Broylerlarda qorin shishishi ko‘pincha oddiy semirish yoki ichakdagi gaz bilan bog‘liq deb o‘ylanadi. Ammo qorin bo‘shlig‘ida suyuqlik to‘planishi, ya’ni assit, jiddiy metabolik muammo bo‘lishi mumkin. Bu holat parrandachilikda “suvli qorin” yoki inglizcha “water belly” deb ham ataladi.
Assit alohida bitta kasallik emas, balki yurak-o‘pka faoliyati, o‘sish tezligi, harorat, havo sifati, oziqlantirish va ayrim jigar kasalliklari o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan sindromdir. Og‘ir holatlarda o‘lim ko‘payadi, yem konversiyasi yomonlashadi va so‘yimdagi go‘sht sifati pasayishi mumkin. ([msdvetmanual.com](https://www.msdvetmanual.com/poultry/miscellaneous-conditions-of-poultry/ascites-syndrome-in-poultry?ruleredirectid=445&utm_source=openai))
Assit nima va broyler qornida nima to‘planadi?
Assitda qorin bo‘shlig‘ida odatda tiniq yoki sarg‘ish, yallig‘lanishsiz suyuqlik yig‘iladi. Suyuqlik ko‘pincha yurakning o‘ng qismi yetishmovchiligi va o‘pka tomirlaridagi bosim oshishi sababli paydo bo‘ladi.
Broyler tez o‘sgan sari uning mushaklari va to‘qimalari ko‘proq kislorod talab qiladi. Qush o‘pkasi odamnikiga o‘xshab kengayib-qisqarmaydi: u ko‘krak qafasida nisbatan qattiq joylashgan. Shu sababli o‘sayotgan broylerda yurak o‘pkadan ko‘proq qon o‘tkazishga majbur bo‘ladi. O‘pka tomirlaridagi qarshilik oshsa, yurakning o‘ng qorinchasi zo‘riqadi, kengayadi va vaqt o‘tishi bilan yetishmovchilik rivojlanishi mumkin. Natijada qon tomirlaridagi bosim oshib, suyuqlik qorin bo‘shlig‘iga sizib chiqadi. ([msdvetmanual.com](https://www.msdvetmanual.com/poultry/miscellaneous-conditions-of-poultry/ascites-syndrome-in-poultry?ruleredirectid=445&utm_source=openai))
Broylerlarda assitning asosiy sabablari
1. Juda tez o‘sish va yuqori metabolik yuklama
Tez o‘sadigan broyler krosslarida mushak massasi qisqa muddatda ortadi. Bu iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lsa-da, yurak va o‘pka tizimiga yuklama oshadi. Ayniqsa, 5-haftadan keyin assit bilan bog‘liq o‘limlar ko‘proq uchrashi mumkin.
Ko‘pincha eng yirik, yaxshi o‘sgan erkak broylerlarda xavf yuqoriroq bo‘ladi. Biroq bu “katta qush albatta assit bo‘ladi” degani emas. Genetik moyillik, havo sifati, sovuq stressi va oziqlantirishdagi xatolar ham muhim rol o‘ynaydi. ([msdvetmanual.com](https://www.msdvetmanual.com/poultry/miscellaneous-conditions-of-poultry/ascites-syndrome-in-poultry?ruleredirectid=445&utm_source=openai))
2. Sovuq stressi, ayniqsa dastlabki haftalarda
Jo‘ja sovqaganda tana haroratini saqlash uchun ko‘proq energiya sarflaydi. Natijada kislorodga bo‘lgan ehtiyoj va yurak urishi kuchayadi. Dastlabki uch hafta ichidagi qisqa muddatli sovqish ham keyingi davrda assit xavfini oshirishi mumkin.
Pol harorati past bo‘lishi, nam to‘shama, yelvizak, kechasi haroratning keskin tushishi yoki jo‘jalarning bir joyga uyulib qolishi sovuq stressidan darak beradi. Faqat termometrga emas, jo‘jalarning xatti-harakatiga ham qarang: ular issiqlik manbai ostida zich to‘plansa, shovqinli bo‘lsa yoki yem-suvga teng tarqalmay qolsa, mikroiqlimni qayta tekshirish kerak.
