Ross 308 broylerini boqish O‘zbekistonda yuqori natija berishi mumkin, ammo natija faqat jo‘janing genetik salohiyatiga emas, balki mikroiqlim, suv sifati, yemning saqlanishi va kundalik nazoratga ham bog‘liq. Ayniqsa yoz oylaridagi issiq, ayrim hududlarda quruq havo, elektr ta’minotidagi uzilishlar va qishda xonaning tez sovib ketishi broyler o‘sishiga jiddiy ta’sir qiladi.
Ross 308 tez o‘sadigan go‘sht yo‘nalishidagi kross bo‘lgani uchun uning parvarishida asosiy maqsad — qisqa davrda sog‘lom o‘sish, yemdan samarali foydalanish va oyoq hamda yurak-qon tomir tizimiga ortiqcha yuk tushirmaslikdir. Quyidagi tavsiyalar kichik xo‘jalik, oilaviy ferma va o‘rta hajmdagi broyler xonalari uchun moslab yozildi. Aniq ko‘rsatkichlar jo‘ja partiyasi, yem ishlab chiqaruvchisi, bino va hududga qarab o‘zgarishi mumkin.
Ross 308 uchun O‘zbekiston sharoitining asosiy muammolari
O‘zbekistonda broyler boqishda eng ko‘p uchraydigan xatolar odatda jo‘ja zoti bilan emas, muhit bilan bog‘liq bo‘ladi. Birinchi muammo — yozgi issiq stressi. Tovuq terlamagani uchun ortiqcha issiqlikni asosan tez nafas olish, qanotlarini tanadan uzoqlashtirish va suv iste’molini oshirish orqali kamaytiradi. Uzoq davom etgan issiqda yem yeyish kamayadi, o‘sish sekinlashadi va nobud bo‘lish xavfi ortadi.
Ikkinchi muammo — qishda xonani isitish paytida ventilyatsiyani to‘liq yopib qo‘yish. Bunda namlik, ammiak va karbonat angidrid to‘planadi. Natijada ko‘z va nafas yo‘llari ta’sirlanishi, to‘shama namlanishi va kasallik xavfi kuchayishi mumkin. Uchinchi muammo — ichimlik suvining yozda qizib ketishi, quvurlarda bioqoplama paydo bo‘lishi yoki suv bosimining yetarli bo‘lmasligidir.
Jo‘ja kelishidan oldin tovuqxonani tayyorlash
Ross 308 jo‘jalari kelishidan kamida bir necha kun oldin xona bo‘shatiladi, mexanik chiqindilardan tozalanadi va yuviladi. Keyin bino quritilib, xo‘jalikda qo‘llanadigan ruxsat etilgan dezinfeksiya vositasi ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi bo‘yicha ishlatiladi. Dezinfeksiyadan keyin xona yaxshi shamollatiladi. Turli kimyoviy vositalarni o‘zboshimchalik bilan aralashtirish xavfli.
- Devor, pol, eshik, ventilyatsiya kirish joylari va yem idishlari tozalangan bo‘lishi kerak.
- Eski to‘shama yangi partiyaga qoldirilmaydi; u alohida chiqarilib, xo‘jalik sanitariya qoidalariga muvofiq zararsizlantiriladi.
- Isitish moslamasi, termometr, namlik o‘lchagich, zaxira chiroq va elektr uzilganda ishlaydigan yechim oldindan tekshiriladi.
- Suv liniyasi yuviladi. Jo‘ja kelishidan oldin barcha nipel yoki idishlardan suv chiqishi sinab ko‘riladi.
- Sichqon, kalamush, yovvoyi qush va hasharotlar kirishini kamaytiradigan choralar ko‘riladi.
Jo‘ja tushiriladigan joyda to‘shama quruq, changsiz va keskir bo‘lmagan bo‘lishi kerak. Nam yoki mog‘orlagan qipiqdan foydalanmang. Juda mayda changsimon material nafas yo‘llarini bezovta qilishi, juda yirik yoki dag‘al material esa oyoqlarga noqulaylik tug‘dirishi mumkin.
