Yozda tuxumdor tovuqlarni oziqlantirishning asosiy maqsadi faqat yem miqdorini ko‘paytirish emas, balki issiq sharoitda yem yeyish kamaygan taqdirda ham zarur oziqa moddalarini yetkazib berishdir. Havo harorati oshganda tovuq ko‘proq suv ichadi, kamroq yem yeydi va oziqa moddalarini o‘zlashtirish samarasi pasayishi mumkin. Natijada tuxum soni kamayishi, tuxum po‘chog‘i yupqalashishi, tana vazni yo‘qolishi yoki issiqlik stressi belgilari paydo bo‘lishi ehtimoli ortadi.
O‘zbekiston sharoitida yozgi ratsionni tuzishda uch omilga alohida e’tibor beriladi: yemning oziqaviy zichligi, toza suvning uzluksizligi va kalsiy-mineral muvozanati. Quyidagi tavsiyalar kichik xo‘jaliklar hamda o‘rta hajmdagi parrandachilik fermalari uchun amaliy yo‘nalish sifatida berilgan. Aniq ratsion esa tovuqning yoshi, zoti yoki krossi, mahsuldorlik darajasi, mavjud yemlar va ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmalariga moslashtiriladi.
Yozgi issiq tuxumdor tovuqqa qanday ta’sir qiladi?
Tovuq yuqori haroratda tana issiqligini kamaytirish uchun tez-tez hansiraydi va ko‘proq suv ichadi. Bu jarayon suv-elektrolit muvozanatiga ta’sir qilishi, yem iste’molini kamaytirishi va tuxum hosil bo‘lishiga sarflanadigan energiya hamda oqsil yetishmovchiligini kuchaytirishi mumkin.
Issiq davrda quyidagi belgilar kuzatilsa, oziqlantirish bilan birga saqlash sharoitini ham tekshirish kerak:
- tovuqlarning qanotlarini tanadan uzoq tutishi va tez-tez hansirashi;
- yemga qiziqishning pasayishi;
- suv ichishning keskin ko‘payishi;
- tuxum soni yoki tuxum massasining kamayishi;
- po‘choqning yupqalashishi yoki shaklining buzilishi;
- lohaslik, yiqilish yoki o‘lim holatlari.
Og‘ir yoki tez kuchayuvchi belgilar kuzatilganda qushlarni salqinroq joyga o‘tkazish, suvni tekshirish va veterinar mutaxassisga murojaat qilish zarur. Bunday holatni faqat “vitamin yetishmasligi” deb baholash xavfli.
Yozgi ratsionning asosiy tarkibi
Tuxumdor tovuq ratsioni odatda energiya, xom protein va aminokislotalar, kalsiy, mavjud fosfor, natriy, vitaminlar hamda mikroelementlardan tashkil topadi. Issiqda tovuq kamroq yem yegani uchun ratsionning har bir kilogrammida zarur oziqa moddalarining yetarli bo‘lishi muhim.
1. Energiya manbalari
Makkajo‘xori, bug‘doy va boshqa donlar ratsionning energiya qismini ta’minlaydi. Biroq faqat don bilan boqish tuxumdor tovuq uchun to‘liq ratsion hisoblanmaydi: unda oqsil, kalsiy, fosfor, tuz va mikroelementlar yetishmasligi mumkin.
Issiq yozda ortiqcha yog‘li yoki juda og‘ir yemdan foydalanish ham to‘g‘ri emas. Energiya miqdori tovuqning real yem iste’moli, tuxumdorligi va tana holatiga qarab muvozanatlanadi. Tayyor sanoat yemidan foydalanganda ishlab chiqaruvchi ko‘rsatgan “layer” yoki tuxumdor tovuqlar uchun mo‘ljallangan yemni tanlash ma’qul.
2. Oqsil va aminokislotalar
Tuxum oqi hosil bo‘lishi uchun sifatli oqsil zarur. Ratsionda oqsil manbai sifatida soya shroti, kungaboqar shroti, no‘xat yoki boshqa mos komponentlar ishlatilishi mumkin. Biroq komponentlarni shunchaki aralashtirish bilan muvozanatli yem hosil bo‘lmaydi. Oqsilning aminokislota tarkibi, ayniqsa lizin va metionin miqdori hisobga olinadi.
Issiqda yem yeyish kamayganda oqsilni “ko‘z bilan” keskin oshirish tavsiya etilmaydi. Juda ko‘p protein hazm buzilishi, yem narxining oshishi yoki ratsiondagi muvozanatning buzilishiga olib kelishi mumkin. Eng xavfsiz yo‘l — tuxumdor tovuqlar uchun ishlab chiqilgan tayyor to‘liq ratsiondan foydalanish yoki ratsionni zooteхnik mutaxassis bilan hisoblatishdir.
3. Kalsiy va fosfor
Tuxum po‘chog‘ining asosiy mineral komponenti kalsiydir. Uning manbalariga yem-xashak bo‘ri, ohaktosh uni va maydalangan chig‘anoq kiradi. Kalsiy zarrachalarining o‘lchami ham ahamiyatli: juda mayda manba tezroq o‘zlashtirilishi mumkin, yirikroq zarrachalar esa tuxum po‘chog‘i hosil bo‘ladigan davrda foydali bo‘lishi ehtimoli bor. Amaliyotda turli zarracha o‘lchamlarini uyg‘unlashtirish qo‘llanadi.
