Broylerning tez va bir maromda o‘sishi faqat jo‘janing zotiga yoki tovuqxonadagi haroratga emas, balki yemning yoshga mos tanlanishiga ham bog‘liq. Bozorda ko‘pincha uch xil asosiy yem uchraydi: Starter, Grower va Finisher. Ularning nomi shunchaki savdo belgisi emas. Har bir yem broylerning ma’lum yoshdagi oqsil, energiya, aminokislota, mineral va vitamin ehtiyojiga moslab ishlab chiqiladi.
Starter yemni uzoq davom ettirish yem xarajatini oshirishi mumkin, Finisher yemni esa juda erta berish jo‘janing dastlabki o‘sishi uchun zarur bo‘lgan ozuqa moddalari yetishmasligiga olib kelishi ehtimoli bor. Shuning uchun yem almashtirishni yosh, tirik vazn, jo‘jalarning holati va ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmalariga qarab tashkil etish kerak.
Starter, Grower va Finisher yem nima?
Starter — jo‘janing dastlabki o‘sish davri uchun mo‘ljallangan yem. Bu davrda ichki a’zolar, suyaklar, mushaklar va immun tizim faol rivojlanadi. Shu sababli Starter yem odatda oqsil va muhim aminokislotalarga boy bo‘ladi.
Grower — broylerning faol o‘sish bosqichida beriladigan yem. Bu davrda jo‘ja endi faqat dastlabki rivojlanish uchun emas, balki mushak massasini tez yig‘ish uchun ko‘proq energiya talab qiladi. Oqsil miqdori Starterga nisbatan pasayadi, energiya zichligi esa odatda biroz oshiriladi.
Finisher — so‘yishgacha bo‘lgan yakuniy bosqich yemidir. Unda energiya yuqori, oqsil va ayrim aminokislotalar esa avvalgi bosqichlarga qaraganda kamroq bo‘lishi mumkin. Bu yem broylerning yakuniy vaznini samarali yig‘ishi va yemdan foydalanish ko‘rsatkichini yaxshilashga xizmat qiladi.
Yemlarning asosiy farqi
| Yem turi | Odatdagi berish davri | Asosiy maqsad | Oziqaviy xususiyati |
|---|---|---|---|
| Starter | 1–10 yoki 1–14 kun | Dastlabki rivojlanish va sog‘lom start | Oqsil va aminokislotalar nisbatan yuqori, zarracha mayda |
| Grower | 11–24 yoki 15–28 kun | Mushak massasini faol oshirish | Energiya ko‘proq, oqsil Starterga nisbatan pastroq |
| Finisher | 25-kundan so‘yishgacha | Yakuniy vazn va yem samaradorligi | Energiya yuqori, oqsil va mineral darajasi bosqichga moslashtirilgan |
Bu davrlar qat’iy qonun emas. Ayrim xo‘jaliklarda Pre-starter, Finisher 1, Finisher 2 yoki Withdrawal kabi qo‘shimcha bosqichlar ham qo‘llanadi. Masalan, Aviagen Ross broylerlari uchun berilgan oziqlantirish jadvalida Starter 0–10 kun, Grower 11–24 kun, Finisher 1 esa 25–39 kun oralig‘ida ko‘rsatilgan. Keyingi bosqichlarda Finisher 2 va Finisher 3 ham ishlatilishi mumkin.
Starter yem: dastlabki 10–14 kun
Starter yem broyler hayotidagi eng muhim oziqlantirish bosqichlaridan biridir. Jo‘ja dastlabki kunlarda kam miqdorda yem yeydi, ammo har bir gramm yemning oziqaviy qiymati yuqori bo‘lishi kerak. Aynan shu davrda ichak faoliyati shakllanadi, jo‘janing yem va suvga moslashuvi kuchayadi.
Starter yemga qo‘yiladigan talablar
- Yem yangi, quruq va mog‘orsiz bo‘lishi kerak.
- Zarracha jo‘janing tumshug‘iga mos mayda krumbl yoki sifatli un ko‘rinishida bo‘lishi ma’qul.
- Oqsil bilan birga lizin, metionin, treonin va boshqa muhim aminokislotalar ham muvozanatlangan bo‘lishi kerak.
- Vitamin-mineral premiks ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq qo‘shilgan bo‘lishi lozim.
- Suv doimo toza va bemalol ichish mumkin bo‘lgan holatda turishi kerak.
Ross broylerlari uchun 2022-yilgi oziqlantirish spetsifikatsiyasida Starter bosqichida xom protein 23 foiz, metabolik energiya esa taxminan 2975 kkal/kg sifatida ko‘rsatilgan. Bu raqamlar barcha xo‘jaliklar uchun tayyor retsept emas, balki ma’lum genetik liniya va ishlab chiqarish sharoitiga mo‘ljallangan yo‘riqnomadir.
