Tovuqlar uchun kaltsiy suyaklar, mushaklar, asab tizimi va tuxum qobig‘i shakllanishida ishtirok etadigan asosiy minerallardan biridir. Ayniqsa tuxum berayotgan tovuqlarda kaltsiyga bo‘lgan ehtiyoj yuqori bo‘ladi. Bitta tuxum qobig‘i hosil bo‘lishi uchun parranda organizmi katta miqdorda kaltsiy sarflaydi. Ratsionda kaltsiy kam bo‘lsa, qobiq sifati pasayishi, tuxumdorlik susayishi va suyaklarning zaiflashishi mumkin.
Ammo kaltsiyni shunchaki ko‘proq berish ham to‘g‘ri emas. Uning miqdori fosfor, vitamin D3, yem iste’moli, tovuqning yoshi va tuxumdorlik darajasi bilan birga baholanadi. Ushbu maqolada yangi boshlovchilar uchun kaltsiy manbalari, taxminiy me’yorlar va amaliy berish usullari tushuntiriladi.
Tovuq organizmida kaltsiy nima uchun kerak?
Kaltsiyning eng ko‘p tanilgan vazifasi tuxum qobig‘ini hosil qilishdir. Qobiqning asosiy mineral qismi kaltsiy karbonatdan iborat. Tuxum qobig‘i shakllanayotgan paytda kaltsiy ichakdan so‘riladi, shuningdek, zarurat tug‘ilganda suyaklardagi maxsus mineral zaxiralardan vaqtincha foydalaniladi.
Kaltsiy quyidagi jarayonlarda ham muhim:
- suyak va skeletning shakllanishi;
- mushaklarning qisqarishi;
- asab impulslarining uzatilishi;
- qon ivishi;
- tuxum qobig‘ining qalinligi va mustahkamligi;
- tuxum yo‘llari va reproduktiv tizimning normal ishlashi.
Tuxumdor tovuq kaltsiyni yetarli olmasa, organizm tuxum qobig‘i uchun suyaklardagi zaxiradan foydalanishi mumkin. Bu jarayon uzoq davom etsa, suyaklar mo‘rtlashadi, parranda oyoqqa turishda qiynalishi yoki jarohatlarga moyil bo‘lishi mumkin. Merck Veterinary Manual ma’lumotlariga ko‘ra, tuxumdor tovuqlarda kaltsiy, fosfor yoki vitamin D3 muvozanatining buzilishi qobiq sifatining pasayishi va suyak muammolariga olib kelishi mumkin.
Tovuqqa kuniga qancha kaltsiy kerak?
Kaltsiyga ehtiyojni ikki xil ko‘rsatkich bilan baholash mumkin: yem tarkibidagi foiz va bir boshga kunlik tushadigan gramm miqdori. Amaliy hisobda ikkinchi ko‘rsatkich ko‘proq tushunarli.
Tuxum berayotgan tovuq uchun kunlik kaltsiy ehtiyoji ko‘pincha taxminan 3,5–4,5 gramm oralig‘ida bo‘ladi. Aniq miqdor quyidagi omillarga bog‘liq:
- kunlik yem iste’moli;
- tuxumdorlik darajasi;
- tovuqning yoshi;
- tuxumning o‘rtacha og‘irligi;
- zot yoki kross xususiyatlari;
- kaltsiy manbasining eruvchanligi;
- ratsiondagi fosfor va vitamin D3 miqdori.
Masalan, 110 gramm yem iste’mol qiladigan jigarrang tuxum yo‘nalishidagi tovuq uchun ratsiondagi kaltsiy miqdori taxminan 4 foiz atrofida bo‘lishi mumkin. Bu bir boshga qariyb 4,4 gramm kaltsiy tushishini anglatadi. Katta yoshli yoki tuxumdorligi yuqori tovuqlarda ehtiyoj 4,5 grammga yaqinlashishi mumkin.
| Sharoit | Yemdagi taxminiy kaltsiy miqdori | Izoh |
|---|---|---|
| Yosh jo‘ja va o‘sayotgan parranda | Pastroq, maxsus starter yoki grower yemiga mos | Voyaga yetmagan jo‘jaga tuxumdor tovuq yemini berish tavsiya etilmaydi |
| Tuxumga kirish oldidan | Taxminan 2–2,5% | Pre-lay yem o‘tish davri uchun ishlatiladi |
| Tuxumdorlikning boshlang‘ich davri | Taxminan 3,7–4,0% | Yem iste’moli va tuxumdorlikka qarab tuziladi |
| Katta yoshli yoki yuqori tuxumdor tovuq | Taxminan 4,0–4,3% | Yosh va tuxum hajmi oshgani sari ehtiyoj ko‘payishi mumkin |
Bu raqamlar tayyor yem formulasini o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirish uchun emas, umumiy yo‘nalish sifatida qabul qilinadi. Tayyor to‘liq ratsiondan foydalanayotgan bo‘lsangiz, ishlab chiqaruvchi yorlig‘idagi ko‘rsatmalarga amal qiling.