Joylashtirish va zichlikni boshqarish
Jo‘ja yoshligida issiqlik manbaiga yaqinroq maydonda boqilishi mumkin, keyinchalik xona to‘liq foydalanishga beriladi. Zichlikni faqat pol maydoniga qarab belgilash yetarli emas. Yozda ventilyatsiya va sovitish imkoniyati cheklangan bo‘lsa, qushlar sonini kamaytirish ko‘pincha foydaliroq bo‘ladi. Juda zich joylashtirish to‘shamaning tez namlanishi, suv va yemga navbat, oyoq muammolari hamda issiq stressini kuchaytiradi.
Amaliy hisobda xo‘jalik quyidagilarni birgalikda baholashi kerak: xonaning foydali maydoni, ventilyator quvvati, ichimlik liniyasi, yem idishlari soni, jo‘jani sotishdagi tirik vazn va mavsum. Ross 308 uchun bitta universal zichlik raqamini barcha O‘zbekiston hududlariga tatbiq etish to‘g‘ri emas. Qashqadaryo, Surxondaryo yoki Buxoro yozidagi sharoit bilan salqinroq hudud sharoiti bir xil emas.
Harorat va mikroiqlim: termometrga emas, qush xulqiga ham qarang
Jo‘ja kelgan paytda brooding hududida barqaror issiqlik bo‘lishi lozim. Ross 308 naslchilik qo‘llanmalarida harorat va namlik bo‘yicha yoshga mos jadvallar beriladi, lekin amaliyotda termometr ko‘rsatkichi jo‘janing xulqi bilan tekshiriladi. Jo‘jalar bir tekis tarqalib, faol yurib, suv va yemga oson yetib borsa, muhit odatda maqbul bo‘ladi.
- Sovuq belgisi: jo‘jalar bir joyga g‘uj bo‘ladi, baland ovozda chiyillaydi, yem va suvga harakati sustlashadi.
- Issiq belgisi: jo‘jalar issiqlik manbasidan uzoqlashadi, og‘iz ochib nafas oladi yoki qanotini yoyadi.
- Shamol urishi: jo‘jalar bir tomonga suriladi, xona harorati yetarli bo‘lsa ham notekis taqsimlanadi.
Brooder atrofida pol sathi bilan qush balandligidagi harorat farq qilishi mumkin. Shuning uchun o‘lchov asbobi jo‘ja turgan balandlikka yaqin joylashtiriladi. Isitish moslamasi ostidagi haddan tashqari issiq nuqta ham xavfli: jo‘jalar undan qochib, yem va suvdan uzoqlashishi mumkin.
O‘zbekiston yozida issiq stressini kamaytirish
Issiqka qarshi choralar jo‘jalar hansirashni boshlagandan keyin emas, oldindan amalga oshiriladi. Eng muhim vazifa — toza havoni xonaga kiritish va issiq havoni chiqarish. Ventilyatorlar, kirish-chiqish teshiklari va elektr zaxirasi mavsum boshlanishidan oldin tekshiriladi.
- Suv quvurlarini quyoshda qizib ketmaydigan joydan o‘tkazing yoki izolyatsiya qiling.
- Ichimlik suvini kun davomida tekshiring; idishlarda suv tugab qolmasin va nipellar tiqilib qolmasin.
- Ventilyatsiyani faqat eshik ochishga bog‘lab qo‘ymang. Eshikdan kiradigan kuchli, nazoratsiz shamol qushlarni bezovta qilishi mumkin.
- Tom va quyosh tushadigan devorlarni och rangga bo‘yash, soyabon yoki issiqlikni qaytaruvchi qatlamdan foydalanish yordam beradi.
- Eng issiq paytda yem berish jadvalini xo‘jalik imkoniyatiga ko‘ra salqinroq soatlarga moslash mumkin, ammo yem doimiy ravishda toza va yangi bo‘lishi kerak.
- Issiq kunda qushlarni ortiqcha ushlash, ko‘chirish yoki emlash kabi stressli ishlarni imkon qadar salqin vaqtda bajarish ma’qul.
Suvga elektrolit, vitamin yoki boshqa qo‘shimcha qo‘shishdan oldin veterinariya mutaxassisi va mahsulot yorlig‘idagi ko‘rsatmaga amal qiling. Bunday vositalar suv gigiyenasi, ventilyatsiya va issiqlikni boshqarishning o‘rnini bosa olmaydi.
