Tovuqning tuxum qilmay qolishi ko‘pincha bitta emas, bir nechta omil bilan bog‘liq bo‘ladi. Yemning o‘zgarishi, suv tanqisligi, kunning qisqarishi, kuchli issiq, stress yoki parazitlar tuxum ishlab chiqarishni keskin kamaytirishi mumkin. Avvalo, barcha tovuqlarda tuxum kamayganmi yoki faqat ayrimlaridami — shuni aniqlang. Butun galada bir vaqtda pasayish kuzatilsa, muammo odatda yorug‘lik, yem, suv, harorat yoki umumiy boshqaruvda bo‘ladi. Faqat bitta-ikkita tovuq tuxum qilmayotgan bo‘lsa, yosh, tullash yoki sog‘liq holatini alohida tekshirish kerak.
Quyida tovuq tuxum qilmayotganining 12 ta asosiy sababi va vaziyatni yaxshilash uchun bajariladigan amaliy choralar keltirilgan.
1. Tovuq hali tuxum berish yoshiga yetmagan
Yosh urg‘ochi tovuqlar zotiga, oziqlanishiga va parvarish sharoitiga qarab turli vaqtda tuxumga kiradi. Ayrim yengil tuxumdor zotlar ertaroq, mahalliy yoki og‘irroq zotlar esa kechroq tuxum bera boshlaydi. Tovuq hali voyaga yetmagan bo‘lsa, uni ko‘proq yem berish yoki yorug‘likni haddan tashqari uzaytirish orqali majburan tuxumlatish to‘g‘ri emas.
Yechim: qushning yoshi, tana vazni, toj va sirg‘alarining rivojlanishini kuzating. Yosh tovuq uchun mos o‘stirish yemi bering, keyin tuxumdor tovuqlar uchun ishlab chiqarilgan ratsionga bosqichma-bosqich o‘ting. Juda ozg‘in yoki rivojlanishi ortda qolgan tovuqlarni alohida nazorat qiling.
2. Tovuq tabiiy ravishda tullayapti
Tullash davrida tovuq eski patlarini almashtiradi. Bu jarayon davomida organizm energiya va oqsilni tuxum ishlab chiqarishdan pat o‘sishiga yo‘naltiradi. Natijada tuxum kamayishi yoki vaqtincha to‘xtashi mumkin. Patlar to‘kilishi, yangi ignasimon patlarning chiqishi va tojning rangsizlanishi tullashga xos belgilar bo‘lishi mumkin.
Yechim: tullash paytida tovuqni zo‘riqtirmang, to‘yimli va muvozanatli tuxumdorlar yemini bering, toza suvni uzluksiz ta’minlang. Oqsil, vitamin yoki mineral qo‘shimchalarni faqat ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi yoki veterinariya mutaxassisi tavsiyasi asosida qo‘llang. Tullashni “tezlatish” uchun och qoldirish xavfli.
3. Yorug‘lik yetarli emas yoki rejim tez-tez o‘zgaradi
Yorug‘lik tovuqning reproduktiv tizimini boshqaradigan muhim omillardan biridir. Kuz-qish oylarida kun qisqargani sababli tuxum ishlab chiqarish pasayishi mumkin. Tovuqlar yorug‘lik rejimidagi keskin o‘zgarish, chiroqning tez-tez o‘chib-yonishi yoki tovuqxonadagi qorong‘i joylardan ham ta’sirlanadi.
Yechim: tabiiy yorug‘lik kamaygan davrda qo‘shimcha chiroqdan foydalanish mumkin, lekin rejimni bir maromda saqlash kerak. Chiroqni birdaniga uzoq vaqtga yoqmang va qorong‘ilik uchun ham yetarli vaqt qoldiring. Tuxumdor tovuqlarda yorug‘lik dasturi zot, yosh va ishlab chiqarish tizimiga mos bo‘lishi kerak. Yorug‘likni noto‘g‘ri boshqarish stress va pat cho‘qishni kuchaytirishi mumkin.