Kaltsiyning eng yaxshi manbalari
1. Ozuqabop ohaktosh
Ozuqabop ohaktosh, ya’ni kaltsiy karbonat, parrandalar uchun eng ko‘p ishlatiladigan kaltsiy manbalaridan biridir. U mayda kukun yoki yirikroq zarracha shaklida sotiladi. Faqat parrandalar uchun mo‘ljallangan, toza va qo‘shimcha kimyoviy moddalarsiz mahsulotdan foydalanish kerak.
Ohaktoshning afzalligi — tarkibidagi kaltsiy miqdori nisbatan barqaror va narxi odatda qulay. Mayda zarrachalar ichakda tezroq eriydi, yirik zarrachalar esa jig‘ildon va muskulli oshqozonda uzoqroq saqlanib, kaltsiyni sekinroq chiqaradi.
2. Maydalangan chig‘anoq yoki oyster shell
Oyster shell deb ataladigan dengiz chig‘anoqlari yoki toza maydalangan chig‘anoq yirik zarrachali kaltsiy manbasi hisoblanadi. O‘zbekistonda bunday mahsulot har doim ham oson topilmasligi mumkin, ammo mavjud bo‘lsa, tuxumdor tovuqlar uchun foydali qo‘shimcha bo‘la oladi.
Chig‘anoqni alohida idishda erkin tanlab yeyish usulida berish mumkin. Bu usulda barcha tovuq bir xil miqdorda iste’mol qilmaydi, ammo parranda o‘z ehtiyojiga qarab tanlash imkoniga ega bo‘ladi. Chig‘anoq toza, mog‘orsiz, tuzsiz va ifloslanmagan bo‘lishi kerak.
3. Yirik zarrachali kaltsiy karbonat
Yirik fraksiyali ohaktosh yoki kaltsiy karbonat tuxum qobig‘i shakllanadigan tungi davr uchun qulayroq bo‘lishi mumkin. Lohmann Breeders qo‘llanmalarida tuxumdor tovuqlarga mayda va yirik zarrachali kaltsiy manbalarini birgalikda berish tavsiya qilinadi. Yirik zarrachalar odatda taxminan 3–4 millimetr atrofida bo‘ladi, lekin aniq fraksiya yem dasturiga bog‘liq.
4. Tuxum qobig‘i
Toza tuxum qobig‘idan vaqtinchalik kaltsiy manbasi sifatida foydalanish mumkin. Buning uchun qobiqlarni tuxum qoldig‘idan tozalash, yaxshilab quritish va maydalash kerak. Juda yirik bo‘laklar tovuqlarni tuxum cho‘qishga o‘rgatib qo‘yishi mumkin, shuning uchun qobiqni mayda maydalab, yemga aralashtirish ma’qul.
Biroq tuxum qobig‘i ratsiondagi yagona kaltsiy manbasi bo‘lmasligi kerak. Qobiq tarkibidagi mineral miqdori turlicha bo‘ladi va uni qancha berilayotganini aniq hisoblash qiyin. Tuxum qobig‘ini ishlatishda gigiyena muhim: mog‘orlagan, chirigan yoki iflos qobiqlarni bermang.
5. Kaltsiy premikslari va tayyor tuxumdor yemlar
To‘liq tarkibli tuxumdor tovuq yemida kaltsiy, fosfor, vitaminlar, aminokislotalar va energiya o‘zaro muvozanatlangan bo‘ladi. Yangi boshlovchilar uchun bunday yem eng xavfsiz variantlardan biridir. Kaltsiy premiksi esa faqat ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq qo‘llanadi.
Premiksni “ko‘proq bersam, foydasi ko‘proq bo‘ladi” degan yondashuv bilan oshirish mumkin emas. Kaltsiy ortiqchaligi fosforning o‘zlashtirilishiga xalaqit berishi, buyraklarga yuklamani oshirishi va umumiy mineral muvozanatni buzishi mumkin.
Kaltsiyni qanday berish kerak?
To‘liq yem bilan boqish
Agar tovuqlar asosan tayyor tuxumdor yem bilan oziqlansa, uning tarkibida odatda zarur kaltsiy mavjud bo‘ladi. Bunday holatda qo‘shimcha kaltsiyni katta miqdorda aralashtirishdan oldin yem yorlig‘ini tekshiring. Qo‘shimcha berish zarur bo‘lsa, ozuqa mutaxassisi yoki veterinariya mutaxassisi bilan maslahatlashish ma’qul.
Kaltsiyni alohida idishda berish
Maydalangan chig‘anoq yoki yirik zarrachali ozuqabop ohaktoshni alohida idishda taklif qilish amaliy usullardan biridir. Idish quruq va yomg‘ir suvidan himoyalangan joyda turishi kerak. Kaltsiy manbasini qum, kul, tuz yoki boshqa mineral mahsulotlar bilan aralashtirib yubormang.
Kechki paytda berish
Tuxum qobig‘ining asosiy mineralizatsiyasi ko‘pincha tovuq tin olayotgan vaqtda davom etadi. Shu sababli yirik zarrachali kaltsiyni kunning ikkinchi yarmida yoki kechga yaqin taklif qilish foydali bo‘lishi mumkin. Lohmann qo‘llanmalarida tovuqlar kaltsiyni kechki paytda iste’mol qilishi va yirik zarrachalar uzoqroq vaqt davomida kaltsiy yetkazib berishi qayd etilgan.
