Jo‘janing hayotidagi birinchi hafta eng mas’uliyatli davr hisoblanadi. Bu paytda u tana haroratini yetarlicha boshqara olmaydi, issiqlik, suv va yemga tezda kirisha olmasa kuchsizlanadi. Bir necha soat davom etgan sovqotish yoki suvsizlanish ham ayrim jo‘jalarning nobud bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Birinchi haftadagi o‘limlar har doim bitta kasallik bilan bog‘liq bo‘lmaydi. Ko‘pincha noto‘g‘ri brooder sharoiti, sifatsiz jo‘ja, iflos suv, nam to‘shama, oziqaga kira olmaslik va infeksiya bir-birini kuchaytiradi. Quyida eng ko‘p uchraydigan 10 ta sabab va ularni kamaytirish yo‘llari keltirilgan.
1. Sovqotish va brooder haroratining pastligi
Yangi chiqqan jo‘jalar dastlabki kunlarda tashqi issiqlikka muhtoj bo‘ladi. Harorat past bo‘lsa, ular bir joyga g‘uj bo‘lib yig‘iladi, kam harakat qiladi, yem va suvga bormaydi. Uzoq davom etgan sovqotish immunitetning susayishi, ichak faoliyatining buzilishi va o‘limga olib kelishi mumkin.
Birinchi hafta uchun ko‘plab amaliy qo‘llanmalarda jo‘ja balandligida taxminan 32–35 °C harorat tavsiya qilinadi. Haroratni pol yoki xona balandligida emas, jo‘ja turgan joyda o‘lchang. Har hafta issiqlikni bosqichma-bosqich kamaytirish kerak, lekin aniq ko‘rsatkich xona, zot, jo‘ja zichligi va jihozga qarab moslanadi.
Jo‘jalarning holati termometrdan ham muhim ko‘rsatkich beradi: ular issiqlik ostida bir tekis tarqalsa — sharoit odatda qulay; bir joyga tiqilsa — sovuq yoki yelvizak bor; issiqlik manbasidan uzoqlashsa va hansirasa — ortiqcha issiq bo‘lishi mumkin. ([extension.psu.edu](https://extension.psu.edu/brooding-of-domestic-fowl?utm_source=openai))
Nima qilish kerak?
- Brooderni jo‘jalar kelishidan kamida bir kun oldin qizdiring.
- Haroratni jo‘ja balandligida o‘lchang.
- Issiqlik manbasini kechasi ham nazoratsiz qoldirmang.
- Elektr lampasi uchun zaxira issiqlik manbasi yoki xavfsiz yechim tayyorlang.
- Jo‘jalarni sovuq pol, beton yoki nam joyga qo‘ymang.
2. Ortiqcha issiqlik va suvsizlanish
Issiq muhit ham sovuq kabi xavfli. Ortiqcha issiqlik jo‘janing tez suvsizlanishiga, holsizlanishiga va yem iste’molining kamayishiga sabab bo‘ladi. Issiq paytda jo‘jalar qanotini yozib, tumshug‘ini ochib nafas olishi, issiqlik manbasidan uzoqlashishi mumkin.
Jo‘ja qutida yoki brooderda uzoq ushlab turilsa, transport kechiksa yoki suvga kech kirishsa, suvsizlanish xavfi yanada ortadi. Aviagen qo‘llanmalarida jo‘jalarning tashish va joylashtirishdagi kechikishi suvsizlanishga olib kelishi mumkinligi qayd etilgan. ([eseu.aviagen.com](https://eseu.aviagen.com/assets/Tech_Center/AA_Broiler/Aviagen-AA-Broiler-Handbook-EN.pdf?utm_source=openai))
Suv idishini issiqlik manbasining bevosita ostiga qo‘ymang: suv tez ifloslanadi yoki isib ketadi. Idish jo‘jalar oson topadigan, ammo ichiga tushib ketmaydigan balandlikda bo‘lsin.