Grower yem: 11–24 yoki 15–28 kun
Grower bosqichida broylerning yem iste’moli tez ortadi. Jo‘ja dastlabki davrga qaraganda ancha faol harakat qiladi va tana massasining katta qismini mushak hisobiga yig‘adi. Shu sababli yemda energiya, hazm bo‘ladigan aminokislotalar, mineral moddalar va tolalar o‘rtasidagi nisbat muhim ahamiyatga ega.
Starterdan Growerga o‘tish juda kechiktirilsa, oqsilga qimmatroq yem ortiqcha sarflanishi mumkin. Juda erta o‘tilsa esa, jo‘janing o‘sish sur’ati pasayishi ehtimoli bor. Odatda o‘tish ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasidagi kunda amalga oshiriladi, biroq jo‘jalarning vazni va umumiy holati ham hisobga olinadi.
Aviagen tavsiyalarida Grower yemida xom protein taxminan 21,5 foiz va energiya 3050 kkal/kg atrofida ko‘rsatilgan. Bu Starterga nisbatan oqsilning kamayishi va energiyaning biroz oshishini anglatadi. Lekin yem tanlashda faqat xom protein foiziga qarash yetarli emas. Aminokislotalarning hazm bo‘lish darajasi, energiya manbai va yemning fizik shakli ham muhim.
Finisher yem: 25-kundan so‘yishgacha
Finisher broylerning yakuniy o‘sish davrida beriladi. Bu davrda qushning kunlik yem iste’moli katta bo‘ladi, shuning uchun yem narxi va yemdan foydalanish samaradorligi iqtisodiy natijaga kuchli ta’sir qiladi.
Finisher yemda energiya zichligi yuqoriroq, oqsil miqdori esa odatda Growerga nisbatan pastroq bo‘ladi. Ross uchun berilgan spetsifikatsiyada Finisher 1 davrida xom protein 19,5 foiz, energiya esa taxminan 3100 kkal/kg sifatida keltirilgan. So‘yish yoshi uzoqroq bo‘ladigan broylerlarda Finisher 2 yoki Finisher 3 ishlatilishi mumkin.
Finisher yemni tanlashda quyidagilarga e’tibor bering:
- Yemning ishlab chiqarilgan sanasi va saqlash sharoiti;
- Yem tarkibida oqsil, kalsiy, fosfor, lizin va metionin ko‘rsatkichlari;
- Veterinariya preparatlari yoki koksidiostat mavjud bo‘lsa, kutish muddati va yorliq talablari;
- Yemning granula yoki krumbl shakli va broyler yoshiga mosligi;
- Mahsulotning aynan broyler uchun ishlab chiqarilgani.
Starterdan Growerga qanday o‘tish kerak?
Yemni birdaniga almashtirish ayrim jo‘jalarda yem iste’moli va go‘ng konsistensiyasining o‘zgarishiga sabab bo‘lishi mumkin. Agar ishlab chiqaruvchi alohida ko‘rsatma bermagan bo‘lsa, 1–2 kunlik bosqichma-bosqich o‘tish qulay usul hisoblanadi.
- Birinchi kuni eski yemning taxminan 75 foiziga yangi yemning 25 foizini aralashtiring.
- Ikkinchi kuni eski va yangi yemni 50/50 nisbatda bering.
- Uchinchi kuni yangi yem ulushini 75 foizga oshiring.
- Keyingi kundan boshlab yangi yemga to‘liq o‘ting.
Yem almashtirilayotgan paytda suv idishlari toza bo‘lishi, xona harorati keskin o‘zgarmasligi va jo‘jalarga qo‘shimcha stress berilmasligi kerak. Agar yem almashgandan keyin ko‘p sonli jo‘jalarda ich ketishi, lohaslik, yemdan qolish yoki o‘lim kuzatilsa, sababni faqat yemdan deb hisoblamang. Suv sifati, harorat, ventilyatsiya, zichlik, infeksiya va yemning saqlanish holatini ham tekshirtirish uchun veterinar mutaxassisga murojaat qiling.
42 kunlik broyler uchun oddiy qo‘llash tartibi
| Yosh | Asosiy yem | Amaliy izoh |
|---|---|---|
| 1–3 kun | Starter | Yem va suv jo‘ja kelishidan oldin tayyor bo‘lsin. |
| 4–10 yoki 14 kun | Starter | Yem iste’moli, jo‘janing faolligi va bir tekis tarqalishi kuzatiladi. |
| 11–24 yoki 15–28 kun | Grower | Yem almashtirish bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. |
| 25–35 kun | Finisher 1 | Yemning energiya va aminokislota muvozanati muhim. |
| 36–42 kun | Finisher | So‘yish sanasi, maqsadli vazn va yorliq talablari hisobga olinadi. |
Mahalliy sharoitda 42 kunlik sikl uchun ko‘p xo‘jaliklar Starter–Grower–Finisher dasturidan foydalanadi. Biroq Ross 308, Cobb yoki boshqa genetik liniyalarning oziqlantirish dasturi bir-biridan farq qilishi mumkin. Shuning uchun jo‘ja qaysi krossga mansubligi va yem ishlab chiqaruvchining yorlig‘i tekshirilmasdan bitta universal jadvalni barcha broylerga qo‘llash to‘g‘ri emas.
