Tuxumdor tovuq kuniga qancha yem yeydi? Amaliy sharoitda sog‘lom, tuxum berayotgan katta tovuq kuniga o‘rtacha 105–120 gramm to‘liq ratsionli yem iste’mol qiladi. Oq tuxum beruvchi yengil zotlarda bu miqdor ko‘pincha 105–115 gramm, jigarrang tuxum beruvchi nisbatan yirik tovuqlarda esa 110–120 gramm atrofida bo‘ladi.
Biroq bitta umumiy raqam barcha xo‘jaliklarga bir xil mos kelmaydi. Tovuqning tirik vazni, tuxumdorlik darajasi, yemning oziqaviy zichligi, havo harorati, saqlash tizimi va qo‘shimcha ozuqa olishi kunlik sarfni o‘zgartiradi. Shuning uchun yemni faqat ko‘z bilan emas, tortib va hisoblab berish foydaliroq.
Tuxumdor tovuqning kunlik yem me’yori
| Tovuq holati | Taxminiy kunlik yem | Izoh |
|---|---|---|
| Tuxumga kirish boshlanishi | 90–105 g | Yem iste’moli asta-sekin oshadi |
| Faol tuxum berish davri | 105–120 g | Ko‘pchilik tijoriy tuxumdor tovuqlarga mos |
| Yirik jigarrang tuxumdor tovuq | 110–125 g | Yirik tana va yuqori tuxum massasi sababli |
| Yengil oq tuxumdor tovuq | 100–115 g | Odatda yem sarfi biroz pastroq |
| Tuxumdorligi pasaygan katta tovuq | 100–115 g | Ratsion energiyasi va tana vazniga qarab |
Masalan, Lohmann kompaniyasining boshqaruv qo‘llanmalarida 20 °C atrofidagi qulay sharoit va muvozanatlangan yemda jigarrang tuxumdor tovuqlar uchun 110–120 g, oq tuxumdor tovuqlar uchun 105–115 g kunlik sarf keltiriladi. Tuxum berish boshlanishida esa yem iste’moli taxminan 90–100 g dan boshlanib, ishlab chiqarish cho‘qqisiga yaqinlashganda ko‘tariladi.
10, 50 va 100 bosh tovuq uchun yem hisoblash
Kunlik yem miqdorini hisoblash uchun quyidagi oddiy formuladan foydalaning:
Bosh soni × bir tovuqqa beriladigan yem = jami kunlik yem.
O‘rtacha me’yor sifatida 110 grammni olsak, hisob quyidagicha bo‘ladi:
| Tovuq soni | Kuniga | Oyiga, 30 kun |
|---|---|---|
| 10 bosh | 1,1 kg | 33 kg |
| 50 bosh | 5,5 kg | 165 kg |
| 100 bosh | 11 kg | 330 kg |
| 500 bosh | 55 kg | 1 650 kg |
| 1 000 bosh | 110 kg | 3 300 kg |
Amalda 3–5 foiz zaxira ham rejalashtiriladi. Bu zaxira yemning to‘kilishi, oziqlantirgichda qolishi yoki namlanib yaroqsiz bo‘lishi mumkinligini hisobga oladi. Masalan, 100 bosh tovuq uchun oyiga 330 kg hisoblangan bo‘lsa, xaridni taxminan 340–345 kg atrofida rejalashtirish mumkin.
Yem sarfi nega har bir xo‘jalikda har xil?
1. Tovuqning tirik vazni
Yirik tovuq tanasini saqlash uchun ko‘proq energiya sarflaydi. Shu sababli jigarrang tuxum beruvchi ko‘plab tovuqlar yengil oq tuxumdor tovuqlarga qaraganda ko‘proq yem yeydi. Faqat tana vazniga qarab me’yorni oshirish ham to‘g‘ri emas: asosiy mezon tuxumdorlik, tana holati va yem tarkibidagi oziq moddalar muvozanatidir.
