Tovuq qachon tuxumga kiradi? Ko‘pchilik urg‘ochi tovuqlar birinchi tuxumini 18–22 haftalikda beradi. Biroq bu qat’iy sana emas: zotning yo‘nalishi, jo‘janing o‘sish tezligi, oziqa sifati, kun uzunligi, tana vazni, stress va saqlash sharoiti natijaga sezilarli ta’sir qiladi. Tuxumchi krosslar odatda ertaroq, yirik va og‘ir go‘sht-tuxum zotlari esa kechroq tuxumga kiradi.
Amaliyotda “tuxumga kirish” deganda birinchi tuxumning paydo bo‘lishi tushuniladi. Ammo birinchi tuxumdan keyin tovuq darhol har kuni tuxum qiladigan bo‘lib qolmaydi. Dastlab tuxumlar maydaroq, qobig‘i notekis yoki tuxumlash oralig‘i uzoq bo‘lishi mumkin. Barqaror ishlab chiqarish odatda birinchi tuxumdan keyingi bir necha hafta davomida shakllanadi.
Tovuq odatda necha oyligida tuxumga kiradi?
Yosh tovuqlarning jinsiy yetilishi ko‘pincha 17–20 haftalik davrga to‘g‘ri keladi. Uy sharoitidagi suruvlarda esa birinchi tuxum 18–22 haftada kuzatilishi odatiy hisoblanadi. Bu taxminan 4,5–5,5 oylik yoshdir. Ayrim tuxumchi liniyalarda dastlabki tuxum 16–18 haftada paydo bo‘lishi mumkin, yirik yoki sekin yetiladigan zotlarda esa 24–30 haftagacha cho‘ziladi.
Ilmiy-amaliy qo‘llanmalarda tuxum berishni faqat yosh bilan baholamaslik tavsiya qilinadi. Yosh tovuqning tana vazni va bir xilligi ham muhim. Masalan, tijoriy tuxumchi krosslar uchun ishlab chiqaruvchi standartlarida 18–20 haftalik davr tuxumlashga o‘tish bosqichi sifatida qaraladi. Tovuq juda ozg‘in bo‘lsa, tuxumga kirish kechikadi; haddan tashqari semirib ketsa, tuxum yo‘llari va reproduktiv tizim bilan bog‘liq muammolar xavfi ortishi mumkin.
Zotlar bo‘yicha tuxumga kirish jadvali
Quyidagi raqamlar sog‘lom urg‘ochi tovuqlar uchun taxminiy oraliqdir. Ular ideal laboratoriya ko‘rsatkichi emas, balki O‘zbekiston sharoitidagi kichik va o‘rta xo‘jaliklar uchun rejalashtirishga yordam beradigan amaliy mezon sifatida qo‘llanadi. Sof zotlarda bir xil suruv ichida ham 1–3 haftalik farq bo‘lishi mumkin.
