Broylerlar tez o‘sadi, shu sababli tovuqxonada qisqa vaqt ichida ko‘p miqdorda issiqlik, namlik va karbonat angidrid ajraladi. Ventilyatsiya bu havoni shunchaki almashtirish emas: uning vazifasi kislorod yetkazish, ortiqcha namlik va zararli gazlarni chiqarish, haroratni bir maromda ushlab turish hamda jo‘jalar ustida noqulay havo oqimi paydo bo‘lishining oldini olishdir.
Noto‘g‘ri tashkil etilgan havo almashinuvi broylerlarda o‘sishning sekinlashishi, to‘shama namlanishi, ammiak hidining kuchayishi, nafas yo‘llari bezovtaligi va issiq stressi xavfini oshirishi mumkin. Ushbu maqolada O‘zbekiston sharoitida broyler tovuqxonasining ventilyatsiyasini loyihalash va kundalik boshqarishning asosiy tamoyillari bayon qilinadi.
Ventilyatsiyaning asosiy vazifalari
Broyler fermasida ventilyatsiya bir vaqtning o‘zida bir necha masalani hal qiladi:
- xonaga yetarli miqdorda toza havo kiritadi;
- karbonat angidrid, ammiak, chang va ortiqcha suv bug‘larini chiqaradi;
- to‘shamaning quruq saqlanishiga yordam beradi;
- qishda namlikni kamaytiradi, yozda esa issiqlikni chiqaradi;
- jo‘jalar joylashgan balandlikda haroratni bir xilroq taqsimlaydi;
- havo oqimini boshqarib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri sovuq shamol urishining oldini oladi.
Ventilyatsiya isitish, sovitish, bino izolyatsiyasi, zichlik, to‘shama sifati va ichimlik tizimi bilan birgalikda ishlaydi. Faqat ventilyator o‘rnatish bilan muammo hal bo‘lmaydi.
Broyler tovuqxonasida qanday ventilyatsiya tizimi kerak?
Amaliyotda uchta asosiy tizim uchraydi: tabiiy, mexanik va aralash ventilyatsiya.
Tabiiy ventilyatsiya
Tabiiy tizimda havo deraza, yon teshik, eshik yoki tomdagi ochiq joylar orqali almashadi. U kichik xo‘jaliklarda arzon yechim bo‘lishi mumkin, biroq tashqi ob-havoga juda bog‘liq. Shamolsiz kunlarda havo almashinuvi yetarli bo‘lmasligi, kuchli shamolda esa jo‘jalar sovqotishi mumkin.
Derazalarni shunchaki ochib qo‘yish nazorat qilinadigan ventilyatsiya hisoblanmaydi. Havo qayerdan kirib, qayerdan chiqishi va jo‘jalar sathida qanday tezlikda harakatlanishi muhim.
Mexanik ventilyatsiya
Mexanik tizimda elektr ventilyatorlar havo chiqaradi yoki kiritadi. Broylerlarda odatda manfiy bosimli tizim qo‘llanadi: ventilyatorlar ichki havoni tashqariga chiqaradi, toza havo esa maxsus kirish klapanlari orqali xonaga tortiladi.
Bu usul havo oqimini yaxshiroq boshqarish imkonini beradi. Ventilyator quvvati, havo kirish teshiklarining joylashuvi va avtomatik boshqaruv mos bo‘lmasa, ayrim joylarda havo turib qolishi yoki sovuq oqim hosil bo‘lishi mumkin.
Aralash tizim
Aralash ventilyatsiyada kundalik rejimda tabiiy yoki kichik mexanik almashinuv, issiq kunlarda esa kuchaytirilgan ventilyatsiya ishlatiladi. O‘zbekistondagi kichik va o‘rta xo‘jaliklarda bu yechim ko‘pincha amaliy jihatdan qulay, ammo yozgi issiq uchun yetarli zaxira quvvat bo‘lishi kerak.