3. Suvga kira olmaslik yoki iflos suv
Jo‘ja yemdan ko‘ra suv yetishmasligiga tezroq ta’sirchan bo‘ladi. Suv idishi juda baland, uzoqda yoki qorong‘i joyda tursa, kuchsiz jo‘jalar undan foydalana olmaydi. Ayrim jo‘jalar suvni topa olmagani uchun yemni ham yaxshi iste’mol qilmaydi.
Joylashtirishdan keyin bir necha soat davomida jo‘jalarni kuzating: ular ichayotganini, harakatlanayotganini va suv idishi atrofida tiqilinch yo‘qligini tekshiring. Suv har kuni yangilansin. Iflos, shilimshiq yoki najas tushgan suv bakteriyalar ko‘payishi uchun qulay muhit yaratadi.
Amaliy tekshiruv
- Barcha jo‘jalar suv idishiga bir vaqtda yeta oladimi?
- Idish ag‘darilib ketmaydimi?
- Ichuvchi nipel yoki lotok jo‘ja tumshug‘iga mos balandlikdami?
- Suvda loyqa, yem qoldig‘i yoki najas yo‘qmi?
Elektrolit, vitamin yoki boshqa qo‘shimchalarni faqat mahsulot yorlig‘idagi ko‘rsatma va mutaxassis tavsiyasiga muvofiq ishlating. Noto‘g‘ri konsentratsiya qo‘shimcha zarar keltirishi mumkin.
4. Yemni kech berish yoki yemga kira olmaslik
Jo‘ja chiqqanda sarig‘lik zaxirasidan foydalanadi, ammo fermaga joylashtirilgach yemga imkon qadar tez kirishi kerak. Yem idishi juda kam bo‘lsa, uzoqda tursa yoki mayda jo‘jalar uchun yirik bo‘lsa, ayrimlari och qoladi.
Yangi jo‘jalar uchun yoshiga mos starter yem ishlatiladi. Tuxumdor tovuqlar uchun mo‘ljallangan yuqori kalsiyli yemni jo‘jaga berish mumkin emas: bunday ratsion yosh qushlarning o‘sishi va buyraklariga zarar yetkazishi mumkin. ([extension.psu.edu](https://extension.psu.edu/brooding-of-domestic-fowl?utm_source=openai))
Joylashtirishning dastlabki kunida yemni faqat bitta idishga solib qo‘yish o‘rniga, bir nechta sayoz lotok yoki toza qog‘oz ustiga oz miqdorda tarqatish jo‘jalarga yemni topishni osonlashtiradi. Yem doimo quruq, mog‘orsiz va yangi bo‘lishi kerak.
5. Sifatsiz, zaif yoki tug‘ma nuqsonli jo‘jalar
Ba’zi jo‘jalar fermaga kelishidan oldinroq zaif bo‘lishi mumkin. Bunga nasldor podaning holati, tuxum saqlash sharoiti, inkubatsiya harorati va namligi, chiqish jarayonining cho‘zilishi, tashishdagi kechikish yoki inkubator gigiyenasi ta’sir qiladi.
Sifatsiz jo‘jada kindik bitmagan, qorin qismi nam yoki yallig‘langan, oyoqlari quruq va burishgan, tumshug‘i qizarib ketgan, harakati sust bo‘lishi mumkin. Bunday belgilar aniq tashxis emas, lekin partiya sifatini tekshirish kerakligini ko‘rsatadi. Aviagen ma’lumotlarida bitmagan kindik, zaiflik va suvsizlanish 0–7 kunlik davrdagi muammolarni tekshirishda muhim belgilar sifatida ko‘rsatiladi. ([eseu.aviagen.com](https://eseu.aviagen.com/assets/Tech_Center/AA_Broiler/Aviagen-AA-Broiler-Handbook-EN.pdf?utm_source=openai))
Jo‘jani ishonchli inkubatoriya yoki tekshirilgan yetkazib beruvchidan oling. Jo‘jalar kelganda o‘lik kelganlar soni, zaif jo‘jalar ulushi va kindik holatini qayd qilib boring.
