Broyler jo‘jalarini boqish natijasi faqat yem sifatiga emas, balki dastlabki kunlardagi harorat, toza suv, havo almashinuvi, zichlik va kundalik nazoratga ham bog‘liq. Birinchi 7 kunlik davrda yo‘l qo‘yilgan xatolar keyingi o‘sish sur’atini pasaytirishi, yem sarfini oshirishi va nobud bo‘lish xavfini kuchaytirishi mumkin.
Quyidagi qo‘llanma 1 kundan 42 kungacha bo‘lgan broylerlarni kichik va o‘rta xo‘jalik sharoitida parvarish qilish uchun tuzilgan. Aniq yem miqdori, vazn va so‘yish yoshi kross, jins, yem tarkibi, iqlim hamda xo‘jalik maqsadiga qarab farq qiladi. Shuning uchun ishlab chiqaruvchi breeder-guide ko‘rsatmalari va mahalliy veterinariya mutaxassisi tavsiyasi ustuvor hisoblanadi.
Jo‘jalarni qabul qilishdan oldingi tayyorgarlik
Jo‘jalar kelishidan kamida bir kun oldin xona tozalanib, yuvilib va dezinfeksiya qilinadi. Eski go‘ng, pat, yem qoldig‘i hamda nam to‘shama olib tashlanadi. Dezinfeksiyadan keyin xona yaxshilab quritiladi. Nam va sovuq pol jo‘jalarda oyoq muammolari, ichak buzilishi va sovqotishga sabab bo‘lishi mumkin.
- To‘shama quruq, changi kam va mog‘orsiz bo‘lsin. Qalinligi odatda 5–8 sm atrofida boshlanadi.
- Ichimlik suvi idishlari yuvilib, oqish yoki tiqilib qolish holati tekshiriladi.
- Yemlagichlar jo‘jalar bemalol yetadigan balandlikda joylashtiriladi.
- Elektr isitkich, termometr, shamollatish va yoritish moslamalari oldindan sinab ko‘riladi.
- Xonaga boshqa yoshdagi qushlar, kemiruvchilar va yovvoyi qushlar kiritilmaydi.
Jo‘jalar kelgan paytda xona va pol harorati barqaror bo‘lishi kerak. Faqat havoning haroratini emas, jo‘ja turgan balandlikdagi mikroiqlimni o‘lchash muhim.
1–7 kun: brooding va eng muhim moslashuv davri
Birinchi haftada asosiy vazifa jo‘jalarning tez o‘sishi emas, balki bir xil issiqlik, suv va yemga tez kirishini ta’minlashdir. Jo‘jalar kelishidan oldin isitish zonasi odatda 32–35 °C atrofida tayyorlanadi. Aniq qiymat isitkich turi, xona namligi, to‘shama va jo‘ja xatti-harakatiga qarab moslanadi.
Jo‘jalar isitkich ostida bir tekis tarqalib, faol yurib, yem va suv ichayotgan bo‘lsa, sharoit odatda mos bo‘ladi. Bir joyga zich yig‘ilish sovqotish yoki yelvizakdan darak berishi mumkin. Isitkichdan uzoqlashib, og‘iz ochib nafas olish esa ortiqcha issiqlik belgisi bo‘lishi ehtimol. Bunday vaziyatda faqat termometrga emas, jo‘jalarning xatti-harakatiga ham qarang.
Birinchi kunlarda yem va suv
Jo‘jalar joylashtirilgach, toza va me’yorida iliq ichimlik suvi darhol mavjud bo‘lishi kerak. Suv idishlari har kuni yuviladi; nipelli tizimda esa suv bosimi va nipellarning ishlashi tekshiriladi. Suvning loyqaligi, yomon hidi yoki shilimshiq qatlam paydo bo‘lishi sanitariya muammosidan dalolat beradi.
Birinchi bosqichda broylerlar uchun mo‘ljallangan starter yem ishlatiladi. Yem mayda uvoq yoki jo‘jaga mos granulada bo‘lishi, mog‘orlamagan va begona aralashmalarsiz saqlangan bo‘lishi kerak. Uy sharoitida non, kepak, pishmagan don yoki oshxona chiqindisini asosiy yem o‘rniga berish o‘sish va ichak faoliyatini buzishi mumkin.
Jo‘ja tumshug‘i yemga oson yetishi uchun dastlabki kunlarda yemning bir qismi toza qog‘oz yoki yassi patnisga yupqa qatlamda solinadi. Keyin yemlagichga o‘tkaziladi. Yemlagichlar bo‘shab qolmasin, biroq jo‘jalar ichiga kirib, yemni sochib yuboradigan darajada to‘ldirilmasin.
Yoritish va havo
Birinchi kunlarda jo‘jalar yem va suvni topishi uchun yorug‘lik yetarli bo‘lishi kerak. Keyinchalik uzluksiz yorug‘lik o‘rniga qisqa qorong‘i davr kiritish dam olish va xulq-atvorni yaxshilashga yordam beradi. Dastur krossning rasmiy qo‘llanmasi, xona sharoiti va xo‘jalik maqsadiga moslanadi.