4. Ratsion tuxumdor tovuq talabiga mos emas
Faqat bug‘doy, makkajo‘xori yoki oshxona qoldiqlariga asoslangan ratsion tuxum ishlab chiqarishni uzoq muddat ta’minlay olmaydi. Tuxum hosil bo‘lishi uchun energiya, oqsil, aminokislotalar, kalsiy, fosfor, D vitamini va boshqa mikroelementlar muvozanati zarur. Juda ko‘p don berish tovuqni semirtirishi, ammo tuxum sonini oshirmasligi mumkin.
Yechim: asosiy yem sifatida tuxumdor tovuqlar uchun tayyorlangan to‘liq ratsiondan foydalaning. Don va ko‘katlar asosiy yemning o‘rnini bosmasin, balki cheklangan qo‘shimcha bo‘lsin. Yem namlanib qolmagan, mog‘orlamagan va begona hidlarsiz bo‘lishi kerak. Ratsionni keskin almashtirmang; yangi yemga bir necha kun davomida asta-sekin o‘tkazing.
5. Kalsiy va mineral moddalar tanqisligi
Kalsiy tuxum po‘chog‘i hosil bo‘lishida asosiy mineral hisoblanadi. Mineral moddalar yetishmasa, tuxum soni kamayishi, po‘choq yupqalashishi yoki yumshoq tuxumlar paydo bo‘lishi mumkin. Kalsiy, fosfor va D vitamini o‘zaro muvozanatda bo‘lmasa, oddiygina ko‘proq ohaktosh berish ham muammoni to‘liq hal qilmasligi mumkin.
Yechim: tuxumdor tovuqlar uchun mo‘ljallangan muvozanatli yem bering. Kalsiy manbasi sifatida maydalangan chig‘anoq yoki parranda uchun ishlab chiqarilgan mineral qo‘shimchadan foydalanish mumkin. Qo‘shimchaning miqdorini yorliqdagi ko‘rsatma bo‘yicha belgilang. Po‘choq sifati keskin yomonlashsa yoki tovuq holsizlansa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
6. Suv yetishmasligi yoki suv sifati yomon
Tuxumning katta qismi suvdan iborat. Shuning uchun suvning bir necha soatga uzilishi ham tuxum ishlab chiqarishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Issiq kunlarda suvga ehtiyoj yanada ortadi. Ifloslangan, juda issiq yoki muzdek suv ichishning kamayishiga olib keladi.
Yechim: ichimlik suvi doimo mavjud bo‘lsin. Suv idishlarini har kuni tekshirib, shilimshiq qatlam va yem qoldiqlaridan tozalang. Issiqda soyali joyga qo‘shimcha suv idishlari qo‘ying. Suv liniyasida tiqilish, nipel ichirgichda nosozlik yoki idishning ag‘darilib qolishi yo‘qligini tekshiring. Tovuqlar 12 soatdan ortiq suvsiz qolsa, tuxum ishlab chiqarish pasayishi mumkin.
7. Kuchli issiq yoki sovuq stressi
O‘zbekistonda yozgi issiq tuxum ishlab chiqarishning eng ko‘p uchraydigan pasayish sabablaridan biridir. Yuqori haroratda tovuq yemni kamroq yeydi, ko‘proq suv ichadi va nafas olishi tezlashadi. Natijada tuxum soni, tuxum massasi va po‘choq sifati yomonlashishi mumkin. Qattiq sovuqda esa energiya tana haroratini saqlashga sarflanadi.
Yechim: yozda tovuqxonada havo almashinuvini kuchaytiring, lekin to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuchli shabada hosil qilmang. Tom va devorlarni quyoshdan himoyalang, ichimlik suvini salqinroq saqlang. Qishda namlikni oshirmasdan, yoriqlarni bartaraf eting va shamollatishni butunlay yopib qo‘ymang. Harorat muammosini faqat chiroq yoki isitgich bilan emas, havo sifati va namlik bilan birga baholang.
8. Stress va boshqaruvdagi o‘zgarishlar
Tovuqlar yangi joyga ko‘chirish, galaga yangi qush qo‘shish, it yoki yirtqich hujumi, kuchli shovqin, tez-tez ushlash, yem yoki ichirgich joyining o‘zgarishidan stressga tushishi mumkin. Kuchli stress tuxum ishlab chiqarishni vaqtincha pasaytiradi yoki tuxumning ichki hosil bo‘lish jarayoniga ta’sir qiladi.
