Tuxum qobig‘i yupqalashib, bosilganda darrov sinishi yoki tuxumlar shakli buzilishi ko‘pincha ratsiondagi mineral moddalar muvozanati bilan bog‘liq bo‘ladi. Bunday vaziyatda faqat ko‘proq kalsiy berish yetarli emas. Tovuq kalsiyni o‘zlashtirishi uchun fosfor, D3 vitamini, yetarli suv, sifatli yem va qulay mikroiqlim ham kerak.
Uy sharoitida eng amaliy yechim — tuxumdor tovuqlar uchun tayyor balanslangan yemni asosiy oziqa qilish, qo‘shimcha ravishda yirik zarrachali yem-xashak ohaktoshi yoki maydalangan chig‘anoqni alohida idishda taklif etishdir. Qo‘shimcha mineralni yemga me’yoridan ortiq aralashtirish esa foyda o‘rniga buyrak va siydik yo‘llari bilan bog‘liq muammolarni kuchaytirishi mumkin.
Tuxum qobig‘i nimadan hosil bo‘ladi?
Tuxum qobig‘ining asosiy qismi kalsiy karbonatdan tashkil topadi. Tuxum hosil bo‘lishining oxirgi bosqichida qobiq bezida kalsiy va karbonat ionlari birikib, qattiq qobiqni hosil qiladi. Kalsiy oziqa orqali ichakdan so‘riladi yoki zarurat tug‘ilganda tovuq suyaklaridagi zaxiradan ajratib olinadi.
Yuqori tuxumdorlik davrida tovuq har kuni katta miqdorda kalsiy sarflaydi. Agar ratsionda kalsiy kam bo‘lsa yoki u yomon o‘zlashtirilsa, organizm suyakdagi kalsiydan foydalanadi. Dastlab qobiq sifati yomonlashadi, keyinchalik tovuqning suyaklari zaiflashishi mumkin. Merck Veterinary Manual ma’lumotlariga ko‘ra, tuxumdor tovuqlarda kalsiy yetishmasligi qobiq sifatining pasayishi va suyak zichligining kamayishiga olib kelishi mumkin.
Tuxum qobig‘ini mustahkamlash uchun tovuqqa nima berish kerak?
1. Tuxumdor tovuqlar uchun balanslangan yem
Eng to‘g‘ri asos — “Layer”, “Tuxumdor tovuq” yoki shunga tenglashtirilgan to‘liq ratsionli kombikorm. Bunday yem tarkibida kalsiy, mavjud fosfor, aminokislotalar, vitaminlar va mikroelementlar ishlab chiqaruvchi tomonidan muvozanatlashtiriladi.
Agar tovuqqa faqat bug‘doy, makkajo‘xori yoki oshxona qoldiqlari berilsa, u energiya olishi mumkin, lekin tuxum qobig‘i uchun zarur mineral nisbat buziladi. Donni asosiy yemning o‘rniga emas, qo‘shimcha sifatida berish ma’qul. Ratsionning katta qismini don tashkil etsa, tuxum qobig‘i yupqalashishi, tuxumdorlik pasayishi va tovuq semirib ketishi mumkin.
2. Yem-xashak ohaktoshi
Yem uchun mo‘ljallangan ohaktosh tuxumdor tovuqlar uchun eng ko‘p ishlatiladigan kalsiy manbalaridan biridir. Uni qurilish ohagi, so‘ndirilgan ohak yoki noma’lum kelib chiqishga ega kukun bilan almashtirmang. Faqat parrandalar uchun ishlab chiqarilgan, toza va yemga yaroqli mineral qo‘shimchadan foydalaning.
Ohaktoshning bir qismi mayda, bir qismi yirik zarrachali bo‘lishi foydali. Yirik zarrachalar jig‘ildon va muskulli oshqozonda uzoqroq saqlanib, kalsiyni sekinroq chiqaradi. Bu ayniqsa qobiq hosil bo‘lishi kechasi davom etadigan paytda muhim. Merck manbasida ratsiondagi kalsiy qo‘shimchasining taxminan 65–70 foizini 2–4 mm atrofidagi yirik ohaktosh shaklida berish qobiq sifatini saqlashga yordam berishi qayd etilgan.
3. Maydalangan chig‘anoq
Ostritsa yoki boshqa dengiz chig‘anoqlaridan tayyorlangan mineral qo‘shimcha ham kalsiy manbai bo‘la oladi. O‘zbekistonda bunday mahsulotlar “chig‘anoq uni”, “rakushka” yoki “shell grit” nomi bilan uchrashi mumkin. Mahsulot toza, mog‘orsiz, tuz va kimyoviy aralashmalarsiz bo‘lishi kerak.