Kalsiyni me’yoridan ortiq berish ham foydali emas. Ortiqcha kalsiy boshqa minerallar muvozanatiga, yem iste’moliga va buyrak faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Fosforning jami emas, balki qush uchun mavjud qismi hisobga olinadi. Shuning uchun mineral qo‘shimchalarni bir nechta manbadan nazoratsiz qo‘shmaslik kerak.
4. Tuz va elektrolitlar
Natriy, xlor va kaliy suv almashinuvini hamda organizmdagi nerv-mushak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Issiqda suv yo‘qotilishi oshgani sababli elektrolit muvozanati muhimlashadi. Ammo osh tuzi yoki elektrolit kukunini taxminiy miqdorda ko‘paytirish xavfli: tuzning ortiqcha berilishi zaharlanishga olib kelishi mumkin.
Elektrolit qo‘shimchalari ishlatilsa, faqat parrandalar uchun ishlab chiqarilgan mahsulot yorlig‘idagi ko‘rsatmalarga amal qiling. Turli preparatlarni bir-biriga aralashtirishdan yoki odamlar uchun mo‘ljallangan kukunlardan foydalanishdan saqlaning.
Yozda suv — ratsionning eng muhim qismi
Tuxumdor tovuqlar doimo toza va salqin ichimlik suviga ega bo‘lishi kerak. Issiq havoda suv iste’moli sezilarli darajada oshadi. Suv yetishmasa, yem iste’moli va tuxumdorlik tez pasayishi mumkin.
- Suv idishlarini kun davomida muntazam tekshiring; ular bo‘shab qolmasin.
- Ichirgichlarni soya joyga qo‘ying va quyoshda qizib ketishiga yo‘l qo‘ymang.
- Idishlarni shilimshiq qatlam, yem qoldig‘i va go‘ngdan tozalang.
- Suv quvurlarida tiqilish, oqish va bosim muammosi yo‘qligini tekshiring.
- Juda sovuq suv bermang; suv toza, yoqimli haroratda va muntazam yangilanadigan bo‘lsin.
Suv sifatini ham nazorat qilish kerak. Quduq yoki ariqlardan olingan suv loyqa, sho‘r yoki mikrobiologik jihatdan iflos bo‘lishi mumkin. Suvning sifati shubhali bo‘lsa, laboratoriya tekshiruvi va mahalliy veterinariya xizmatining tavsiyasi foydali. Suvga dori, kislotalantiruvchi yoki vitamin qo‘shilganida idishlar tezroq ifloslanishi mumkin, shuning uchun gigiyena kuchaytiriladi.
Yem berish vaqtini issiqqa moslashtirish
Yemning asosiy qismini kunning salqin paytlariga to‘g‘rilash amaliy jihatdan foydali. Masalan, ertalab quyosh kuchayishidan oldin va kechqurun havo pasaygach yem berish mumkin. Bu tovuqlar faolroq bo‘lgan vaqtda yem iste’molini yaxshilashga yordam beradi.
Yemni bir martada juda ko‘p solib qo‘yish tavsiya etilmaydi. Namlik va issiqlik ta’sirida yem mog‘orlaydi yoki achiydi. Kun davomida oz-ozdan berish, ortib qolgan yemni vaqtida olib tashlash va yemdonni quruq saqlash kerak.
Yemdonlar soni va uzunligi barcha tovuqlar bir vaqtda yem yeyishi uchun yetarli bo‘lsin. Kuchli tovuqlar kuchsizlarini siqib chiqarmasligi uchun podada zichlik va yemdon joylashuvi ham nazorat qilinadi.
Yashil ozuqa va oshxona qoldiqlaridan foydalanish
Yozda beda, makkajo‘xori bargi, sabzavot ko‘katlari va boshqa xavfsiz yashil ozuqalar qo‘shimcha sifatida berilishi mumkin. Biroq yashil ozuqa to‘liq tayyor yemning o‘rnini bosa olmaydi. U ratsionning katta qismini egallasa, energiya, oqsil, kalsiy va aminokislotalar zichligi pasayib ketadi.
Ko‘katlar toza, mog‘orsiz va pestitsid qoldiqlari bilan ifloslanmagan bo‘lishi kerak. Chirigan o‘simliklar, noma’lum zaharli o‘tlar, piyoz po‘stlog‘i yoki buzilgan oziq-ovqat qoldiqlarini bermang. Oshxona qoldiqlarida tuz, yog‘ va ziravorlar ko‘p bo‘lishi mumkin; ular asosiy yemni almashtirmasligi kerak.
Yangi ko‘katni birdaniga ko‘p miqdorda berish ich ketishi yoki yem muvozanatining buzilishiga olib kelishi mumkin. Uni asta-sekin kiriting va najas holati, yem iste’moli hamda tuxum po‘chog‘ini kuzating.