Yechim: kundalik parvarish tartibini bir xil saqlang. Yangi tovuqlarni darhol asosiy galaga qo‘shmasdan, avval alohida kuzating. Tovuqlarni yirtqichlardan himoyalang, uyalarni tinch va yarim qorong‘i joyga o‘rnating. Tovuqlar bir-birini qattiq cho‘qiyotgan bo‘lsa, zichlik, yorug‘lik, yem va mineral ta’minotini qayta tekshiring.
9. Tovuqlar semirib ketgan yoki juda ozib qolgan
Haddan tashqari semirish tuxumdon va reproduktiv faoliyatga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Boshqa tomondan, yem yetishmasligi, parazitlar yoki kasallik sababli ozib ketgan tovuq ham tuxum berishni to‘xtatadi. Tana vaznidagi muammoni faqat tashqi ko‘rinish bilan emas, muntazam tortish va galadagi yem iste’molini kuzatish orqali baholash ma’qul.
Yechim: oshxona chiqindilari, non va donni me’yoridan ortiq bermang. Tuxumdor tovuqlar uchun muvozanatli yemga qayting. Har bir qush yemga erkin yetib borayotganini tekshiring; kuchsiz tovuqlarni kuchli qushlar siqib qo‘yishi mumkin. Ozish davom etsa, najas, patlar, tumshuq va umumiy faollikni tekshirtirish uchun veterinarga murojaat qiling.
10. Parazitlar: kana, bit va ichki gijjalar
Tashqi parazitlar tovuqni bezovta qiladi, qon yo‘qotishiga va stressga sabab bo‘ladi. Ichki parazitlar esa yemdagi oziq moddalarning o‘zlashtirilishini yomonlashtirishi mumkin. Parazitlarda tojning oqarishi, patlarning dag‘allashishi, vent atrofida kir yoki qora nuqtalar, ozish, bezovtalik va tuxumning kamayishi kuzatilishi ehtimol.
Yechim: kechqurun tovuqning vent atrofi, qanot tagi va pat ildizlarini ko‘zdan kechiring. Tovuqxona, uya va yoriqlarni tozalang, quruq kul yoki qumli chang vannasi uchun joy ajrating. Parazitga qarshi preparatni o‘zboshimchalik bilan tanlamang: dori turi, qo‘llash tartibi va tuxumni iste’mol qilish bo‘yicha kutish muddati preparatga qarab farq qiladi.
11. Yashirin yoki yuqumli kasallik
Kasal tovuqlarda tuxum kamayishi ko‘pincha boshqa belgilar bilan birga keladi: ishtahaning pasayishi, lohaslik, ich ketishi, yo‘tal, aksirish, burundan ajralma, tojning ko‘karishi, ozish yoki o‘limlar. Ayrim reproduktiv kasalliklarda tashqi belgilar kam bo‘lishi, ammo tuxum soni va po‘chog‘i o‘zgarishi mumkin.
Yechim: kasal yoki shubhali qushlarni alohida ajrating, o‘lik qushlarni ochiq tashlamang va yangi qushlarni karantinsiz galaga qo‘shmang. Parranda grippi, Nyukasl kasalligi yoki boshqa yuqumli kasalliklardan shubha bo‘lsa, hududiy veterinariya xizmatiga zudlik bilan xabar bering. Antibiotik yoki boshqa dorini tashxis va mutaxassis tavsiyasisiz bermang. Kasallikning aniq sababini aniqlash uchun klinik ko‘rik va zarur laboratoriya tekshiruvi talab qilinishi mumkin.
12. Tuxumlar yashirin joyga qo‘yilmoqda yoki tuxumni o‘zi yeb qo‘ymoqda
Erkin yuradigan tovuqlar ba’zan uyaga emas, butalar, pichan uyumi yoki qorong‘i burchaklarga tuxum qo‘yadi. Shunda egasiga tovuq tuxum qilmayotgandek tuyuladi. Tuxum yeyish odati ham ishlab chiqarilgan tuxumlarning yo‘qolib ketishiga sabab bo‘ladi. Tuxum po‘chog‘i singan holda topilishi yoki uya atrofida tuxum sarig‘i izlari qolishi mumkin.
