Nyukasl kasalligi — uy va yovvoyi parrandalarda uchrashi mumkin bo‘lgan, tez tarqaladigan virusli infeksiya. Kasallik nafas olish, asab va ovqat hazm qilish tizimlarini zararlashi, tuxumdorlikni keskin pasaytirishi va ayrim holatlarda yuqori o‘limga olib kelishi mumkin. Kasallikning og‘irligi virus shtammi, qushning yoshi, immuniteti, saqlash sharoiti va emlash holatiga bog‘liq.
O‘zbekistonda kichik hovli xo‘jaliklari ham, tijoriy parrandachilik fermalari ham bu kasallikdan himoyalanish uchun muntazam bioxavfsizlik va veterinariya nazoratiga tayanishi kerak. Muhim jihat shundaki, nafas olish qiyinlashishi yoki yashil ich ketishi kabi belgilar faqat Nyukaslga xos emas. Shuning uchun kasallikni faqat tashqi belgilar asosida tasdiqlab bo‘lmaydi.
Nyukasl kasalligi nima?
Nyukasl kasalligini Avian orthoavulavirus 1 deb ataladigan virus keltirib chiqaradi. Virusning turli shtammlari mavjud bo‘lib, ular parrandalarda turlicha kechish hosil qiladi. Ayrim shtammlar yengil nafas yo‘li belgilarini chaqirsa, virulent shakllari asab tizimi buzilishi, ich ketishi va ommaviy o‘lim bilan namoyon bo‘lishi mumkin.
Kasallik tovuqlardan tashqari kurka, kaptar, bedana va boshqa qushlarda ham uchrashi mumkin. Kaptarlar, yovvoyi qushlar va nazoratsiz harakatlanuvchi parranda podaga virus kirishida xavf omili bo‘lishi mumkin.
Virus qanday yuqadi?
Nyukasl virusi kasal yoki virus tashuvchi qushlarning ajratmalari orqali tarqaladi. Ayniqsa, najas, burun va og‘iz suyuqliklari, nafas yo‘llari ajratmalari hamda tuxum qobig‘i yuzasidagi iflosliklar muhim manba hisoblanadi.
- kasal qush bilan bevosita aloqa;
- ifloslangan yem, suv, qafas va jihozlar;
- ishchi kiyimi, oyoq kiyimi va qo‘l;
- transport, yashik va tuxum lotoklari;
- kaptar yoki yovvoyi qushlar bilan aloqa;
- bir xo‘jalikdan boshqasiga tekshirilmagan qush olib kirish;
- virus bilan ifloslangan go‘sht, pat, chiqindi yoki go‘ng.
Virus sovuq va nam muhitda ma’lum vaqt saqlanib qolishi mumkin. Shu sababli oddiy yuvishning o‘zi yetarli bo‘lmasligi mumkin: avval organik kirlar tozalanadi, keyin mos dezinfeksiya vositasi ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi bo‘yicha qo‘llanadi.
Tovuqlarda Nyukasl kasalligining asosiy belgilari
Belgilar qushning yoshi, immuniteti va virusning xususiyatiga qarab farq qiladi. Bir podada ayrim qushlarda nafas olish alomatlari, boshqalarida esa asab tizimi buzilishi ustun bo‘lishi mumkin.
Umumiy belgilar
- ishtahaning pasayishi yoki yemdan butunlay qolish;
- holsizlik, patlarning hurpayishi va ko‘p o‘tirib qolish;
- tana haroratining o‘zgarishi;
- tez ozish va suvsizlanish;
- tuxumdorlikning keskin kamayishi;
- qobig‘i yupqa, g‘adir-budir yoki shakli o‘zgargan tuxumlar.
Nafas olish belgilar
- aksirish, yo‘tal yoki xirillash;
- burun va ko‘zdan ajralma kelishi;
- nafas olishning tezlashishi;
- og‘izni ochib nafas olish;
- sinus va bosh sohasida shish.
Bunday belgilar yuqumli bronxit, mikoplazmoz, kolibakterioz yoki yomon ventilyatsiya bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun alomatning o‘zi asosida aniq tashxis qo‘yish xavfli.
Asab tizimi belgilar
- bo‘yin burilishi yoki boshning g‘ayritabiiy holatda turishi;
- muvozanatni yo‘qotish, aylanib yurish;
- qanot yoki oyoqlarning kuchsizlanishi;
- titroq, tirishish va falajlanish;
- qushning yonboshlab yoki orqasi bilan yotib qolishi.
Ovqat hazm qilish belgilar
- suyuq, ba’zan yashil tusli ich ketishi;
- anus atrofida najas bilan ifloslanish;
- suv ichish tartibining o‘zgarishi;
- tez suvsizlanish va umumiy holatning yomonlashishi.