Yem miqdorini qanday nazorat qilish kerak?
Broylerga yemni odatda cheklamasdan, erkin iste’mol qilish imkoniyati bilan berishadi. Bunda oziqlantirgichlar soni yetarli bo‘lishi va barcha jo‘jalar bir vaqtda yemga kira olishi kerak. Yemni doimo to‘ldirib tashlash emas, balki kunlik sarfni o‘lchab borish foydaliroq.
Har kuni quyidagi ma’lumotlarni yozib boring:
- berilgan yem miqdori;
- qolgan yem miqdori;
- o‘lgan yoki brak qilingan qushlar soni;
- haftalik o‘rtacha tirik vazn;
- suv iste’moli va go‘ng holati.
Yem ko‘p to‘kilsa, hisob-kitob noto‘g‘ri chiqadi va yem samaradorligi pasayadi. Oziqlantirgichni juda baland o‘rnatish jo‘jalarni qiynaydi, juda past o‘rnatish esa yemning to‘kilishini ko‘paytiradi. Oziqlantirgich balandligi broylerning yoshi va bo‘yiga qarab muntazam sozlanishi kerak.
Uy sharoitida yem tayyorlashda ehtiyot bo‘ling
Starter, Grower va Finisher faqat makkajo‘xori, bug‘doy yoki soya shrotini aralashtirishdan iborat emas. To‘liq ratsionda energiya, oqsil, aminokislotalar, kalsiy, fosfor, tuz, vitaminlar va mikroelementlar muvozanatda bo‘lishi zarur.
Uy sharoitida yem tayyorlayotganda premiksni “ko‘z bilan” o‘lchash, baliq uni yoki go‘sht-suyak unini me’yoridan ortiq qo‘shish, mog‘orlagan donni ishlatish xavfli. Premiks va qo‘shimchalarning dozasi faqat ishlab chiqaruvchi yorlig‘i hamda zootechnik yoki veterinariya mutaxassisi tavsiyasi asosida belgilanadi. Ayniqsa dori qo‘shilgan yemda go‘sht uchun kutish muddati masalasiga qat’iy rioya qilish kerak.
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Starter yemni butun sikl davomida berish;
- Finisher yemga juda erta o‘tish;
- Yemni nam, issiq yoki quyosh tushadigan joyda saqlash;
- Yem almashtirish vaqtida suv sifatini nazorat qilmaslik;
- Faqat oqsil foiziga qarab yem tanlash;
- Yemning fizik shaklini jo‘ja yoshiga moslamaslik;
- Bir xil yemni turli kross va turli so‘yish yoshidagi broylerlarga o‘zgartirmasdan berish;
- Qushlarning vazni va kunlik yem sarfini qayd etmaslik.
Xulosa
Starter, Grower va Finisher yemlarining farqi ularning broyler hayotining turli bosqichlariga mos oziqaviy tarkibida. Starter dastlabki rivojlanish uchun, Grower faol mushak o‘sishi uchun, Finisher esa yakuniy vazn va yem samaradorligi uchun ishlatiladi.
Amaliy tartib sifatida 1–10 yoki 14 kungacha Starter, keyin 24–28 kungacha Grower, so‘yishgacha esa Finisher berish mumkin. Biroq aniq kunlar broyler krossi, yem ishlab chiqaruvchisi, maqsadli vazn, tovuqxona sharoiti va so‘yish yoshiga qarab belgilanadi. Eng to‘g‘ri yondashuv — yorliqdagi oziqaviy ko‘rsatmalarni o‘qish, yemni to‘g‘ri saqlash, o‘tishni asta-sekin bajarish va har hafta vazn hamda yem sarfini nazorat qilishdir.
Manbalar
- Aviagen, Ross Broiler Nutrition Specifications: https://ross-intl.aviagen.com/assets/Tech_Center/Ross_Broiler/Ross-BroilerNutritionSpecifications2022-EN.pdf
- FAO, Protein Sources for the Animal Feed Industry: https://www.fao.org/4/y5019e/y5019e06.htm
- FAO, Poultry Development Review: Poultry Feed Availability and Nutrition in Developing Countries: https://www.fao.org/4/al707e/al707e00.pdf
- Cobb-Vantress, Cobb700 Broiler Performance and Nutrition Supplement: https://www.cobb-vantress.com/assets/Cobb-Files/c7c812114a/Cobb700_Broiler_Supplement.pdf