Ventilyatsiya ammiak, ortiqcha namlik va karbonat angidridni chiqaradi. Ammo jo‘ja balandligida to‘g‘ridan-to‘g‘ri sovuq havo urishi yelvizak hisoblanadi. Havo almashinuvi bor, lekin jo‘jalarga kuchli oqim urmaydigan muvozanat kerak.
8–14 kun: o‘sish sur’atini barqarorlashtirish
Ikkinchi haftada jo‘jalar tez o‘sadi va ko‘proq issiqlik hamda kislorod talab qiladi. Haroratni birdan tushirmang; odatda har hafta bosqichma-bosqich kamaytirib boriladi. Jo‘jalarning patlanishi, xona namligi va tashqi haroratni hisobga olib sozlash to‘g‘riroq.
Bu davrda to‘shamani har kuni ko‘zdan kechiring. Suvlagich atrofi ho‘llansa, nam joyni darhol almashtiring va suv oqishini tuzating. Nam to‘shama ko‘krak terisi shikastlanishi, panja yallig‘lanishi va ammiak ko‘payishiga olib kelishi mumkin.
Starter yemni ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasida belgilangan muddatgacha davom ettiring. Yemni birdan almashtirish o‘rniga yangi yemni bir necha kun davomida eski yem bilan aralashtirib o‘tkazish ichak faoliyati uchun yengilroq bo‘lishi mumkin. Agar najas keskin suyuqlashsa, yem sifati, suv, harorat, zichlik va sanitariya birgalikda tekshiriladi.
15–28 kun: tez o‘sish va issiqlik yuklamasi
Uchinchi va to‘rtinchi haftalarda tana massasi tez ortadi. Shu sababli xona ichida havo almashinuvi kuchaytiriladi, biroq yelvizak paydo qilinmaydi. O‘zbekiston yozida kunduzgi issiqlik, ayniqsa yopiq va zich joylashtirilgan xonalarda, broylerlar uchun xavfli bo‘lishi mumkin.
Issiq kunlarda toza suvga doimiy kirish muhim. Suv idishlari quyoshda qizib ketmasin; idishlar soyada va toza holatda saqlanadi. Xona harorati yuqori bo‘lsa, yemni kunning eng issiq vaqtida haddan tashqari ko‘p berishdan saqlanish, asosiy yemlashni salqinroq paytga yaqinlashtirish amaliy jihatdan foydali bo‘lishi mumkin. Elektrolit yoki vitamin qo‘shimchalari faqat ehtiyoj va mutaxassis tavsiyasi asosida beriladi.
Yem turi va o‘tish tartibi
Ko‘p xo‘jaliklarda starterdan grower yemga o‘tish taxminan 10–14-kunlardan keyin yoki krossning oziqlantirish dasturiga ko‘ra amalga oshiriladi. Keyingi bosqichda finisher yem ishlatiladi. Bu chegaralar qat’iy qoida emas: yem ishlab chiqaruvchisining tarkibi, protein va energiya darajasi hamda krossning maqsadli vazni hisobga olinadi.
Yemni quruq, salqin, kemiruvchilardan himoyalangan joyda saqlang. Qoplarni polga bevosita qo‘ymang; taglikdan foydalaning. Namlangan yoki mog‘orlangan yemni sog‘lom qushlarga ham bermang. Yem sarfini har kuni yozib borish orqali keskin o‘zgarishlarni erta aniqlash mumkin.
29–42 kun: yakuniy o‘sish va sotuvga tayyorlash
Beshinchi va oltinchi haftalarda broylerlar ko‘proq joy, yaxshi shamollatish va quruq to‘shamaga muhtoj bo‘ladi. Zichlik oshib ketsa, oziqlantiruvchi va suvlagichlarga kirish yomonlashadi, issiqlik stressi hamda oyoq muammolari kuchayishi mumkin. Qushlar o‘lchamiga qarab joylashuvni kengaytirish yoki ortiqcha qushlarni ajratish kerak.
Finisher yemiga o‘tish va so‘yish yoshi xo‘jalikning maqsadli tirik vazniga bog‘liq. Har kuni hamma qushni tarozida tortish shart emas, ammo bir xil joydan tasodifiy tanlangan guruhni haftalik tortish o‘sish dinamikasini ko‘rsatadi. Natijani yem sarfi bilan birga baholang. Faqat vazn emas, yemdan foydalanish samaradorligi ham muhim ko‘rsatkichdir.
So‘yishdan oldin dori vositalari qo‘llangan bo‘lsa, ularning yorlig‘ida ko‘rsatilgan kutish muddatiga qat’iy rioya qilinadi. Veterinariya preparatlarini mutaxassis ko‘rsatmasisiz tanlash yoki dozani o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirish xavfli. Oziq-ovqat uchun yetishtirilayotgan qushlarda qoldiq moddalar masalasi alohida ahamiyatga ega.
