavfsizlikni kuchaytiring
Yangi olib kelingan qushlarni asosiy podaga darhol qo‘shmang. Ularni alohida joyda kuzatish, alohida inventar va poyabzaldan foydalanish, tashrif buyuruvchilarni cheklash kasallik kirib kelish xavfini kamaytiradi. Bir yoshdagi qushlarni bir guruhda saqlash va “bir kirdi — bir chiqdi” tamoyiliga amal qilish ham foydali.
Yem va suv idishlarini muntazam yuvib turing. Tuxum yig‘ish vositalari, transport qutilari va ish kiyimlari toza bo‘lishi kerak. Bir binodan ikkinchisiga o‘tishda qo‘l, poyabzal va asbob-uskunalar orqali virus olib o‘tilmasligiga e’tibor bering.
4. Tovuqxona mikroiqlimini nazorat qiling
Havo almashinuvi yetarli bo‘lmagan tovuqxonada namlik, chang va ammiak ko‘payadi. Bu omillar nafas yo‘llarini ta’sirlantirib, yuqumli bronxitning og‘irroq kechishiga sharoit yaratadi. Ventilyatsiya sovuq shamol hosil qilmasligi, biroq nam havo va zararli gazlarni chiqarib turishi kerak.
To‘shama doimo quruq saqlansin, suv sizishi va oziqlantirgichlarning to‘kilishi tezda bartaraf etilsin. Qushlar haddan tashqari zich joylashtirilsa, virusning tarqalishi va stress kuchayadi.
Tuxum sifati pasaysa, darhol bronxit deb o‘ylash kerakmi?
Yo‘q. Tuxum qobig‘ining yupqalashishi, tuxum shaklining o‘zgarishi yoki tuxumdorlik kamayishi yuqumli bronxitda uchrashi mumkin, ammo bunga kaltsiy va D vitamini muvozanati, issiq stressi, yosh, yem sifati, boshqa infeksiyalar va parvarishdagi xatolar ham sabab bo‘ladi.
Agar tuxum sifati bilan birga aksirish, xirillash, burun ajralmasi yoki podada kasallikning tez tarqalishi kuzatilsa, yuqumli bronxit ehtimoli ko‘proq tekshiriladi. Shunga qaramay, aniq xulosa uchun veterinariya ko‘rigi va zarur bo‘lsa laboratoriya tahlili kerak.
Qachon zudlik bilan veterinarga murojaat qilish kerak?
- bir necha kun ichida ko‘p qushlarda nafas olish belgilari paydo bo‘lsa;
- o‘lim soni tez oshsa;
- tovuqlar og‘iz ochib nafas olsa yoki bo‘g‘ilish belgilari kuzatilsa;
- tuxumdorlik keskin pasaysa;
- tuxumlarning katta qismi yumshoq, burishgan yoki qobiqsiz chiqsa;
- ko‘p suv ichish va nam go‘ng bilan birga lanjlik kuzatilsa;
- xo‘jalikda Nyukasl yoki parranda grippi xavfi ham mavjud bo‘lsa.
Parranda grippi kabi boshqa xavfli kasalliklarda ham nafas olish belgilari, tuxumdorlikning to‘xtashi va o‘lim kuzatilishi mumkin. Shuning uchun kuchli yoki tez tarqalayotgan kasallikda qushlarni ko‘chirmaslik, sotmaslik va veterinariya xizmatiga xabar berish kerak.
Xulosa
Tovuqlarda yuqumli bronxitning asosiy belgilariga aksirish, yo‘talish, xirillash, burun-ko‘z ajralmalari, tuxumdorlikning pasayishi va tuxum qobig‘i sifatining buzilishi kiradi. Ayrim shtammlar buyraklarni zararlab, ko‘p suv ichish, nam go‘ng va o‘limga sabab bo‘lishi mumkin.
Kasallikni nazorat qilishning eng muhim yo‘llari — xo‘jalik sharoitiga mos emlash dasturi, yangi qushlarni karantin qilish, toza suv va yem, quruq to‘shama, yaxshi ventilyatsiya hamda qat’iy bioxavfsizlikdir. Kasallik alomatlari paydo bo‘lganda esa o‘zboshimchalik bilan antibiotik yoki boshqa preparat bermasdan, veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish eng xavfsiz yondashuv hisoblanadi.
Manbalar
- WOAH — Avian infectious bronchitis: https://www.woah.org/en/disease/avian-infectious-bronchitis/
- WOAH Terrestrial Manual — Avian infectious bronchitis: https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahm/2.03.02_AIB.pdf
- Merck Veterinary Manual — Infectious Bronchitis in Chickens: https://www.merckvetmanual.com/poultry/infectious-bronchitis/infectious-bronchitis-in-chickens
- Merck Veterinary Manual — Vaccination Programs for Poultry: https://www.merckvetmanual.com/poultry/nutrition-and-management-poultry/vaccination-programs-for-poultry