Havo almashinuvi qanday boshqariladi?
Ventilyatsiyani ikki asosiy rejimga ajratish mumkin: minimal ventilyatsiya va maksimal, ya’ni issiq ob-havo ventilyatsiyasi.
Minimal ventilyatsiya
Minimal ventilyatsiya qishda ham, xona sovuq bo‘lgan paytda ham zarur. Uning maqsadi haroratni keskin tushirmasdan namlik, karbonat angidrid va ammiakni chiqarishdir. Bunda ventilyator doimiy ravishda to‘liq quvvatda ishlamaydi; u taymer, bosim datchigi yoki mikroiqlim kontrolleri orqali qisqa sikllarda ishga tushirilishi mumkin.
Qishda barcha teshiklarni berkitib qo‘yish xato. Havo almashinuvi to‘xtasa, to‘shama namlanadi, ammiak hidi kuchayadi va xona ichida kondensat paydo bo‘lishi mumkin. Buning o‘rniga kichik, boshqariladigan havo kirish yo‘llari va qisqa ventilyatsiya sikllari tanlanadi.
Issiq ob-havo ventilyatsiyasi
Yozda ventilyatsiyaning vazifasi faqat zararli gazlarni chiqarish emas, balki qush tanasidan issiqlik ajralishiga yordam berishdir. Bunda ko‘proq ventilyator ishga tushiriladi, havo oqimi kuchaytiriladi va zarur bo‘lsa, evaporativ sovitish, ya’ni nam pad yoki tumanlatish tizimi qo‘llanadi.
Nam pad yoki purkagich noto‘g‘ri ishlatilsa, xona namligi oshib, to‘shama ho‘l bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bunday tizim faqat yetarli havo chiqarish quvvati va namlik nazorati mavjud bo‘lganda qo‘llanadi.
Havo kirish va chiqish joylarini to‘g‘ri joylashtirish
Manfiy bosimli tizimda ventilyatorlar havoni tashqariga chiqaradi, kirish klapanlari esa havo oqimini yo‘naltiradi. Sovuq havo jo‘jalar ustiga bevosita tushmasligi kerak. U avval ship bo‘ylab harakatlanib, xona ichidagi iliq havo bilan aralashishi maqsadga muvofiq.
- Havo kirish klapanlari odatda yon devorning yuqoriroq qismiga o‘rnatiladi.
- Klapanlar yopiq yoki haddan tashqari ochiq qolmasligi uchun mexanik yoki avtomatik boshqaruv ishlatiladi.
- Ventilyatorlar qarama-qarshi yoki oxirgi devorda joylashtirilib, xonada qisqa tutashuvli oqim paydo bo‘lishining oldi olinadi.
- Havo faqat eshik yoki tasodifiy yoriqlardan kirsa, oqim notekis bo‘ladi.
- Ventilyatorlarning panjarasi, pardasi va himoya to‘ri changdan muntazam tozalanadi.
Yopiq tovuqxonalarda havo kirish teshiklarining umumiy o‘lchami ventilyator quvvatiga mos hisoblanadi. Juda kichik kirish teshiklarida havo tezligi ortib, shovqin va sovuq oqim kuchayadi; juda katta teshiklarda esa manfiy bosim yetarli bo‘lmasligi mumkin.
Ammiak va namlikni nazorat qilish
Ammiak asosan nam go‘ng va to‘shamada hosil bo‘ladi. Uning hidi sezilishi muammo borligidan darak beradi, ammo faqat hidga tayanish yetarli emas: odam burni gazga moslashib qolishi mumkin. Imkon bo‘lsa, ammiak va karbonat angidridni mos o‘lchagichlar bilan tekshirish kerak.