1 kundan 42 kungacha qisqa boshqaruv jadvali
| Davr | Asosiy yem | Nazorat qilinadigan jihatlar |
|---|---|---|
| 1–7 kun | Starter | Issiqlik, suvga tez kirish, jo‘jalarning tarqalishi, kindik va umumiy faollik |
| 8–14 kun | Starter yoki ishlab chiqaruvchi belgilagan o‘tish davri | To‘shama quruqligi, ammiak hidi, ich ketishi, yem va suv iste’moli |
| 15–28 kun | Grower | Ventilyatsiya, zichlik, issiqlik stressi, haftalik vazn |
| 29–42 kun | Finisher | O‘sish bir xilligi, oyoq holati, suv ta’minoti, kutish muddati |
Kundalik nazorat ro‘yxati
- Ertalab va kechqurun jo‘jalarning faolligi, tarqalishi va nafas olishini kuzating.
- O‘lgan yoki kuchsiz qushlarni ajratib, sababini aniqlash uchun veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
- Suvlagichlarda suv borligi, oqish va ifloslanishni tekshiring.
- Yemning hidi, rangi, namligi va sarfini nazorat qiling.
- To‘shamaning nam joylarini almashtiring, lekin xonani keskin sovitib yubormang.
- Termometr ko‘rsatkichini jo‘ja balandligida qayd eting.
- Ventilyatsiyani ammiak hidi, kondensat va jo‘jalarning xatti-harakatiga qarab sozlang.
- Haftada kamida bir marta tirik vazn va bir xillikni baholang.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Haroratni faqat xona devorida o‘lchash
Devor yonidagi termometr jo‘ja turgan joydagi sharoitni to‘liq ko‘rsatmasligi mumkin. Isitkich osti, cheti va xona boshqa qismidagi farqni alohida tekshiring.
Ventilyatsiyani butunlay yopib qo‘yish
Sovqotishdan qo‘rqib, havo almashinuvini to‘xtatish ammiak va namlikni oshiradi. To‘g‘ri yechim — havo oqimini jo‘jalarga bevosita urdirmasdan, nazoratli almashinuvni saqlash.
Yem va suvlagichlarni kam qo‘yish
Dominant qushlar yem va suvga yo‘lni to‘sib qo‘yishi mumkin. Barcha jo‘jalar bir vaqtda bemalol oziqlana olishi uchun idishlar soni va joylashuvi yetarli bo‘lsin.
Kasallik belgisini kutib yurish
Ishtaha pasayishi, lohaslik, ich ketishi, yo‘tal, burun ajralmasi, o‘sishdan qolish yoki o‘lim ko‘payishi kuzatilsa, tashxisni o‘zingiz qo‘ymang. Kasal qushlarni alohida kuzatish, bioxavfsizlikni kuchaytirish va veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak.
Bioxavfsizlik va sog‘liq
Xonaga kirish uchun alohida oyoq kiyim va kiyim ajrating. Tashrif buyuruvchilarni cheklang, yem va to‘shamani yovvoyi qushlar hamda kemiruvchilardan himoya qiling. Turli yoshdagi qushlarni bir xonada aralashtirmaslik, yangi qushlarni karantinsiz qo‘shmaslik va o‘lik qushlarni ochiq tashlamaslik muhim.
Profilaktik emlash va veterinariya rejasi hududdagi kasalliklar, xo‘jalik turi va jo‘jalar kelib chiqqan inkubatsiya korxonasi dasturiga qarab tuziladi. Emlashni takrorlash yoki antibiotik berish bo‘yicha umumiy, hamma xo‘jalikka bir xil tavsiya berish to‘g‘ri emas. Bunday qarorlar veterinariya mutaxassisi va preparat yo‘riqnomasi asosida qabul qilinadi.
Xulosa
Muvaffaqiyatli broyler boqishning asosi — dastlabki haftada barqaror mikroiqlim, butun davrda sifatli to‘liq yem, uzluksiz toza suv, quruq to‘shama va muntazam yozuv yuritishdir. 1–7 kunlik jo‘jalarga issiqlik va moslashuv, 8–28 kunlik qushlarga o‘sish va ventilyatsiya, 29–42 kunlik broylerlarga esa joy, suv va yakuniy yemlash nazorati ustuvor bo‘ladi. Har kuni kichik o‘zgarishlarni qayd etish katta yo‘qotishlarning oldini olishga yordam beradi.
Manbalar
- FAO — Poultry development and small-scale poultry production: https://www.fao.org/poultry-production-products/production/en/
- WOAH — Terrestrial Animal Health Code, biosecurity va parrandalar salomatligi bo‘yicha rasmiy standartlar: https://www.woah.org/en/what-we-do/standards/codes-and-manuals/terrestrial-code-online-access/
- Aviagen — Ross broylerlari uchun rasmiy management guides: https://aviagen.com/brands/ross/products/ross-308
- Cobb-Vantress — broyler boshqaruvi va oziqlantirish resurslari: https://www.cobb-vantress.com/resource/