| Zot yoki kross | Birinchi tuxum, hafta | Taxminiy yosh | Izoh |
|---|---|---|---|
| White Leghorn | 18–21 | 4,5–5 oy | Yengil tuxumchi yo‘nalish; odatda ertaroq yetiladi. |
| Hy-Line Brown | 18–20 | 4,5–5 oy | Tijoriy tuxumchi kross; yaxshi boshqaruvda tez tuxumlashga o‘tadi. |
| Lohmann Brown | 18–21 | 4,5–5 oy | Erta yetiluvchi jigarrang tuxumchi kross. |
| Hisex Brown | 18–21 | 4,5–5 oy | Natija yem, yorug‘lik va tana vazniga kuchli bog‘liq. |
| Dominant krosslari | 18–22 | 4,5–5,5 oy | Kross turiga qarab farq qiladi. |
| Rhode Island Red | 20–24 | 5–6 oy | Go‘sht-tuxum yo‘nalishidagi, nisbatan yirik zot. |
| Sussex | 20–24 | 5–6 oy | Ko‘pincha 5–6 oylikda tuxumlay boshlaydi. |
| Plymouth Rock | 20–24 | 5–6 oy | Universal yo‘nalish; rivojlanish sur’atiga qarab o‘zgaradi. |
| Australorp | 20–24 | 5–6 oy | Yaxshi tuxumchi, ammo krosslar kabi bir xil muddatda yetilmaydi. |
| Orpington | 22–28 | 5,5–7 oy | Yirik tana tuzilishi sababli yetilishi sekinroq bo‘lishi mumkin. |
| Brahma | 24–30 | 6–7,5 oy | Og‘ir zot; odatda kechroq tuxumga kiradi. |
| Cochin | 24–30 | 6–7,5 oy | Yirik va sekin yetiluvchi go‘sht yo‘nalishidagi zot. |
Jadvaldagi tijoriy krosslar bo‘yicha ma’lumotlar ishlab chiqaruvchi kompaniyalarning boshqaruv standartlariga yaqinlashtirilgan. Masalan, Lohmann Brown liniyasida 50 foizlik ishlab chiqarish ko‘rsatkichi ayrim boshqaruv tizimlarida taxminan 21–23 haftada, Lohmann Brown-Classic qatlamlarida esa 140–145 kunda ko‘rsatiladi. Bu “birinchi tuxum” yoshi emas, balki suruvning yarmi tuxumlayotgan bosqichidir. Shuning uchun ishlab chiqarish standartidagi 50 foizlik ko‘rsatkichni birinchi tuxum bilan aralashtirmaslik kerak.
Tuxumga kirish yaqinlashganini qanday bilish mumkin?
Yosh tovuq tuxumlashga tayyorlanayotganda tashqi ko‘rinishi va xulqida bir necha o‘zgarish seziladi. Bitta belgi asosida xulosa qilish to‘g‘ri emas; bir nechta belgini birgalikda baholash kerak.
- Taroq va sirg‘alar qizaradi. Tuxumlash davri yaqinlashganda taroq kattalashib, yumshoqroq va yorqin qizil tusga kiradi.
- Qorin sohasi kengayadi. Sog‘lom, yetilgan tovuqning tos suyaklari oralig‘i biroz kengayadi.
- Tuxum qo‘yiladigan joyga qiziqadi. Tovuq uya qidirishi, u yerda o‘tirib ko‘rishi yoki somonni titkilashi mumkin.
- Xulqi o‘zgaradi. Ayrim tovuqlar tinchroq bo‘ladi, boshqalari esa “tuxum qo‘yish qo‘shig‘i”ga o‘xshash ovoz chiqaradi.
- Tana vazni maqsadga yaqinlashadi. Yetarli rivojlanmagan tovuqni faqat yoshiga qarab tuxumchi yemga o‘tkazish kerak emas.
- Patlanish yakunlanadi. O‘sish davridagi faol pat almashinuvi tugab, tana tuxumlashga yo‘nala boshlaydi.
Oyoq va tumshuq rangining oqarishi ham tuxumlash faoliyati haqida ma’lumot berishi mumkin, lekin bu belgi barcha zotlarda bir xil ishonchli emas. Ayniqsa teri pigmenti oq yoki to‘q rangli zotlarda uni asosiy mezon sifatida ishlatmaslik kerak.
Nima sababdan tovuq 5–6 oylik bo‘lsa ham tuxum qilmaydi?
1. Zot kech yetiladigan bo‘lishi mumkin
Brahma, Cochin, Orpington kabi yirik zotlarda tuxumga kirish tuxumchi krosslarga qaraganda kechroq bo‘ladi. Shu sababli 20 haftalik Brahma bilan 20 haftalik Hy-Line Brown’dan bir xil natija kutish noto‘g‘ri.
2. Tana vazni yetarli emas
Jo‘ja davrida yemning kamligi, oqsil va energiya muvozanatining buzilishi, suv tanqisligi yoki suruvdagi kuchli raqobat o‘sishni sekinlashtiradi. Tovuq tashqi ko‘rinishda katta bo‘lib ko‘rinsa ham, uning rivojlanishi tuxumlash uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin.