3. Ventilyatsiyaning yetarli emasligi
Havo almashinuvi sust bo‘lsa, tovuqxonada karbonat angidrid, ammiak, chang va namlik yig‘iladi. Bunday muhit nafas yo‘llari va o‘pka faoliyatini yomonlashtirib, qondagi kislorod almashinuviga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu esa yurak-o‘pka tizimiga tushadigan bosimni oshiradi.
Ventilyatsiya faqat yozda deraza ochishdan iborat emas. Qishda ham minimal havo almashinuvi saqlanishi, lekin jo‘jaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sovuq havo urilmasligi kerak. Ventilyatorlar, havo kirish klapanlari va pardalar muntazam tekshiriladi. Tovuqxona biomassasi oshgani sari havo almashinuvi ham mos ravishda kuchaytiriladi. ([aviagen.com](https://aviagen.com/assets/Tech_Center/Ross_Tech_Articles/Ross-Tech-Note-Ascites.pdf?utm_source=openai))
4. Baland hududda boqish
Balandlik oshgani sari atmosfera bosimi pasayadi. Havodagi kislorod ulushi o‘zgarmasa-da, uning qush organizmiga kiradigan mutlaq miqdori kamayadi. Tez o‘sadigan broylerlar bunday sharoitda kislorod yetishmovchiligiga sezgirroq bo‘lishi mumkin.
MSD Veterinary Manual ma’lumotiga ko‘ra, dengiz sathidan taxminan 900 metr va undan baland hududlarda go‘sht yo‘nalishidagi tovuqlarni boqishda assit xavfi ortadi. O‘zbekistonning tog‘oldi va tog‘li hududlarida bu omil boshqa xavf omillari bilan birga baholanishi kerak. ([msdvetmanual.com](https://www.msdvetmanual.com/poultry/miscellaneous-conditions-of-poultry/ascites-syndrome-in-poultry?ruleredirectid=445&utm_source=openai))
5. O‘pka va nafas yo‘llari zararlanishi
Aspergillyoz kabi zamburug‘li zararlanishlar, changli havo, ammiak ta’siri va ayrim respirator kasalliklar o‘pka faoliyatini pasaytirishi mumkin. Nafas yo‘llari zararlanganida qush organizmi kerakli kislorodni olish uchun ko‘proq kuch sarflaydi. Bu holat assitni bevosita yoki bilvosita kuchaytirishi mumkin.
Shuning uchun qorin shishishi bilan birga hansirash, og‘izni ochib nafas olish, ko‘karish, burun ajralmasi yoki o‘limning keskin ko‘payishi kuzatilsa, muammoni faqat yem bilan bog‘lamaslik kerak.
6. Yem yoki suvdagi natriy miqdorining ortishi
Natriy ko‘payganda qush ko‘proq suv ichadi. Suyuqlik almashinuvi buzilib, shish va qorin bo‘shlig‘ida suyuqlik to‘planishi yuzaga kelishi mumkin. Ayniqsa, uch haftagacha bo‘lgan jo‘jalar natriyning ortiqcha miqdoriga sezgirroq bo‘ladi.
Xavf noto‘g‘ri aralashtirilgan tuz, natriy bikarbonat, sho‘r suv, sho‘r proteinli qo‘shimchalar yoki ratsionga bir necha turdagi mineral qo‘shimchani nazoratsiz qo‘shishdan kelib chiqishi mumkin. Broyler yemiga osh tuzini “ishtahani ochadi” degan maqsadda qo‘shish xavfli amaliyotdir. Shubha bo‘lsa, yem va suv namunalarini laboratoriyada tekshirtirish kerak. ([msdvetmanual.com](https://www.msdvetmanual.com/poultry/poisonings/poisonings-in-poultry?ruleredirectid=21autoredirectid%3D11531&utm_source=openai))
7. Jigar zararlanishi va toksinlar
Jigar shikastlanganda qon aylanishi va oqsil almashinuvi buzilishi mumkin. Broylerlarda ayrim jigar zararlanishlari, jumladan, Clostridium perfringens bilan bog‘liq jarayonlar assitga olib kelishi mumkin. Mog‘orlagan yemdagi mikotoksinlar, xususan aflatoksinlar ham jigar faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ehtimoli bor.