2. Tuxum berish darajasi
Yuqori tuxumdorlik davrida tovuq ko‘proq energiya, oqsil, aminokislotalar, kalsiy va fosforga ehtiyoj sezadi. Tuxum massasi oshgan sari yem iste’moli ham ko‘payishi mumkin. Agar tovuq kam yeb, tuxum berishni davom ettirsa, vazni kamayishi, tuxum hajmi kichrayishi yoki po‘choq sifati yomonlashishi kuzatilishi mumkin.
3. Yemning energiya zichligi
Yemdagi metabolik energiya yuqori bo‘lsa, tovuq zarur energiyani kamroq yem bilan olishi mumkin. Energiya past yoki yem sifati notekis bo‘lsa, tovuq ko‘proq yeyishga harakat qiladi, lekin shunda ham oqsil, kalsiy va boshqa oziq moddalar yetishmasligi mumkin. Shuning uchun faqat kilogrammni emas, yemning tarkibini ham baholash kerak.
4. Havo harorati
Yozgi issiqda, ayniqsa O‘zbekiston sharoitida, tovuqlar ko‘pincha kamroq yem yeydi va suvni ko‘proq ichadi. Issiq stressi tuxumdorlikka salbiy ta’sir qilishi mumkin. Qishda esa tana haroratini saqlash uchun energiya talabi ortadi. Biroq sovuq paytda yemni shunchaki ko‘paytirishdan oldin tovuqxona yoriqlari, shamol urishi va namlikni tekshirish zarur.
5. Harakat va saqlash tizimi
Erkin yuradigan yoki katta maydonda boqiladigan tovuqlar ko‘proq harakat qiladi. Ular hovli, yaylov yoki yashil ozuqadan qo‘shimcha kaloriya olishi mumkin, ammo bunday ozuqa to‘liq kombikorm o‘rnini bosa olmaydi. Qafasdagi tovuqlarda harakat kamroq bo‘lsa-da, yem me’yori tuxum ishlab chiqarish va tana vazniga mos bo‘lishi kerak.
Tuxumdor tovuqqa yemni qanday berish kerak?
Ko‘pchilik tuxumdor tovuqlar uchun yemni erkin iste’mol qilish imkoniyati bilan berish ma’qul. Ya’ni oziqlantirgichda doimo toza va quruq yem bo‘lishi kerak. Biroq bu “yemni cheksiz to‘kib qo‘yish” degani emas. Yem isrof bo‘lmasligi uchun oziqlantirgich balandligi tovuq ko‘kragi darajasiga yaqin sozlanadi va u kuniga kamida bir marta tortib nazorat qilinadi.
Kunlik yemni ikki yoki uch qismga bo‘lib berish ham mumkin. Ertalabki berish tovuqlar faol bo‘ladigan paytga, kechki berish esa tuxum po‘chog‘i shakllanishi kuchayadigan davrga to‘g‘ri keladi. Aniq vaqt xo‘jalik tizimiga bog‘liq, ammo yem berish jadvali har kuni bir xil bo‘lishi foydali.
- Yemni nam, mog‘orlagan yoki achigan holda bermang.
- Oziqlantirgichni muntazam tozalang.
- Yemni polga sochib berishdan saqlaning.
- Toza ichimlik suvi doimo mavjud bo‘lsin.
- Don, ko‘kat va oshxona qoldiqlarini asosiy muvozanatlangan yemning o‘rniga qo‘ymang.
Don va qo‘shimcha ozuqa berilganda hisob qanday o‘zgaradi?
Uy sharoitida ko‘pchilik tovuqqa bug‘doy, makkajo‘xori, arpa, ko‘kat yoki sabzavot chiqindilarini ham beradi. Bu mahsulotlar ratsionga qo‘shilishi mumkin, lekin ularning miqdori nazoratsiz oshirilsa, tovuq muvozanatlangan yemni kamroq yeydi. Natijada oqsil, kalsiy, vitamin va mikroelementlar yetishmasligi ehtimoli ortadi.