6. Nam, sovuq yoki sirpanchiq to‘shama
Nam to‘shama jo‘janing oyoqlarini sovitadi, ammiak hosil bo‘lishini tezlashtiradi va mikroblar ko‘payishiga sharoit yaratadi. Juda mayda changsimon materialni jo‘jalar yutib yuborishi ham mumkin. Sirpanchiq gazeta yoki plastik yuzada esa oyoq va bo‘g‘im muammolari paydo bo‘lishi ehtimoli bor.
To‘shama quruq, changi kam va oyoq panjasi sirpanmaydigan bo‘lishi kerak. Dastlabki kunlarda yemni ajratish oson bo‘lishi uchun to‘shama ustiga g‘adir-budir qog‘oz yoki qog‘oz sochiq qo‘yish mumkin. U ifloslanganda almashtiriladi. ([extension.psu.edu](https://extension.psu.edu/brooding-of-domestic-fowl?utm_source=openai))
7. Yelvizak, keskin harorat o‘zgarishi yoki yomon havo
Brooder yopiq bo‘lishi kerak, ammo havo almashinuvi butunlay to‘xtamasligi lozim. Yelvizak jo‘jalarni sovitadi, dim va chang havo esa nafas yo‘llarini bezovta qiladi. Ayniqsa, issiq lampasi ostida iliq, burchaklarda esa sovuq bo‘ladigan noto‘g‘ri tuzilma jo‘jalarni bir joyga to‘planishga majbur qiladi.
Ventilyatsiya havo oqimini to‘g‘ridan-to‘g‘ri jo‘jalarga urmasdan, namlik va noxush hidlarni chiqarishi kerak. Deraza yoki eshikni keskin ochib-yopish, kechasi haroratning keskin tushib ketishi ham xavfli.
8. Iflos jihozlar va bioxavfsizlikning sustligi
Oldingi guruhdan qolgan najas, chang, yem qoldig‘i va iflos suv idishlari yangi jo‘jalarga infeksiya manbai bo‘lishi mumkin. Kichik xo‘jaliklarda ko‘pincha brooder faqat supuriladi, ammo yuvilmaydi va quritilmaydi. Bu esa mikroorganizmlarning saqlanib qolishiga olib keladi.
WOAH parrandachilikda yozma bioxavfsizlik rejasi, jihoz va binolarni tozalash-dezinfeksiya qilish, toza yoki dezinfeksiya qilingan jo‘ja qutilaridan foydalanish hamda o‘lim holatlarini qayd etishni tavsiya qiladi. ([woah.org](https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahc/current/en_chapitre_biosecu_poul_production.htm?utm_source=openai))
- Jo‘jalar kelishidan oldin brooder va idishlarni yuvib, dezinfeksiya qiling.
- Dezinfeksiyadan keyin yuzalarni to‘liq quriting va shamollating.
- Begona odamlar, boshqa qushlar, kemiruvchilar va uy hayvonlarini brooderga kiritmang.
- Har bir guruh uchun alohida poyabzal yoki oyoq kiyimdan foydalaning.
9. Infeksion kasalliklar va kindik yallig‘lanishi
Birinchi haftadagi o‘limlarda bakterial infeksiya, kindikning yomon bitishi, sarig‘lik xaltasi yallig‘lanishi yoki inkubatoriya gigiyenasidagi muammo ishtirok etishi mumkin. Belgilar orasida holsizlik, yem-suvdan qolish, qorin shishi, yoqimsiz hidli kindik, ich ketishi va guruh bo‘ylab o‘limlarning ko‘payishi uchrashi mumkin.
Bu belgilar asosida uy sharoitida aniq tashxis qo‘yib bo‘lmaydi. Antibiotik yoki boshqa dori vositasini taxmin bilan berish noto‘g‘ri bo‘lishi, kasallikni yashirishi yoki oziq-ovqat xavfsizligiga ta’sir qilishi mumkin. O‘limlar ko‘payayotgan bo‘lsa, veterinariya mutaxassisi yoki diagnostika laboratoriyasiga murojaat qiling.