3. Yorug‘lik rejimi mos emas
Tovuqning reproduktiv tizimi kun uzunligiga sezgir. Qishda yoki qorong‘i tovuqxonada tuxumga kirish kechikishi mumkin. Sun’iy yoritishni birdaniga keskin oshirish ham to‘g‘ri emas. Yorug‘lik rejimi bosqichma-bosqich va suruvning yoshi hamda holatiga mos boshqarilishi kerak.
4. Oziqa tarkibi nomutanosib
Tuxumlash arafasida tovuqqa faqat makkajo‘xori yoki bug‘doy berish yetarli emas. Ratsionda energiya, oqsil, aminokislotalar, kalsiy, fosfor va vitaminlar muvozanati bo‘lishi zarur. Tuxumchi yemni juda erta berish ham, birinchi tuxumdan keyin uzoq kechiktirish ham ma’qul emas. Yosh tovuqlar uchun kalsiy miqdori noto‘g‘ri tanlansa, suyak rivojlanishi va buyraklarga zarar yetishi mumkin.
5. Issiq, sovuq yoki stress
O‘zbekistonning yozgi issig‘i yem iste’molini kamaytirib, tuxumga kirishni kechiktirishi mumkin. Qishda esa qisqa kun, sovuq va namlik salbiy ta’sir qiladi. Ko‘chirish, yangi suruvga qo‘shish, it yoki yirtqichlar hujumi, shovqin va suv uzilishi ham stress omillaridir.
6. Sog‘liq muammolari
Ichak kasalliklari, parazitlar, nafas yo‘llari muammolari va boshqa kasalliklar o‘sish hamda jinsiy yetilishni sekinlashtirishi mumkin. Agar tovuqlar ozib ketsa, ichi ketsa, nafas olishi qiyinlashsa, patlari hurpayib tursa yoki o‘lim kuzatilsa, aniq tashxis uchun veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak. Antibiotik yoki boshqa preparatlarni sababini bilmasdan qo‘llash xavfli.
Tuxumga kirish davrida parvarish qanday bo‘lishi kerak?
- Yemni bosqichma-bosqich almashtiring. Tuxumlash arafasidagi pre-lay yemdan tuxumchi yemga o‘tishni bir kunda emas, bir necha kun davomida amalga oshirish ma’qul.
- Suvni doimiy ta’minlang. Toza va salqinroq suv bo‘lmasa, yem iste’moli ham, tuxumlash ham kamayadi. Issiqda ichirgichlarni tez-tez tekshiring.
- Tana vaznini nazorat qiling. Har hafta bir nechta tovuqni tortib, o‘sish dinamikasini kuzating. Butun suruvning bir xilligi pasaysa, kuchsiz qushlar yemdan siqib chiqarilayotgan bo‘lishi mumkin.
- Uyalarni oldindan tayyorlang. Uya quruq, tinch, qorong‘iroq va oson kiriladigan bo‘lsin. Tuxumlash boshlanishidan oldin uyalarga toza pichan yoki qirindi soling.
- Ventilyatsiyani yaxshilang. Tovuqxona dim, ammiak hidi kuchli yoki nam bo‘lsa, qushlarning umumiy holati yomonlashadi. Biroq to‘g‘ridan-to‘g‘ri sovuq yelvizak ham bo‘lmasligi kerak.
- Yorug‘likni keskin o‘zgartirmang. Rejimdagi keskin o‘zgarishlar stress va tuxumlashning beqarorlashishiga olib kelishi mumkin.
- Yemni yerga sochib yubormang. Bu yemning ifloslanishi va kasallik xavfini oshiradi. Oziqlantirgichlar barcha tovuqlar bemalol yeta oladigan qilib joylashtiriladi.
Birinchi tuxumlar nega mayda bo‘ladi?
Birinchi tuxumlarning kichikroq bo‘lishi ko‘pincha tabiiy holat. Yosh tovuqning reproduktiv tizimi hali to‘liq barqarorlashmagan bo‘ladi. Bir necha hafta ichida tuxum og‘irligi asta-sekin ortadi. Biroq juda yupqa qobiq, qobiqsiz tuxum, qonli yoki shakli keskin buzilgan tuxumlar tez-tez uchrasa, ratsion, suv, stress va sog‘liq holatini tekshirish kerak.
