Uy sharoitida broyler uchun kombikorm tayyorlash yem xarajatini nazorat qilish, mahalliy xomashyodan foydalanish va ratsionni xo‘jalik sharoitiga moslashtirish imkonini beradi. Biroq broyler yemi oddiy maydalangan don aralashmasi emas. Unda energiya, oqsil, aminokislotalar, kalsiy, fosfor, tuz, vitamin va mikroelementlar muvozanatlangan bo‘lishi kerak.
Quyidagi retseptlar kichik xo‘jalik uchun amaliy boshlang‘ich formula sifatida beriladi. Ular tayyor zavod yemi o‘rnini har doim ham to‘liq bosa olmaydi, chunki xomashyoning oziqaviy qiymati hudud, nav, saqlash sharoiti va qayta ishlash usuliga qarab o‘zgaradi. Ayniqsa, starter davrida jo‘jalar uchun tayyor sanoat yemi xavfsizroq va barqarorroq variant bo‘lishi mumkin.
Broyler kombikormida nimalar bo‘lishi kerak?
Broyler ratsionining asosiy qismi energiya beruvchi donlar va oqsil manbalaridan tashkil topadi. Makkajo‘xori yoki bug‘doy energiya beradi, soya shroti mushak rivoji uchun zarur oqsil va aminokislotalarni to‘ldiradi. Kungaboqar shroti mahalliy sharoitda arzon oqsil manbai bo‘lishi mumkin, ammo uning miqdori me’yoridan oshsa, tola ko‘payib, yemning hazm bo‘lishi pasayadi.
- Energiya manbai: makkajo‘xori, bug‘doy, arpa yoki ularning aralashmasi;
- Oqsil manbai: soya shroti, kungaboqar shroti, no‘xat yoki sifatli baliq uni;
- Yog‘ manbai: o‘simlik yog‘i yoki yembop yog‘;
- Minerallar: ohaktosh uni, dikalsiy fosfat yoki monokalsiy fosfat, tuz;
- Vitamin va mikroelementlar: broyler uchun mo‘ljallangan premiks;
- Aminokislotalar: metionin va lizin, agar premiks yoki oqsil manbalari ularni yetarli bermasa.
Aviagen Ross broylerlari uchun oziqlantirish ko‘rsatmalarida starter davrida oqsil va lizin talabi keyingi davrlarga qaraganda yuqoriroq bo‘lishi ko‘rsatilgan. Shu sababli barcha yoshdagi broylerga bir xil aralashma berish to‘g‘ri emas.
100 kg broyler kombikormi uchun amaliy retseptlar
Quyidagi formulalarda makkajo‘xori asosiy don sifatida olingan. Agar makkajo‘xori o‘rniga bug‘doy yoki arpa ishlatilsa, retseptni shunchaki bir xil miqdorda almashtirish tavsiya etilmaydi. Donning energiyasi, tolasi va kraxmal miqdori farq qiladi.
1. Starter yem: 1–10 kunlik jo‘jalar uchun
| Masalliq | Miqdori, kg |
|---|---|
| Makkajo‘xori uni | 52,65 |
| Soya shroti | 32,00 |
| Kungaboqar shroti | 7,00 |
| Bug‘doy kepagi | 3,00 |
| O‘simlik yog‘i | 2,00 |
| Dikalsiy fosfat | 1,50 |
| Ohaktosh uni | 0,80 |
| Tuz | 0,30 |
| Broyler premiksi | 0,40 |
| DL-metionin | 0,15 |
| L-lizin | 0,10 |
| Jami | 100,00 |
Starter yem mayda, lekin haddan tashqari chang bo‘lmagan ko‘rinishda tayyorlanadi. Juda yirik zarrachalar jo‘janing yem yeyishini qiyinlashtiradi, ortiqcha chang esa nafas yo‘llarini bezovta qilishi mumkin. Birinchi kunlarda yemni sayoz lotok yoki qog‘oz ustiga yupqa qatlam qilib berish qulay.