Yechim: uyalarni toza, quruq va tinch holatda saqlang. Ertalab va tushdan keyin tuxumlarni yig‘ib oling. Tovuqlarning yashirin joylarga kirishini vaqtincha cheklang, uya sonini yetarli qiling. Singan tuxumlarni darhol olib tashlang va po‘choqning yupqalashishiga sabab bo‘layotgan oziqlanish muammosini ham tekshiring.
Sababni aniqlash uchun tezkor tekshiruv ro‘yxati
- So‘nggi 7–14 kunlik tuxum sonini yozib chiqing.
- Pasayish barcha tovuqlarda yoki ayrim qushlardagina ekanini aniqlang.
- Tovuq yoshi, tullash holati va tana vaznini baholang.
- Yemning turi, yaroqlilik muddati, mog‘or va namlik bor-yo‘qligini tekshiring.
- Suv idishlari, nipel ichirgichlar va suv bosimini ko‘rib chiqing.
- Yorug‘lik rejimi va chiroqning o‘chib-yonish vaqtlarini yozib oling.
- Tovuqxonadagi issiq, sovuq, namlik, ammiak hidi va havo oqimini baholang.
- Vent atrofi, patlar, oyoqlar va najasni ko‘zdan kechiring.
- Yirtqich, shovqin, ko‘chirish yoki galaga yangi qush qo‘shilganini eslang.
- Kasal qushlarni ajrating va o‘lim yoki tez yomonlashish bo‘lsa, veterinarga murojaat qiling.
Qachon veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak?
Tuxum kamayishi bir necha kun ichida tiklanmasa, tovuqlar ozsa, nafas olishi qiyinlashsa, ich ketishi kuchaysa, ko‘plab qushlarda bir xil belgilar paydo bo‘lsa yoki o‘lim kuzatilsa, muammoni faqat yem va vitamin bilan hal qilishga urinmang. Ayniqsa, tuxum po‘chog‘ining ommaviy buzilishi, tojning ko‘karishi, falajlik yoki keskin tuxum pasayishi yuqumli kasalliklardan ham darak berishi mumkin.
Xulosa
“Tovuq nega tuxum qilmayapti?” degan savolga javob topish uchun avvalo yosh, tullash, yorug‘lik, yem, suv, harorat va stressni tekshirish kerak. Keyingi bosqichda parazitlar va kasallik ehtimoli baholanadi. Eng samarali yondashuv — tuxum sonini har kuni qayd etish, yem va suvni nazorat qilish, tovuqxonani muntazam ko‘zdan kechirish hamda dori vositalarini faqat mutaxassis tavsiyasi bilan qo‘llashdir.
Manbalar
- Penn State Extension — Artificial Lighting for Winter Egg Production: https://extension.psu.edu/artificial-lighting-for-winter-egg-production
- Penn State Extension — Management Requirements for Laying Flocks: https://extension.psu.edu/management-requirements-for-laying-flocks
- Merck Veterinary Manual — Mineral Deficiencies in Poultry: https://www.merckvetmanual.com/poultry/nutrition-and-management-poultry/mineral-deficiencies-in-poultry
- Merck Veterinary Manual — Nutritional Deficiencies in Poultry: https://www.merckvetmanual.com/poultry/nutrition-and-management-poultry/nutritional-deficiencies-in-poultry
- Merck Veterinary Manual — Oophoritis and Ovarian Regression in Poultry: https://www.merckvetmanual.com/poultry/disorders-of-the-reproductive-system-in-poultry/oophoritis-and-ovarian-regression-in-poultry
- Penn State Extension — Pest Management Recommendations for Poultry: https://extension.psu.edu/pest-management-recommendations-for-poultry
- Lohmann Breeders — Management Guide: https://lohmann-breeders.com/files/downloads/MG/Parent%20Stock/LB_MG_PS_EN_02.25_V03-25_low.pdf