Ammiakni kamaytirish uchun quyidagi choralar birgalikda qo‘llanadi:
- minimal ventilyatsiyani ob-havoga mos ravishda uzmaslik;
- ichimlik liniyasidagi sizib chiqishlarni tezda tuzatish;
- to‘shamani muntazam tekshirib, ho‘l joylarni almashtirish yoki quritish;
- xonada ortiqcha zichlikka yo‘l qo‘ymaslik;
- tom va devorlarda kondensat hosil bo‘lishining sababini bartaraf etish;
- ventilyator va havo kirish klapanlarini to‘siqsiz saqlash.
Namlik uchun yagona universal raqamni barcha bino va iqlimga qo‘llash to‘g‘ri emas. Harorat, qush yoshi, to‘shama turi va havo almashinuvi birgalikda baholanadi. Amaliy nazoratda quruq to‘shama, tiniq ko‘zlar, normal faollik va xonada keskin hid yo‘qligi muhim ko‘rsatkichlardir.
Jo‘jalar yoshiga qarab ventilyatsiya
Yangi joylashtirilgan jo‘jalar sovuqqa sezgir bo‘ladi, lekin bu davrda ham havo almashinuvini butunlay to‘xtatish mumkin emas. Dastlab havo oqimi jo‘jalar sathiga urilmasligi, xona harorati esa ishlab chiqaruvchi kross qo‘llanmasidagi tavsiyalarga muvofiq boshqarilishi kerak.
Jo‘jalar ulg‘aygani sari ularning issiqlik va namlik chiqarishi ortadi. Shuning uchun ventilyatsiya hajmi bosqichma-bosqich oshiriladi. Faqat kalendar yoshiga qarab emas, qushlarning holatiga qarab ham qaror qilinadi.
| Kuzatuv | Ehtimoliy sabab | Amaliy tekshiruv |
|---|---|---|
| Jo‘jalar bir joyga to‘planadi | Sovuq oqim yoki past harorat | Havo kirish yo‘li, pol harorati va isitishni tekshirish |
| Jo‘jalar devor bo‘ylab qochadi | To‘g‘ridan-to‘g‘ri havo oqimi | Klapan yo‘nalishi va ventilyator siklini tekshirish |
| Og‘iz ochib nafas oladi | Issiq stressi yoki boshqa muammo | Harorat, namlik, havo tezligi va umumiy holatni baholash |
| To‘shama tez namlanadi | Namlik chiqarilishi yetarli emas yoki suv sizmoqda | Ventilyatsiya, ichimlik liniyasi va zichlikni tekshirish |
Ushbu belgilar aniq tashxis emas. Nafas olish qiyinlashuvi, o‘lim ko‘payishi yoki qushlarning umumiy holati keskin yomonlashsa, mahalliy veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak.
Yozgi issiqda ventilyatsiyani kuchaytirish
O‘zbekistonning ayrim hududlarida yozgi havo harorati juda yuqori bo‘lishi mumkin. Bunday paytda ventilyatorlarning ishlashini faqat xona termometriga qarab emas, qushlarning xatti-harakatiga qarab ham baholash kerak. Broylerlar to‘planib qolsa, qanotlarini yoysa yoki og‘iz ochib nafas olsa, issiqlik yuklamasi yuqori bo‘lishi mumkin.
- Ventilyatorlar oldindan tozalanib, elektr zanjiri va zaxira quvvat tekshiriladi.
- Havo kirish va chiqish yo‘llari ochiq, pardalar esa boshqariladigan holatda saqlanadi.
- Suv liniyasida yetarli oqim va toza, salqin ichimlik suvi bo‘lishi ta’minlanadi.
- Quyosh tushadigan devor va tom qismlari issiqlikdan himoyalanadi.
- Evaporativ sovitish ishlatilsa, to‘shama namlanmasligi va xona namligi ortib ketmasligi kuzatiladi.
Elektr uzilishi issiq mavsumda jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin. Shuning uchun generator yoki boshqa zaxira elektr manbai, avtomatik ishga tushirish imkoniyati va qo‘lda boshqarish rejasi bo‘lishi kerak.