2. Grower yem: 11–24 kunlik broylerlar uchun
| Masalliq | Miqdori, kg |
|---|---|
| Makkajo‘xori uni | 56,50 |
| Soya shroti | 27,00 |
| Kungaboqar shroti | 7,00 |
| Bug‘doy kepagi | 5,00 |
| O‘simlik yog‘i | 1,50 |
| Dikalsiy fosfat | 1,30 |
| Ohaktosh uni | 0,80 |
| Tuz | 0,30 |
| Broyler premiksi | 0,40 |
| DL-metionin | 0,12 |
| L-lizin | 0,08 |
| Jami | 100,00 |
Grower bosqichida jo‘janing o‘sishi tezlashadi. Shu davrda yemning energiyasi yetarli bo‘lishi, ammo oqsil va aminokislotalar keskin kamayib ketmasligi kerak. Kepak miqdorini ko‘paytirish orqali yemni arzonlashtirish mumkin, lekin kepak ortiqcha bo‘lsa, ratsiondagi tola ko‘payadi va yem samaradorligi pasayishi mumkin.
3. Finisher yem: 25-kundan so‘yishgacha
| Masalliq | Miqdori, kg |
|---|---|
| Makkajo‘xori uni | 60,62 |
| Soya shroti | 23,00 |
| Kungaboqar shroti | 7,00 |
| Bug‘doy kepagi | 5,00 |
| O‘simlik yog‘i | 1,50 |
| Dikalsiy fosfat | 1,20 |
| Ohaktosh uni | 0,80 |
| Tuz | 0,30 |
| Broyler premiksi | 0,40 |
| DL-metionin | 0,10 |
| L-lizin | 0,08 |
| Jami | 100,00 |
Finisher yemda energiya ulushi nisbatan yuqori bo‘ladi, oqsil esa starterga qaraganda pastroq bo‘lishi mumkin. Shunga qaramay, oqsil manbaini keskin kamaytirish yoki faqat don bilan boqish mushak o‘sishini sekinlashtiradi va yemdan foydalanish samaradorligini yomonlashtiradi.
Masalliqlarni qanday tayyorlash kerak?
- Xomashyoni saralang. Mog‘orlagan, achigan, namlangan yoki hasharot zararlagan don va shrotni ishlatmang.
- Donni maydalang. Makkajo‘xori juda yirik bo‘lsa, broyler uni yaxshi o‘zlashtirmaydi. Juda mayda va chang holatga keltirish ham ma’qul emas.
- Soya mahsulotini tekshiring. Xom soya donida hazmni qiyinlashtiruvchi moddalar bo‘lishi mumkin. Shuning uchun faqat yem uchun ishlab chiqarilgan, issiqlik bilan ishlov berilgan soya shroti yoki to‘liq yog‘li soya ishlatiladi.
- Premiksni alohida aralashtiring. Premiks, tuz, metionin, lizin va mineral qo‘shimchalarni avval 3–5 kg maydalangan makkajo‘xori yoki kepak bilan bir tekis aralashtirib oling.
- Asosiy aralashtirishni bajaring. Avval don va oqsil manbalarini aralashtiring. Keyin mineral aralashma, premiks va oxirida yog‘ni qo‘shing.
- Bir xil massa hosil qiling. Qo‘lda aralashtirilsa, kamida 8–10 daqiqa davomida bir necha marta ag‘darib aralashtirish kerak. Mikser bo‘lsa, ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga amal qiling.
Premiks va qo‘shimchalarni qo‘shishda muhim qoida
Premikslar bir xil konsentratsiyada bo‘lmaydi. Ayrim mahsulotlar 1 tonna yemga, boshqalari esa 25 yoki 50 kg yemga hisoblangan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun yuqoridagi 0,40 kg miqdorni har qanday mahsulotga ko‘r-ko‘rona qo‘llamang. Premiks qadoqidagi ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi asosiy me’yor hisoblanadi.
Metionin, lizin, dikalsiy fosfat va boshqa qo‘shimchalarning miqdori ham mahsulot konsentratsiyasiga bog‘liq. Ularni “ko‘proq qo‘shilsa, tezroq o‘sadi” degan fikr bilan oshirish mumkin emas. Ortiqcha tuz yoki mineral qo‘shimcha yemni xavfli qilishi, kam miqdor esa suyak va o‘sish muammolariga olib kelishi mumkin.
Uy sharoitida yem tayyorlashda ko‘p uchraydigan xatolar
- Faqat makkajo‘xori va kepak berish. Bunday aralashmada oqsil va muhim aminokislotalar yetishmasligi mumkin.
- Oqsil manbaini baliq uni bilan to‘liq almashtirish. Baliq unining sifati turlicha bo‘ladi; buzilgan yoki sho‘r mahsulot broyler uchun zararli bo‘lishi mumkin.