Qishda isitish va ventilyatsiya muvozanati
Qishda tovuqxonani isitish bilan birga namlik va zararli gazlarni chiqarish zarur. Ventilyatsiyani butunlay yopish qisqa muddatda issiqlikni saqlagandek ko‘rinsa-da, havo sifatini yomonlashtiradi. Xonada o‘tkir ammiak hidi sezilsa, ko‘z achishsa yoki to‘shama tez namlansa, havo almashinuvi va suv sizib chiqishi tekshiriladi.
Isitish moslamasi olov va elektr xavfsizligi talablariga javob berishi kerak. Yonuvchan to‘shama yaqinida ochiq alangadan foydalanish yong‘in xavfini tug‘diradi. Gaz yoki boshqa yoqilg‘i bilan ishlaydigan moslamalarda karbonat angidrid va boshqa yonish mahsulotlari ham hisobga olinadi. Elektr uzilishi ehtimoli bo‘lsa, zaxira isitish va ventilyatsiya rejasi oldindan tayyorlanadi.
Ross 308 uchun yemlash strategiyasi
Ross 308 ga yem tanlashda uning nomidan ko‘ra tarkibi, ishlab chiqaruvchining sifati va saqlash sharoiti muhimroq. Odatda broyler yemlash boshlang‘ich, o‘sish va yakuniy bosqichlarga bo‘linadi. Har bir bosqichda oqsil, aminokislotalar, energiya, kalsiy, fosfor va vitamin-mineral muvozanati farq qiladi. Uy sharoitida faqat bug‘doy yoki makkajo‘xoriga tayanish tez o‘sadigan broyler uchun to‘liq ratsion bo‘la olmaydi.
- Starter yem jo‘janing dastlabki rivojlanishiga mos mayda fraksiyada bo‘lishi kerak.
- Grower va finisher yemiga o‘tish ishlab chiqaruvchi dasturi bo‘yicha amalga oshiriladi; keskin almashtirish hazm buzilishiga olib kelishi mumkin.
- Yem quruq, salqin, kemiruvchilardan himoyalangan joyda saqlanadi.
- Mog‘orlagan, achigan, hasharot tushgan yoki uzoq vaqt ochiq turgan yem berilmaydi.
- Yem idishlari qushlarning bo‘yi va yoshiga mos balandlikda bo‘lishi, yem to‘kilishi esa muntazam tozalanishi kerak.
Yem iste’moli keskin kamayishi ko‘pincha issiq, suv muammosi, yem sifati yoki kasallikning erta belgisi bo‘lishi mumkin. Shuning uchun faqat yem miqdorini emas, suv iste’moli, tirik vazn va qushlarning faolligini ham yozib boring.
Suv — Ross 308 boqishdagi eng muhim omillardan biri
Broyler suvsiz yemni to‘liq o‘zlashtira olmaydi. Suv doimo mavjud, toza va qushlar oson yetadigan holatda bo‘lishi kerak. Yozda suvning qizib ketishi, qishda esa haddan tashqari sovishi yoki quvurlarda muzlashi nazorat qilinadi.
Har kuni suv liniyasi, nipellar, idishlar va bosim tekshiriladi. Nipel tizimida ayrim nuqtalardan suv chiqmasa, qushlar bir joyga to‘planib qolishi mumkin. Suv idishlari to‘shamaga juda yaqin qo‘yilsa, to‘shama namlanadi. Nam joylar olib tashlanib, quruq to‘shama bilan almashtiriladi.
To‘shama, namlik va havo sifati
Yaxshi to‘shama quruq, g‘ovak va qo‘lga yopishmaydigan bo‘ladi. Nam to‘shama ammiak miqdorini oshiradi, oyoq tagi shikastlanishiga va patlarning ifloslanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Namlikning asosiy manbalari — sizayotgan suv idishlari, haddan tashqari ko‘p suv berilishi, xona ichida kondensat va yetarli bo‘lmagan ventilyatsiyadir.
To‘shamani har kuni ko‘zdan kechiring, ayniqsa ichimlik tizimi tagi, devor chetlari va burchaklarni tekshiring. Ammiak hidini kutib o‘tirmasdan, namlik sababini bartaraf etish kerak. Quruq to‘shama bilan ustidan yopib qo‘yish muammoni vaqtincha yashiradi, lekin sababni yo‘qotmaydi.
Sog‘liq va bioxavfsizlik nazorati
Har bir partiya uchun tashrif buyuruvchilarni cheklash, alohida poyabzal va kiyimdan foydalanish, asboblarni tozalash hamda kemiruvchilarni nazorat qilish muhim. Yangi jo‘jani boshqa yoshdagi qushlar bilan aralashtirmang. Imkon qadar “all-in, all-out” tamoyili — bir xonaga bir vaqtda joylashtirish va bir vaqtda chiqarish — qo‘llanadi.