Chig‘anoqni juda mayda kukun holida emas, yirikroq bo‘lakchalar ko‘rinishida alohida idishda berish ma’qul. Tovuq ehtiyojiga qarab iste’mol qiladi. Lohmann tavsiyalarida yirik ohaktosh yoki chig‘anoqni kunning ikkinchi yarmida taklif qilish qobiq hosil bo‘lishi davrida ichakdagi kalsiy mavjudligini yaxshilashi mumkinligi ko‘rsatilgan.
4. D3 vitamini
D3 vitamini kalsiyning ichakdan so‘rilishi va suyaklarda almashinuviga yordam beradi. Shuning uchun ratsionda kalsiy bo‘lsa-yu, D3 yetishmasa, qobiq sifati baribir yomon bo‘lishi mumkin.
To‘liq tarkibli sanoat yemida D3 vitamini odatda bo‘ladi. Agar uyda tayyorlangan ratsion ishlatilsa yoki tovuqlar uzoq vaqt kasallik, issiq stressi yoki ishtaha pasayishidan keyin tiklanayotgan bo‘lsa, vitamin-mineral premiks zarur bo‘lishi mumkin. Premiksni faqat mahsulot yorlig‘idagi ko‘rsatma asosida ishlating. Bir nechta vitamin preparatini bir vaqtda qo‘shish D3 yoki boshqa vitaminlarning ortiqcha tushishiga olib kelishi mumkin.
5. Fosfor va mineral premiks
Kalsiy fosforsiz to‘liq ishlamaydi. Biroq fosforning umumiy miqdori emas, uning parranda uchun mavjud shakli muhim. Don va kepakdagi fosforning bir qismi fitat shaklida bo‘lib, tovuq tomonidan to‘liq o‘zlashtirilmaydi.
Shuning uchun uy ratsionida kalsiy, fosfor va D3 vitaminini alohida-alohida taxminan qo‘shishdan ko‘ra, tuxumdor tovuqlar uchun ishlab chiqarilgan mineral premiks yoki tayyor kombikormdan foydalanish xavfsizroq. Merck Veterinary Manual tuxumdor tovuqlarda kalsiy va mavjud fosfor nisbati ishlab chiqarish davriga qarab o‘zgarishini ta’kidlaydi.
Kalsiyni qachon berish yaxshi?
Kalsiy qo‘shimchasini kunning ikkinchi yarmida, ayniqsa kechga yaqin berish amaliy jihatdan foydali. Tovuq odatda tuxumni ertalab qo‘yadi, qobiqning asosiy qismi esa tuxum yo‘lining qobiq bezida tun davomida shakllanadi. Kechqurun iste’mol qilingan yirik zarrachali ohaktosh yoki chig‘anoq oshqozonda saqlanib, kalsiyning asta-sekin ajralishiga yordam beradi.
Mineral qo‘shimchani alohida idishga solib, tovuqlar erkin iste’mol qiladigan tarzda qo‘yish mumkin. Bu usul ayniqsa hovlida boqiladigan, yem iste’moli bir xil bo‘lmagan tovuqlarda qulay. Biroq alohida berish asosiy yemdagi kalsiy miqdorini butunlay nazoratsiz qoldirish degani emas.
| Beriladigan mahsulot | Qanday beriladi? | Muhim eslatma |
|---|---|---|
| Tuxumdor tovuq kombikormi | Asosiy yem sifatida | Yorliqdagi oziqlantirish ko‘rsatmasiga amal qiling |
| Yem-xashak ohaktoshi | Alohida idishda, ko‘proq tushdan keyin | Faqat yemga yaroqli mahsulotdan foydalaning |
| Maydalangan chig‘anoq | Yirikroq zarracha holida alohida beriladi | Toza, mog‘orsiz va tuzsiz bo‘lishi kerak |
| Vitamin-mineral premiks | Faqat ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi bo‘yicha | Bir nechta preparatni o‘zboshimchalik bilan aralashtirmang |
Uy sharoitida tuxum qobig‘ini mustahkamlash tartibi
- Asosiy yemni tekshiring. Qopdagi mahsulot tuxumdor tovuqlar uchun ekanini, ishlab chiqarilgan sanasi va saqlash sharoitini ko‘ring.
- Kalsiy manbasini aniqlang. Yem tarkibida kalsiy bor-yo‘qligi va uning miqdori ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak.
- Yirik zarrachali ohaktosh yoki chig‘anoq qo‘ying. Uni alohida, quruq va toza idishda taklif qiling.