Tuxum hajmini tez kattalashtirish uchun haddan tashqari ko‘p yog‘li yem yoki tasodifiy qo‘shimchalar berish to‘g‘ri emas. Maqsad — tuxum sonini zo‘rlab oshirish emas, balki tovuqning sog‘lom rivojlanishi va uzoq muddat barqaror tuxumlashini ta’minlashdir.
Qachon xavotirlanish kerak?
Agar tuxumchi krosslar 24 haftaga yaqinlashib ham tuxumlamasa, suruvning tana vazni, yem iste’moli, yorug‘lik va sog‘liq holatini tekshirish kerak. Sof va yirik zotlarda 26–30 haftagacha kutish ayrim hollarda normal bo‘lishi mumkin. Ammo barcha tovuqlar bir paytda rivojlanmay qolsa, bu faqat “zot kech yetiladi” degan izoh bilan cheklanmasligi kerak.
Bir yoki ikki tovuqning kech tuxumga kirishi individual farq bo‘lishi mumkin. Ko‘pchilik tovuqlarda kechikish kuzatilsa, yem sifati, ichimlik suvi, parazitlar, issiqlik stressi, yorug‘lik yoki suruv zichligi bo‘yicha tekshiruv o‘tkazing. Kasallik belgilari bo‘lsa, veterinariya mutaxassisidan yordam oling.
Xulosa
Tovuq odatda 18–22 haftalikda, ya’ni 4,5–5,5 oyligida tuxumga kiradi. Leghorn va zamonaviy tuxumchi krosslar ko‘pincha ertaroq, Rhode Island Red va Sussex kabi universal zotlar 5–6 oylikda, Brahma singari yirik zotlar esa 6–7,5 oylikda tuxumlay boshlaydi. Eng to‘g‘ri baholash usuli — yoshni tana vazni, taroqning rivojlanishi, xulq, oziqlantirish va saqlash sharoiti bilan birgalikda ko‘rishdir.
Yangi boshlovchi parrandachi uchun asosiy qoida oddiy: tovuqni faqat kalendar bo‘yicha emas, uning rivojlanish holatiga qarab kuzating. Sog‘lom tana, muvozanatli yem, yetarli suv, mos yorug‘lik va tinch tovuqxona bo‘lsa, suruv o‘z genetik imkoniyatiga yaqin vaqtda tuxumlashga o‘tadi.
Manbalar
- University of Arizona Cooperative Extension — yosh tovuqlarning odatda 18–22 haftada tuxumlay boshlashi: https://extension.arizona.edu/publication/nine-common-reasons-your-hens-arent-laying
- University of Kentucky National 4-H Poultry and Egg Conference — jinsiy yetilish va 17–20 haftalik davr: https://national4hpoultry.mgcafe.uky.edu/pastproductionhens
- University of Illinois Extension — urg‘ochi tovuqda tuxumlashning taxminan 17–18 haftada boshlanishi: https://extension.illinois.edu/incubation-and-embryology-q
- Hy-Line International — Hy-Line Brown rasmiy mahsulot va boshqaruv ma’lumotlari: https://www.hyline.com/varieties/brown
- Hy-Line International — Hy-Line Brown Commercial Layers International Standards: https://www.hyline.com/filesimages/Hy-Line-Products/Hy-Line-Product-PDFs/Brown/BRN%20STD%20ENG.pdf
- Lohmann Breeders — Lohmann Brown va 50 foizlik ishlab chiqarishga chiqish ko‘rsatkichlari: https://lohmann-breeders.com/es/strains/lohmann-brown/
- Lohmann Breeders — Lohmann Brown-Classic rasmiy ko‘rsatkichlari: https://lohmann-breeders.com/ru/%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B8/lohmann-brown-classic-cage-housing/
- University of Florida IFAS Extension — hovli tovuqlarini tuxum uchun boqish va zotlar bo‘yicha ma’lumotlar: https://ask.ifas.ufl.edu/publication/AN239