Emlash rejasi hududdagi epizootik vaziyat, jo‘ja kelib chiqishi va mahalliy veterinariya xizmati tavsiyasiga ko‘ra tuziladi. Emlash kasalliklarning barcha xavfini yo‘q qilmaydi; sanitariya, ventilyatsiya va sifatli suv ham zarur. Dori yoki antibiotikni o‘zboshimchalik bilan berish, dozasini taxmin qilish yoki go‘sht uchun kutish muddatini e’tiborsiz qoldirish xavfli.
Quyidagi belgilar kuzatilsa, kasallikni o‘zingizcha nomlash o‘rniga veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling: nobud bo‘lishning ko‘payishi, yem va suv iste’molining keskin o‘zgarishi, kuchli hansirash, qonli yoki uzoq davom etuvchi ich ketishi, falajlik, boshning g‘ayritabiiy holati va qushlarning keskin lanjligi.
Har kuni yozib boriladigan ko‘rsatkichlar
Ross 308 partiyasini boshqarishda xotiraga emas, yozuvga tayanish kerak. Quyidagi jadvalni oddiy daftar yoki elektron jadvalda yuritish mumkin:
| Ko‘rsatkich | Nima uchun kerak |
|---|---|
| Kunlik nobud bo‘lish | Muammo qachon boshlanganini aniqlash uchun |
| Yem sarfi | Ishtaha, yem sifati va o‘sishdagi o‘zgarishni ko‘rish uchun |
| Suv sarfi | Issiq stressi yoki suv tizimidagi nosozlikni baholash uchun |
| Haftalik tirik vazn | O‘sish sur’atini yem dasturi bilan solishtirish uchun |
| Harorat va namlik | Mikroiqlimni mavsum bo‘yicha boshqarish uchun |
| To‘shama holati | Namlik, sizib chiqish va ventilyatsiya muammosini topish uchun |
Vaznni bir xil vaqtda, bir xil usulda o‘lchash ma’lumotni taqqoslashni osonlashtiradi. Bir necha qushdagi natijaga qarab butun partiya haqida qat’iy xulosa chiqarmang; namunani yetarli darajada keng oling va umumiy holatni baholang.
Go‘shtga topshirish va iqtisodiy hisob
Ross 308 ni qachon sotish faqat eng yuqori tirik vaznni kutish bilan belgilanmaydi. Yem narxi, yemdan foydalanish samaradorligi, elektr va isitish xarajati, o‘lim darajasi, bozor talabi hamda xaridor so‘rayotgan karkas hajmi hisobga olinadi. Qush katta bo‘lgani sari har bir qo‘shimcha kilogramm uchun yem va parvarish xarajati oshishi mumkin.
Oldindan quyidagilarni yozma hisoblang: bir jo‘janing narxi, yemning kilogramm narxi, rejalashtirilgan yem sarfi, elektr va yoqilg‘i, vaksina hamda veterinariya xarajatlari, ishchi mehnati, nobud bo‘lish ehtimoli va sotish narxi. Shu hisob xo‘jalikka qaysi vaznda sotish foydaliroq ekanini ko‘rsatadi. Go‘shtni so‘yish va sotishda mahalliy sanitariya hamda veterinariya talablariga rioya qiling.
Xulosa
O‘zbekiston sharoitida Ross 308 broylerini muvaffaqiyatli boqishning asosi — issiqni oldindan boshqarish, qishda havoni butunlay yopib qo‘ymaslik, doimiy toza suv, to‘liq ratsion va qat’iy bioxavfsizlikdir. Jo‘janing tez o‘sishi yaxshi ko‘rsatkich bo‘lsa-da, haddan tashqari tez o‘sishni faqat vazn bilan baholash yetarli emas: oyoq holati, faollik, nafas olishi, to‘shama sifati va o‘lim darajasi ham nazorat qilinadi.
Har bir partiya tajriba uchun ma’lumot beradi. Qaysi kunda issiq stressi kuchaygani, qachon yem kamaygani yoki qaysi joyda to‘shama namlangani qayd etilsa, keyingi partiyada aniqroq qaror qabul qilish mumkin.