Masalan, bir tovuqqa kuniga 110 g to‘liq yem berish rejalashtirilgan bo‘lsa, qo‘shimcha donni katta miqdorda qo‘shishdan oldin umumiy ratsion hisobga olinadi. Don ko‘proq energiya beradi, ammo tayyor tuxumdor yemidagi kabi barcha zarur aminokislotalar va mineral moddalarni to‘liq bermasligi mumkin. Shuning uchun uy xo‘jaligida donni asosiy yemning o‘rnini bosuvchi emas, cheklangan qo‘shimcha sifatida ishlatish ma’qul.
Tovuq yetarli yem yemayotganini qanday bilish mumkin?
Yem sarfini baholashda faqat oziqlantirgichning bo‘shashiga qarash yetarli emas. Tovuqning tana holati, tuxum soni, tuxum og‘irligi va najas ko‘rinishi ham kuzatiladi. Quyidagi belgilar yem yoki oziqlantirish tizimida muammo borligini ko‘rsatishi mumkin:
- tuxumlar avvalgidan kichrayishi;
- tuxum po‘chog‘i yupqalashishi yoki tez sinishi;
- tovuqlarning vazni pasayishi;
- patlar xira va dag‘al ko‘rinishi;
- oziqlantirgich oldida kuchli raqobat;
- tuxumdorlikning butun gala bo‘yicha keskin pasayishi.
Bu belgilar faqat yem yetishmasligidan kelib chiqmaydi. Issiq, suv tanqisligi, kasalliklar, parazitlar, yorug‘lik rejimi, stress yoki yemning sifatsizligi ham sabab bo‘lishi mumkin. Muammo uzoq davom etsa, veterinariya mutaxassisi bilan maslahatlashish kerak.
Yemni o‘lchab nazorat qilishning amaliy usuli
- Bir kunlik yemni oldindan tortib oling.
- Kun davomida qancha yem berilganini yozib boring.
- Ertasi kuni oziqlantirgichda qolgan yemni torting.
- Berilgan yemdan qolgan yemni ayiring.
- Natijani tovuqlar soniga bo‘ling.
Masalan, 50 bosh tovuqqa ertalab 6 kg yem berildi va keyingi berishdan oldin 0,5 kg qolgan bo‘lsa, haqiqiy iste’mol 5,5 kg yoki bir boshga 110 grammni tashkil qiladi. Shu hisobni kamida 5–7 kun davomida yuritsangiz, bir kunlik tasodifiy o‘zgarishlar emas, haqiqiy o‘rtacha sarf ko‘rinadi.
Qisqa xulosa
Tuxumdor tovuq kuniga odatda 105–120 g yem yeydi. Yengil oq tuxumdor tovuqlarda 100–115 g, yirik jigarrang tuxumdor tovuqlarda 110–125 g me’yor ko‘p uchraydi. Faol tuxum berish davrida 100 bosh tovuq uchun oyiga taxminan 330 kg yem kerak bo‘ladi. Issiq ob-havo, suv yetishmasligi, yem tarkibi, tana vazni va tuxumdorlik darajasi sarfni o‘zgartirishi mumkin.
Eng to‘g‘ri yondashuv — tovuqlarni muvozanatlangan tuxumdor yem bilan ta’minlash, suvni uzmaslik, yemni tarozida nazorat qilish va tuxumdorlik hamda tana vaznini muntazam kuzatishdir.
Manbalar
- Lohmann Breeders, Cage Housing Management Guide: https://lohmann-breeders.com/e-guide/cage-housing/25/
- Lohmann Breeders, Management Guide: Nutrition and Production: https://lohmann-breeders.com/e-guide/alternative-housing/39/
- FAO, Small-scale poultry production: https://www.fao.org/4/y5169e/y5169e05.htm
- FAO, Animal Feed Resources in Asia and the Pacific: https://www.fao.org/4/ac153e/AC153E11.htm