- Suvni doimiy ta’minlang. Issiq paytda suv ichish kamayishi yem iste’moliga va tuxum qobig‘i sifatiga salbiy ta’sir qiladi.
- Premiksni me’yorida ishlating. Yorliqdagi dozadan oshirmang va preparatni nam yemda uzoq saqlamang.
- Natijani kuzating. 7–14 kun davomida siniq tuxumlar ulushi, qobiqning qattiqligi, tuxumdorlik va tovuqlarning umumiy holatini yozib boring.
Nimalarni berish mumkin emas?
Qurilish ohagi va noma’lum kukunlar
Qurilish uchun mo‘ljallangan ohak yoki sanoat mineral kukunlari tarkibida parrandaga zararli aralashmalar bo‘lishi mumkin. Ularning zarracha o‘lchami va kimyoviy tarkibi yem uchun nazorat qilinmaydi.
Faqat tuxum po‘chog‘iga tayanish
Qaynatilgan tuxum po‘chog‘ini quritib, maydalab berish ma’lum miqdorda kalsiy beradi, ammo bu usul to‘liq mineral ratsionning o‘rnini bosa olmaydi. Po‘choq yaxshi quritilmasa, buzilish va mikroblar bilan ifloslanish xavfi mavjud. Berilsa, yaxshilab yuvilgan, quritilgan va maydalangan bo‘lishi kerak.
Kalsiyni haddan tashqari ko‘paytirish
“Qobiq yupqa bo‘lsa, kalsiyni qancha ko‘p bersa, shuncha yaxshi” degan yondashuv noto‘g‘ri. Ortiqcha mineral oziqa kalsiy-fosfor muvozanatini buzishi, yem iste’molini kamaytirishi va sog‘liq muammolarini kuchaytirishi mumkin. Ayniqsa tuxumga kirmagan yosh jo‘jalarga tuxumdor tovuqlar uchun mo‘ljallangan yuqori kalsiyli yem berilmasligi kerak.
Qobiq sifati faqat yemga bog‘liq emas
Agar ratsion to‘g‘ri bo‘lsa ham, quyidagi omillar qobiqni zaiflashtirishi mumkin:
- yozgi issiq va issiqlik stressi;
- suvning yetishmasligi yoki suv idishining iflosligi;
- tovuqxonaning dimligi va ammiak miqdorining ko‘payishi;
- tuxumdorlikning yuqori bo‘lishi yoki tovuqning yoshi katta bo‘lishi;
- keskin yem almashtirish;
- kasalliklar, ichak faoliyatining buzilishi yoki parazitlar;
- tuxum yo‘llari bilan bog‘liq muammolar.
Issiq havoda tovuqlar ko‘proq hansiraydi va yemni kamroq yeyishi mumkin. Natijada ular kunlik kalsiy va boshqa oziq moddalarni kam oladi. Shuning uchun yozda soya, yaxshi ventilyatsiya, salqin va toza suv hamda yemni kunning salqin vaqtida berish muhim.
Qachon veterinarga murojaat qilish kerak?
Qobiqning yupqalashishi 1–2 hafta ichida ratsion va parvarish yaxshilangandan keyin ham davom etsa, muammoni faqat kalsiy yetishmasligi deb qabul qilmang. Tuxumdorlik keskin tushsa, tovuqlar ozib ketsa, ichi ketsa, hansirasa, oyoqqa turolmasa, falajlik yoki to‘satdan o‘lim kuzatilsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak.
Ayrim yuqumli kasalliklar, ichakdagi so‘rilish muammolari, issiqlik stressi yoki reproduktiv tizim kasalliklari ham qobiq sifatini yomonlashtirishi mumkin. Tashxis qo‘yilmasdan antibiotik, kuchli vitamin yoki mineral preparatlarini o‘zboshimchalik bilan berish xavfsiz emas.
Xulosa
Tuxum qobig‘ini mustahkamlash uchun eng yaxshi amaliy yo‘l — tuxumdor tovuqlar uchun balanslangan yem, yemga yaroqli yirik zarrachali ohaktosh yoki chig‘anoq, yetarli D3 vitamini, toza suv va yaxshi mikroiqlimni birgalikda ta’minlashdir.
Kalsiyni kunning ikkinchi yarmida alohida idishda taklif qilish foydali bo‘lishi mumkin, chunki qobiq hosil bo‘lishining muhim qismi kechasi davom etadi. Ammo qobiq muammosi uzoq davom etsa yoki tovuqlarda boshqa kasallik belgilari paydo bo‘lsa, veterinariya ko‘rigisiz faqat qo‘shimcha berish bilan cheklanmaslik kerak.