Yemda mog‘or ko‘rinmasligi uning xavfsizligini to‘liq isbotlamaydi. Nam omborda saqlangan, achigan hidli, qizib ketgan yoki uzoq muddat ochiq turgan yemdan foydalanmaslik kerak. Jigar muammosini faqat tashqi belgiga qarab aniqlab bo‘lmaydi; laboratoriya va nekropsiya zarur bo‘lishi mumkin.
Broylerlarda assit belgilari
- Qorin hajmining kattalashishi va pastga osilib turishi;
- Qorin terisining taranglashishi yoki qizarishi;
- Hansirash, tez-tez nafas olish, harakatga chidamlilikning pasayishi;
- Ko‘karish, holsizlik va qanotlarning pastga tushishi;
- Yem yeyishning kamayishi va o‘sishning to‘xtashi;
- Yotib qolish, orqa yoki yonboshida o‘lik holda topilish;
- Suruvda o‘limning, ayniqsa 5-haftadan keyin, ko‘payishi.
Bu belgilar faqat assitga xos emas. Yurak kasalliklari, jigar zararlanishi, yuqumli jarayonlar, tuzdan zaharlanish va boshqa muammolar ham qorin kattalashishiga yoki nafas qiyinlashishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois tashqi ko‘rinishga qarab mustaqil tashxis qo‘yish to‘g‘ri emas.
Assitni qanday aniqlash mumkin?
Tirik qushda qorin shishganini ko‘rish mumkin, lekin assitning aniq sababini faqat shu belgi bilan aniqlab bo‘lmaydi. Ishonchli baholash uchun o‘lgan yoki majburiy chiqarilgan qushning nekropsiyasi, zarur hollarda esa laboratoriya tekshiruvlari o‘tkaziladi.
Nekropsiyada qorin bo‘shlig‘ida tiniq-sarg‘ish suyuqlik, yurak xaltasida suyuqlik, jigarning kattalashishi yoki chetlari yumaloqlashishi, o‘pkaning dimlanishi va yurak o‘ng qorinchasi kengayishi kuzatilishi mumkin. Hatto qorin bo‘shlig‘ida suyuqlik ko‘rinmasa ham, o‘ng qorincha devorining qalinlashishi assit sindromidan dalolat berishi mumkin. ([msdvetmanual.com](https://www.msdvetmanual.com/poultry/miscellaneous-conditions-of-poultry/ascites-syndrome-in-poultry?ruleredirectid=445&utm_source=openai))
Fermer quyidagi ma’lumotlarni yozib borishi foydali:
- o‘lim qaysi yoshdan boshlangan;
- o‘lgan qushlarning o‘rtacha vazni va jinsi;
- tovuqxonadagi harorat va namlik;
- ventilyatsiya holati va ammiak hidi;
- yem partiyasi, suv manbasi va qo‘shimchalar;
- emlashlar, yaqinda o‘tkazilgan davolash yoki yem almashinuvi.
Broylerlarda assitni davolash mumkinmi?
Assit rivojlangan, qorni sezilarli shishgan broylerni oddiy vitamin yoki antibiotik bilan tuzatish kafolatlanmaydi. Sindromning asosiy mexanizmi ko‘pincha yurak-o‘pka yetishmovchiligi bilan bog‘liq bo‘ladi. MSD Veterinary Manual assitda davolashdan ko‘ra xavf omillarini bartaraf etish va profilaktikani asosiy yondashuv sifatida ko‘rsatadi. ([msdvetmanual.com](https://www.msdvetmanual.com/poultry/miscellaneous-conditions-of-poultry/ascites-syndrome-in-poultry?ruleredirectid=445&utm_source=openai))
Fermerning amaliy vazifasi — sababni aniqlash, kasal yoki qiynalayotgan qushlarni alohida kuzatish, o‘lim sababini veterinariya mutaxassisi bilan tekshirtirish va butun suruv sharoitini tuzatishdir. Antibiotik, siydik haydovchi yoki boshqa preparatlarni veterinariya maslahatisiz qo‘llash tavsiya etilmaydi.