Qishda ventilyatsiya va isitish muvozanati
Qishda fermerlar ko‘pincha issiqlik chiqib ketishidan qo‘rqib, ventilyatsiyani kamaytirib yuboradi. Natijada xona iliq bo‘lib ko‘rinsa ham, namlik va ammiak ko‘payadi. To‘g‘ri yondashuv — ventilyatsiyani to‘xtatmasdan, havo kirishini yuqoridan va nazorat ostida tashkil etishdir.
Izolyatsiyasi yaxshi bino kamroq isitish energiyasi talab qiladi va ventilyatsiyani aniqroq boshqarish imkonini beradi. Devor yoki tomdagi yoriqlarni tasodifiy berkitishdan oldin havo qaysi yo‘nalishda harakatlanishini aniqlash kerak. Nazoratsiz yoriqlar sovuq oqim, kondensat va issiqlik yo‘qotilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Ventilyatsiya tizimini hisoblashda nimalarga e’tibor beriladi?
Ventilyatsiya quvvatini tanlashda xona hajmi, broylerlar soni va tirik vazni, bino izolyatsiyasi, mahalliy iqlim, yozgi maksimal harorat hamda tizimning maksimal havo chiqarish imkoniyati hisobga olinadi. Ventilyator pasportidagi nominal quvvatni amalda mavjud bosim, changlanish va panjara qarshiligisiz baholash noto‘g‘ri natija beradi.
Yangi bino yoki yirik ferma uchun ventilyatsiya loyihasini muhandis va parrandachilik bo‘yicha mutaxassis bilan hisoblatish ma’qul. Kichik xo‘jalikda esa kamida quyidagilar yozma ravishda belgilanadi:
- xonadagi maksimal qush soni va taxminiy tirik biomassa;
- qishda ishlaydigan minimal ventilyatsiya rejimi;
- yoz uchun maksimal ventilyatsiya va sovitish rejimi;
- havo kirish klapanlari va ventilyatorlarning joylashuvi;
- elektr uzilganda bajariladigan favqulodda harakatlar.
Kundalik nazorat ro‘yxati
- ertalab va kechqurun xona harorati hamda namlikni yozib boring;
- jo‘jalar xonada bir tekis tarqalganini kuzating;
- to‘shama quruqligini qo‘l bilan tekshiring;
- ammiak hidining kuchaygan-kuchaymaganini baholang;
- ventilyator, klapan, kamar va himoya panjaralarini ko‘zdan kechiring;
- ichimlik liniyasida suv sizishi yo‘qligini tekshiring;
- termometr va datchiklarni jo‘jalar joylashgan balandlikka mos o‘rnating;
- elektr uzilishi uchun zaxira reja tayyorligini tekshiring.
Datchiklarni oylar davomida tekshirmasdan ishlatish ham xavfli. Ularni ishonchli qo‘l termometri yoki boshqa kalibrlangan asbob bilan vaqti-vaqti bilan solishtirish kerak.
Xulosa
Broylerlar uchun tovuqxona ventilyatsiyasi harorat, namlik, havo sifati va qushlarning xatti-harakatini birgalikda boshqarishga asoslanadi. Qishda minimal havo almashinuvi uzilmasligi, yozda esa yetarli zaxira ventilyator quvvati bo‘lishi kerak. Havo kirish joylari oqimni jo‘jalar ustiga emas, xona ichiga yo‘naltirishi; to‘shama, ichimlik tizimi va elektr ta’minoti esa ventilyatsiya bilan bir tizim sifatida nazorat qilinishi lozim.
Ferma hajmi kattalashgani sari oddiy deraza va maishiy ventilyatorlarga tayanish xavfli bo‘ladi. Bunday sharoitda havo almashinuvi hisob-kitobi, avtomatik datchiklar va zaxira elektr manbai iqtisodiy yo‘qotishlarni kamaytirishga yordam beradi.