Namunaviy yozgi kunlik reja
Quyidagi jadval yemning aniq kilogramm miqdorini emas, oziqlantirishni tashkil etish tartibini ko‘rsatadi:
| Vaqt | Amaliy ish |
|---|---|
| Ertalab, havo salqin payt | Toza suvni tekshirish, to‘liq tarkibli yem berish, ichirgich va yemdonlarni ko‘zdan kechirish. |
| Kun davomida | Soya, shamollatish va suv mavjudligini nazorat qilish; zarurat bo‘lsa, oz miqdorda qo‘shimcha yem berish. |
| Tushdan keyin | Suvning qizib ketmaganini, idishlar ifloslanmaganini va tovuqlarda issiqlik stressi belgilarini tekshirish. |
| Kechqurun | Asosiy yemning ikkinchi qismini berish, kalsiy manbai mavjudligini nazorat qilish va ertangi yemni quruq joyga tayyorlash. |
Yem miqdori har bir xo‘jalikda alohida baholanadi. Eng to‘g‘ri ko‘rsatkichlar — podaning o‘rtacha tana vazni, tuxum berish foizi, tuxum massasi, yem qoldig‘i va najas holatidir. Tovuqlar ozib borayotgan bo‘lsa, tuxumdorlik pasaysa yoki po‘choq sifati yomonlashsa, faqat bitta qo‘shimchani oshirish o‘rniga butun ratsion va saqlash sharoitini tekshirish kerak.
Yemni saqlash va mog‘ordan himoyalash
Yozgi issiq va namlik yemning tez buzilishiga sabab bo‘ladi. Don va tayyor yemni quruq, shamollatiladigan, kemiruvchilar kira olmaydigan xonada saqlang. Qoplarni polga bevosita qo‘ymang; ular taglik ustida, devordan biroz uzoqda tursin.
- Mog‘orlagan, achigan yoki g‘alati hidli yemni podaga bermang.
- Yangi yemni eski qoldiq ustiga nazoratsiz qo‘shmang.
- Omborda namlik, hasharot va kemiruvchilarni muntazam tekshiring.
- Yemni uzoq vaqt ochiq holda qoldirmang.
Mog‘or toksinlari ko‘rinmasligi mumkin. Shuning uchun “faqat hidini tekshirib” yem xavfsizligini to‘liq baholab bo‘lmaydi. Shubhali partiyani ishlatmaslik va yetkazib beruvchiga murojaat qilish xavfsizroq.
Yozgi ratsionda ko‘p uchraydigan xatolar
- Faqat bug‘doy yoki makkajo‘xori berish. Don energiya beradi, ammo tuxumdor tovuq uchun barcha zarur oqsil va minerallarni ta’minlamaydi.
- Suvni kuniga bir marta almashtirish bilan cheklanish. Issiqda ichirgich tez ifloslanadi va suv qizib ketadi.
- Kalsiy manbalarini nazoratsiz ko‘paytirish. Kalsiy muvozanatli ratsion tarkibida berilishi kerak.
- Ko‘katni asosiy yemga aylantirish. Ko‘kat foydali qo‘shimcha bo‘lishi mumkin, lekin to‘liq yemning o‘rnini bosa olmaydi.
- Yemni tush paytida ko‘p miqdorda berish. Issiqda yem qoldig‘i buziladi, tovuq esa uni kamroq iste’mol qiladi.
- Har qanday vitamin yoki antibiotikni profilaktika uchun qo‘llash. Qo‘shimcha vosita zarurati va tanlovi mutaxassis yoki mahsulot yo‘riqnomasi asosida belgilanadi.
Podani har kuni qanday kuzatish kerak?
Yozgi oziqlantirish natijasini baholash uchun oddiy qayd daftaridan foydalaning. Har kuni berilgan yem, suv sarfi, tuxum soni, singan tuxumlar, o‘lim yoki kasallik belgilari yozib boriladi. Haftada kamida bir marta tuxumlarning o‘rtacha vazni va bir nechta tovuqning tana holati baholanadi.
Agar tuxum soni pasaysa, avval suv, yemning yangiligi, ombor sharoiti, issiqlik va ventilyatsiyani tekshiring. Bir vaqtning o‘zida bir nechta o‘zgarish kiritmang: aks holda qaysi choralar foyda berganini aniqlash qiyinlashadi. Tuxum po‘chog‘i uzoq muddat yupqa bo‘lib qolsa, ich ketishi, nafas olish qiyinlashishi yoki o‘lim holatlari kuzatilsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Xulosa
Tuxumdor tovuqlar uchun yozgi ratsionning asosi — to‘liq tarkibli va sifatli yem, doimiy toza suv, me’yoridagi kalsiy-mineral qo‘shimchalar hamda yem berish vaqtini issiq sharoitga moslashtirishdir. Don, ko‘kat yoki oshxona qoldiqlari faqat muvozanatli ratsionga qo‘shimcha bo‘lishi mumkin. Issiqda mahsuldorlikni saqlash faqat yemga emas, balki soya, shamollatish, zichlik va suv gigiyenasiga ham bog‘liq.