- Premiksni taxminiy miqdorda qo‘shish. Har bir premiksning dozasi va tarkibi alohida bo‘ladi.
- Mog‘orlagan donni quritib ishlatish. Oddiy quritish mog‘or toksinlari xavfini to‘liq bartaraf etmaydi.
- Yemni uzoq vaqt saqlash. Uyda tayyorlangan yemni kichik partiyalarda, imkon qadar 7–14 kunda ishlatib yuborish ma’qul.
- Suvni nazorat qilmaslik. Sifatli yem ham iflos yoki yetishmaydigan suv sharoitida kutilgan natijani bermaydi.
- Yemni namlab, uzoq qoldirish. Nam yem tez achiydi va mikroorganizmlar ko‘payishi mumkin.
Yemni saqlash shartlari
Tayyor kombikorm quruq, salqin, shamollatiladigan va kemiruvchilardan himoyalangan joyda saqlanadi. Qoplarni beton polga bevosita qo‘ymang; tagiga taxta yoki poddon qo‘ying. Qop devorga zich tiralib turmasin. Har bir partiyaga tayyorlangan sana va tarkibni yozib qo‘yish keyinchalik nazoratni osonlashtiradi.
Issiq va nam O‘zbekiston sharoitida don hamda shrotni uzoq saqlashda ehtiyot bo‘lish kerak. Nordon hid, qotib qolish, rang o‘zgarishi, ko‘rinadigan mog‘or yoki broylerlarning yemdan bosh tortishi kuzatilsa, yemni berishni to‘xtatib, sababni aniqlang. Shubhali yemni boshqa sog‘lom yem bilan aralashtirib “qutqarish” tavsiya etilmaydi.
Retseptni xo‘jalik sharoitiga qanday moslashtirish mumkin?
Agar soya shroti qimmat yoki topilishi qiyin bo‘lsa, uni boshqa oqsil manbai bilan almashtirishdan oldin umumiy oqsil va aminokislota muvozanatini hisoblash kerak. Kungaboqar shroti, no‘xat, dukkakli ekinlar yoki baliq uni bir-birining to‘liq o‘rnini bosmaydi. Ayniqsa, lizin va metionin miqdori bo‘yicha farq katta bo‘lishi mumkin.
Eng to‘g‘ri yondashuv — mavjud xomashyoning laboratoriya tahlilini olish yoki yem bo‘yicha mutaxassis yordamida formula tuzishdir. Broylerlarda o‘sish sustlashsa, najas o‘zgarib qolsa, oyoqlarda muammo, patlarning yomonlashishi yoki yem iste’molining keskin kamayishi kuzatilsa, buni faqat yem bilan izohlab bo‘lmaydi. Suv, harorat, ventilyatsiya, zichlik va kasalliklar ham tekshirilishi kerak.
Xulosa
Uy sharoitida broyler uchun kombikorm tayyorlash mumkin, ammo asosiy maqsad faqat yem narxini kamaytirish emas, balki muvozanatli va xavfsiz ratsion yaratish bo‘lishi kerak. Starter, grower va finisher davrlari uchun alohida formula ishlating. Sifatli don va oqsil manbalarini tanlang, premiks ko‘rsatmasiga qat’iy amal qiling, mog‘orlagan xomashyodan foydalanmang va yemni kichik partiyalarda tayyorlang.
Retseptni amaliyotga joriy qilishdan oldin 10–20 kg kichik sinov partiyasini tayyorlab, broylerlarning yem yeyishi, najasi, tirik vazni va umumiy holatini kuzatish foydali. Natijalar qoniqarli bo‘lmasa, formulani o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirish o‘rniga parrandachilik bo‘yicha mutaxassis yoki yem texnologi bilan maslahatlashish kerak.
Manbalar
- Aviagen, Ross Broiler Nutrition Specifications: https://ross-intl.aviagen.com/assets/Tech_Center/Ross_Broiler/Ross-BroilerNutritionSpecifications2022-EN.pdf
- Cobb-Vantress, Cobb Broiler Management Guide: https://www.cobb-vantress.com/assets/Cobb-Files/4d0dd628b7/Broiler-Guide_English-2021-min.pdf
- FAO, Small-scale poultry production: https://www.fao.org/4/y5169e/y5169e04.htm
- FAO, Poultry Development Review: https://www.fao.org/4/i3531e/i3531e.pdf
- University of Minnesota Extension, poultry feeding resources: https://extension.umn.edu/agriculture/animals-and-livestock/poultry