10. Zichlik, tiqilinch va mexanik jarohatlar
Jo‘jalar soni uchun joy, yemlagich va suvlagich yetarli bo‘lmasa, kuchsiz jo‘jalar chetga siqilib qoladi. Sovuqda yoki qo‘rqituvchi shovqinda ular bir burchakka to‘planib, ustma-ust chiqishi va bo‘g‘ilib qolishi mumkin.
Brooder atrofidagi aylana to‘siq jo‘jalarni issiqlik, yem va suvga yaqin tutadi hamda burchaklarda to‘planishning oldini oladi. Biroq to‘siq juda tor bo‘lmasin. Joy talabi jo‘janing turi, zoti, brooder usuli va mahalliy sharoitga qarab belgilanadi; Penn State tavsiyalarida dastlabki hafta uchun har bir qushga taxminan 0,25 kvadrat fut pol maydoni misol sifatida keltirilgan. ([extension.psu.edu](https://extension.psu.edu/brooding-of-domestic-fowl?utm_source=openai))
Birinchi hafta uchun kundalik nazorat ro‘yxati
- Ertalab va kechqurun jo‘jalar tarqalishini kuzating: g‘uj bo‘lish, hansirash yoki sustlikni qayd qiling.
- Brooder haroratini jo‘ja balandligida o‘lchang.
- Suv idishlarini yuvib, toza suv bilan to‘ldiring.
- Nam va iflos to‘shamani darhol almashtiring.
- Yemning quruq, yangi va barcha jo‘jalarga yetarli ekanini tekshiring.
- O‘lik yoki juda sust jo‘jani umumiy guruhdan ajrating, lekin tashxis qo‘yishga urinmang.
- Har kuni o‘lim soni, yem-suv iste’moli va noodatiy belgilarni yozib boring.
Qachon zudlik bilan veterinarga murojaat qilish kerak?
Bir necha soat ichida ketma-ket o‘limlar kuzatilsa, jo‘jalarning katta qismi yem-suvdan qolsa, qonli ich ketishi, nafas olish qiyinlashishi, boshni orqaga tashlash, falajlik, keskin holsizlik yoki g‘ayritabiiy asabiy belgilar paydo bo‘lsa, mutaxassisga murojaat qiling. O‘lik qushlarni tashlab yuborishdan oldin laboratoriya tekshiruvi kerak bo‘lishi mumkin. Kasallik gumonida boshqa guruhlarga xizmat ko‘rsatishdan oldin kiyim, poyabzal va jihozlarni almashtirish bioxavfsizlik nuqtayi nazaridan muhim.
Xulosa
Jo‘jalarning birinchi haftada nobud bo‘lishi ko‘pincha bitta omil emas, balki issiqlik, suv, yem, gigiyena va jo‘ja sifatidagi kamchiliklarning qo‘shilishidan kelib chiqadi. Eng samarali yo‘l — jo‘jalar kelishidan oldin brooderi tayyorlash, haroratni jo‘ja darajasida nazorat qilish, suv va starter yemni darhol taqdim etish, to‘shamani quruq saqlash hamda har kungi kuzatuvni yozib borishdir.
Manbalar
- University of Pennsylvania, Penn State Extension — Brooding of Domestic Fowl: https://extension.psu.edu/brooding-of-domestic-fowl
- University of Minnesota Extension — Raising layer chicks and pullets: https://extension.umn.edu/agriculture/animals-and-livestock/poultry/raising-layer-chicks-and-pullets
- Aviagen — Arbor Acres Broiler Management Handbook 2025: https://eseu.aviagen.com/assets/Tech_Center/AA_Broiler/Aviagen-AA-Broiler-Handbook-EN.pdf
- Aviagen — Ross Broiler Management Handbook: https://www.aviagen.com/assets/Tech_Center/Ross_Broiler/Ross-BroilerHandbook2018-EN.pdf
- WOAH — Biosecurity procedures in poultry production: https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahc/current/en_chapitre_biosecu_poul_production.htm