Assitning oldini olish bo‘yicha amaliy choralar
- Jo‘ja tushirilishidan oldin tovuqxonani tayyorlang. Pol va to‘shama bir tekis, quruq va iliq bo‘lsin. Jo‘jalar kelganda suv va yemga erkin yetib borishi kerak.
- Dastlabki uch haftada sovqishga yo‘l qo‘ymang. Haroratni faqat xonaning markazida emas, jo‘jalar balandligida o‘lchang. Yelvizak bilan foydali ventilyatsiyani aralashtirmang.
- Ventilyatsiyani biomassa bo‘yicha boshqaring. Qushlar kattalashgani sari havo almashinuvi, namlik va gazlar nazorati kuchaytiriladi. Ammiak hidining sezilishi — havo sifati yomonlashganidan ogohlantiruvchi belgi.
- To‘shamani quruq saqlang. Suvlagichlarning sizishi, suv bosimining noto‘g‘ri sozlanishi va zich joylashuv namlikni oshiradi.
- Yemni laboratoriya yoki ishonchli ishlab chiqaruvchi nazorati bilan tanlang. Tuz, natriy va mineral qo‘shimchalarni o‘zboshimchalik bilan ko‘paytirmang.
- O‘sish tezligini muntazam kuzating. Haftalik vazn juda tez oshayotgan bo‘lsa, yem dasturini mutaxassis bilan qayta ko‘rib chiqing. Erta davrda keskin yem cheklovi ham jo‘ja rivojiga zarar yetkazishi mumkin.
- Yorug‘lik dasturini me’yorida qo‘llang. Ayrim boshqariladigan yorug‘lik dasturlari o‘sish tezligini muvozanatlashga yordam berishi mumkin, ammo ular 7-kungacha joriy etilmasligi va krossning ishlab chiqaruvchi qo‘llanmasiga mos bo‘lishi kerak. ([aviagen.com](https://www.aviagen.com/assets/Tech_Center/Ross_Tech_Articles/Ross-Tech-Note-Ascites.pdf?utm_source=openai))
- O‘lik qushlarni har kuni tekshiring. O‘lim soni, qushning yoshi va nekropsiya belgilarini qayd etish muammo kuchayishidan oldin choralar ko‘rishga yordam beradi.
Qachon veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak?
Quyidagi holatlarda kechiktirmasdan veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling:
- bir necha kun ichida o‘lim keskin ko‘paygan bo‘lsa;
- qorni shishgan qushlar soni ortib borayotgan bo‘lsa;
- assit bilan birga nafas olish belgilari kuzatilsa;
- yem yoki suvning yangi partiyasi berilgandan keyin muammo boshlangan bo‘lsa;
- jigar, yurak yoki o‘pkada nekropsiya vaqtida g‘ayritabiiy o‘zgarishlar topilsa;
- kasallik belgilariga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan mog‘or, sho‘rlik yoki kimyoviy ifloslanishdan shubha qilinsa.
Xulosa
Broylerlarda assit — qorin bo‘shlig‘ida suyuqlik to‘planishi bilan namoyon bo‘ladigan, ko‘pincha yurak-o‘pka tizimining zo‘riqishi bilan bog‘liq sindromdir. Tez o‘sish, sovuq stressi, yomon ventilyatsiya, balandlik, o‘pka zararlanishi, natriyning ortiqchaligi va jigar muammolari uning xavfini oshiradi.
Eng samarali yondashuv — kasallik paydo bo‘lgach dori izlash emas, balki jo‘ja tushirilgan kundan boshlab mikroiqlim, havo sifati, yem, suv, o‘sish tezligi va to‘shamani nazorat qilishdir. Qorin shishishi aniqlansa, tashxisni veterinariya ko‘rigi va nekropsiya bilan tasdiqlash, sababga qarab butun suruv sharoitini tuzatish kerak.
Manbalar
- MSD Veterinary Manual — Ascites Syndrome in Poultry
- Aviagen — Effective Management Practices to Reduce the Incidence of Ascites in Broilers
- Cobb-Vantress — Cobb Broiler Management Guide
- MSD Veterinary Manual — Poisonings in Poultry