Yashil najasning o‘zi Nyukasl kasalligini anglatmaydi. U yem yemay qolish, jigar muammolari, boshqa infeksiyalar yoki kuchli stressda ham kuzatilishi mumkin.
Kasallik qanday kechadi?
Inkubatsiya davri ko‘pincha bir necha kun davom etadi, ammo virus miqdori, yuqish yo‘li va qushning immunitetiga qarab o‘zgarishi mumkin. Kasallik podada tez yoyilganda bir vaqtning o‘zida ko‘plab qushlarda holsizlik, nafas olish qiyinlashishi yoki tuxumdorlikning pasayishi kuzatiladi.
Yosh jo‘jalar odatda kasallikka sezgirroq bo‘ladi. Emlanmagan yoki immuniteti sust podada o‘lim darajasi yuqori bo‘lishi mumkin. Emlangan qushlarda esa infeksiya yengilroq kechishi ehtimoli mavjud, biroq emlash virusning xo‘jalikka kirishini har doim ham to‘liq to‘sib qo‘ymaydi. Vaksina kasallikning og‘irligini va virus tarqalishini kamaytirishga yordam beradi.
Shubhali holatda fermer nima qilishi kerak?
- Kasal yoki shubhali qushlarni ajrating. Ularni alohida joyga o‘tkazing, lekin ko‘chirishda virusni boshqa xonalarga tarqatmaslikka harakat qiling.
- Qushlar harakatini to‘xtating. Tirik parranda, tuxum, go‘ng, jihoz va yashiklarni boshqa xo‘jaliklarga olib chiqarmang.
- Veterinariya mutaxassisiga xabar bering. Tashxis laboratoriya tekshiruvi, epidemiologik ma’lumot va klinik belgilar asosida aniqlanadi.
- O‘lgan qushlarni ochiq joyga tashlamang. Ularni mahalliy veterinariya xizmati ko‘rsatmasiga muvofiq xavfsiz utilizatsiya qiling.
- Jihoz va xonalarni tozalang. Yem qoldig‘i, go‘ng, pat va boshqa organik iflosliklar olib tashlangandan keyin dezinfeksiya o‘tkazing.
- O‘zboshimchalik bilan antibiotik bermang. Antibiotiklar virusni davolamaydi. Ular faqat ikkilamchi bakterial infeksiya bo‘lsa, veterinariya shifokori tavsiyasi bilan ko‘rib chiqilishi mumkin.
Kasallikdan shubha qilinganda qushlarni sotish, so‘yish yoki boshqa joyga tarqatish muammoni kuchaytiradi. Hududingizdagi veterinariya organlari epizootik vaziyatga qarab karantin va boshqa choralarni belgilashi mumkin.
Nyukasl kasalligini davolash mumkinmi?
Nyukasl kasalligini yo‘q qiladigan maxsus universal davo mavjud emas. Davolashga o‘xshash choralar, masalan, suv bilan ta’minlash yoki ikkilamchi infeksiyalarni nazorat qilish, faqat mutaxassis ko‘rsatmasi bilan amalga oshiriladi. Virusli kasallikda asosiy e’tibor profilaktika, erta xabar berish, podani ajratish va tarqalishni cheklashga qaratiladi.
Veterinariya mutaxassisi zarur deb topsa, laboratoriyaga namuna yuboradi. Buning uchun o‘lgan yoki kasallikning dastlabki bosqichidagi qushlardan tegishli namuna olinishi mumkin. Namuna olish, saqlash va tashish tartibini mutaxassis belgilashi kerak.
Eng samarali himoya — to‘g‘ri emlash
Nyukaslga qarshi vaksinalar tirik yoki inaktivatsiyalangan shaklda bo‘lishi mumkin. Qaysi vaksina, qaysi yoshda va qanday usulda qo‘llanishi xo‘jalik turi, hududdagi epizootik vaziyat, qushning yo‘nalishi hamda ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasiga bog‘liq.
Vaksina rejasini tuzishda quyidagilar muhim:
- faqat ro‘yxatdan o‘tgan va to‘g‘ri saqlangan vaksina ishlatish;
- sovuq zanjirni buzmaslik;
- emlash paytida barcha qushlarga yetarli va bir xil immunizatsiya imkonini yaratish;
- vaksina yo‘riqnomasidagi eritish, qo‘llash va ishlatib bo‘lish muddatiga rioya qilish;
- kasal, kuchli stressdagi yoki suvsizlangan qushlarni emlash masalasini veterinariya shifokori bilan muhokama qilish;
- tijoriy fermada emlash samaradorligini zarur hollarda serologik monitoring orqali baholash.
Mahalliy sharoitda emlash jadvali hududiy veterinariya xizmati tavsiyalariga mos bo‘lishi kerak. Bir xo‘jalik uchun mos bo‘lgan jadvalni boshqa xo‘jalikka o‘zgartirmasdan ko‘chirish to‘g‘ri emas.
Bioxavfsizlikning amaliy qoidalari
Yangi qushlarni karantinda saqlang
Yangi sotib olingan tovuqlarni mavjud podaga darhol qo‘shmang. Ularni alohida joyda kuzating, kelib chiqishi va emlash tarixi haqida ma’lumot oling. Karantin muddati va tekshiruvlar hududiy veterinariya mutaxassisi tavsiyasiga ko‘ra belgilanadi.
Mehmonlar va transportni cheklang
Tovuqxonaga kirishda alohida oyoq kiyimi va kiyimdan foydalaning. Xodimlar kirish-chiqish tartibiga rioya qilsin. Tirik parranda tashigan transport va yashiklar har bir foydalanishdan keyin tozalanib, dezinfeksiya qilinsin.
Yem va suvni himoyalang
Yemni yopiq, quruq idishlarda saqlang. Suv ichirgichlarni muntazam yuvib turing. Kaptar, chumchuq va boshqa yovvoyi qushlar yem yoki suvga kira olmasligi uchun to‘r va qopqoqlardan foydalaning.
Tozalash va dezinfeksiya ketma-ketligi
- Qushlarni xavfsiz joyga ajrating.
- Go‘ng, pat, chang va yem qoldiqlarini olib tashlang.
- Yuzalarni yuvib, quriting.
- Dezinfeksiya vositasini yo‘riqnoma bo‘yicha qo‘llang.
- Kerakli ta’sir vaqtini kuting.
- Xonani shamollatib, xavfsiz qurigandan keyin qushlarni kiriting.
Dezinfeksiya vositalarini bir-biriga aralashtirmang. Oqartiruvchi, kislota yoki boshqa kimyoviy moddalar noto‘g‘ri aralashtirilsa, zaharli gaz hosil bo‘lishi mumkin.
Nyukasl kasalligi odamga yuqadimi?
Odamlarda infeksiya kam uchraydi va odatda kasal yoki virus bilan ifloslangan material bilan yaqin, bevosita aloqa qilganlarda yengil kon’yunktivit yoki grippga o‘xshash belgilar bilan namoyon bo‘lishi mumkin. Parranda bilan ishlaganda qo‘lqop, ish kiyimi va qo‘l yuvish qoidalariga rioya qilish kerak. Ko‘z qizarishi, isitma yoki boshqa belgilar paydo bo‘lsa, shifokorga parranda bilan aloqada bo‘lganingizni ayting.
Oziq-ovqat xavfsizligi uchun go‘sht va tuxum faqat veterinariya-sanitariya talablariga muvofiq muomalaga chiqarilishi kerak. Kasal yoki noma’lum sabab bilan o‘lgan qushni iste’mol qilish tavsiya etilmaydi.
Fermer uchun qisqa profilaktika ro‘yxati
- podaga yangi qushni tekshiruvsiz qo‘shmaslik;
- emlash rejasini veterinariya mutaxassisi bilan tuzish;
- tovuqxonaga kirishni cheklash;
- alohida ish kiyimi va oyoq kiyimi ishlatish;
- yem va suvni yovvoyi qushlardan himoyalash;
- tuxum, yashik va jihozlarni xo‘jaliklar o‘rtasida nazoratsiz almashtirmaslik;
- kasallik belgilarini har kuni kuzatib, o‘lim va tuxumdorlikni qayd etish;
- shubhali holatda qushlarni sotmaslik va veterinariya xizmatiga murojaat qilish.
Xulosa
Tovuqlarda Nyukasl kasalligi tez tarqalishi sababli uni davolashdan ko‘ra oldini olish ancha samarali. Emlashning to‘g‘ri tashkil etilishi, yangi qushlarni karantinda saqlash, yovvoyi qushlar bilan aloqani cheklash va muntazam dezinfeksiya podani himoyalashning asosiy ustunlaridir.
Nafas olish qiyinlashishi, asabiy belgilar, yashil ich ketishi, tuxumdorlikning birdan pasayishi yoki bir nechta qushning qisqa vaqtda nobud bo‘lishi kuzatilsa, aniq tashxis uchun veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling. Belgilar asosida o‘zboshimchalik bilan dori berish yoki qushlarni boshqa joyga tarqatish kasallikni yanada yoyishi mumkin.
Manbalar
- WOAH — Newcastle disease: https://www.woah.org/en/disease/newcastle-disease/
- FAO — Biosecurity guide for poultry production and prevention of avian diseases: https://www.fao.org/3/i0359e/i0359e.pdf
- Merck Veterinary Manual — Newcastle Disease in Poultry: https://www.merckvetmanual.com/poultry/newcastle-disease/newcastle-disease-in-poultry
- USDA APHIS — Newcastle Disease: https://www.aphis.usda.gov/livestock-poultry-disease/poultry/newcastle