Bu usul kundalik umumiy kaltsiy me’yorini almashtirmaydi. Kechqurun berish faqat mavjud kaltsiyning foydalanilish vaqtini yaxshilashga yordam beradigan boshqaruv chorasi hisoblanadi.
Kaltsiy, fosfor va vitamin D3 birga ishlaydi
Kaltsiy alohida holda samarali ishlamaydi. Fosfor suyaklar va mineral almashinuv uchun kerak, vitamin D3 esa kaltsiyning ichakdan so‘rilishi va organizmda ishlatilishida ishtirok etadi. Ratsionda kaltsiy yetarli bo‘lsa ham, vitamin D3 tanqisligi sababli qobiq sifati yomonlashishi mumkin.
O‘simlik manbalaridagi fosforning bir qismi fitat shaklida bo‘ladi va parranda tomonidan to‘liq o‘zlashtirilmaydi. Shu sababli ratsionda umumiy fosfor emas, o‘zlashtiriladigan fosfor muhimroq. Tayyor yemlarda bu muvozanat odatda ishlab chiqaruvchi tomonidan hisoblanadi.
Vitamin D3 preparatlarini suvga yoki yemga o‘zboshimchalik bilan qo‘shmang. Konsentratsiyasi turlicha bo‘lgan mahsulotlar mavjud va noto‘g‘ri qo‘llash zaharlanish yoki boshqa muammolarga olib kelishi mumkin.
Kaltsiy yetishmasligining mumkin bo‘lgan belgilar
Quyidagi belgilar kaltsiy yoki boshqa oziqlanish omillari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin:
- tuxum qobig‘ining yupqa, g‘adir-budur yoki oson sinuvchan bo‘lishi;
- tuxum shaklining o‘zgarishi;
- tuxumdorlikning pasayishi;
- oyoqlarning zaiflashishi yoki yurishda qiynalish;
- suyaklarning mo‘rtlashishi;
- tuxum qobig‘i shakllanish davrida holsizlik yoki falajlikka o‘xshash holat.
Bu belgilar faqat kaltsiy tanqisligini anglatmaydi. Issiq stressi, suv yetishmasligi, yemning sifatsizligi, kasalliklar, vitamin D3 muammosi, fosfor muvozanati va tuxum yo‘llari kasalliklari ham shunga o‘xshash ko‘rinishi mumkin. Bir nechta tovuqda holat kuzatilsa, tuxum ishlab chiqarish keskin tushsa yoki parranda falaj bo‘lsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Kaltsiyni ortiqcha berish xavfi
Kaltsiyning ko‘pligi ham foydali emas. Ayniqsa jo‘ja va tuxumga kirmagan yosh tovuqlarga yuqori kaltsiyli tuxumdor yem yoki qo‘shimchalarni berish noto‘g‘ri. Lohmann qo‘llanmalarida yuqori kaltsiyli layer yemini juda erta berish tavsiya etilmasligi ko‘rsatilgan.
Ortiqcha kaltsiy:
- fosforning o‘zlashtirilishini buzishi;
- ratsiondagi boshqa minerallar muvozanatini o‘zgartirishi;
- buyraklarga yuklamani oshirishi;
- yemning mazaliligi va iste’molini pasaytirishi;
- jo‘jalarda noto‘g‘ri skelet rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun “har kuni ko‘proq chig‘anoq yoki ohaktosh berish” o‘rniga, parranda yoshi va yo‘nalishiga mos yemdan foydalanish kerak.
O‘zbekistonda amaliy ratsion uchun tavsiyalar
- Tuxum berayotgan tovuqlar uchun alohida layer yoki tuxumdor yem tanlang.
- Ozuqabop ohaktoshni qurilish ohagi bilan aralashtirmang. Faqat parrandalar uchun mo‘ljallangan mahsulotdan foydalaning.
- Yem yorlig‘ida kaltsiy, fosfor va vitamin D3 ko‘rsatilganini tekshiring.
- Mayda va yirik zarrachali kaltsiy manbalarini uyg‘unlashtirishga harakat qiling.
- Yirik zarrachali chig‘anoq yoki ohaktoshni alohida idishda, ayniqsa kunning ikkinchi yarmida taklif qiling.
- Tuxum qobig‘idan foydalansangiz, uni tozalang, quriting va maydalang.
- Issiq yoz kunlarida suv doimiy va toza bo‘lsin. Suv iste’moli kamayishi yem va mineral almashinuviga ham ta’sir qiladi.
- Kaltsiy qo‘shimchasini oshirishdan oldin yem, suv, saqlash sharoiti va tovuqlarning umumiy holatini baholang.
Xulosa
Tovuqlar uchun kaltsiy me’yori parranda yoshi, tuxumdorlik darajasi va yem iste’moliga bog‘liq. Tuxum berayotgan tovuq ko‘pincha kuniga taxminan 3,5–4,5 gramm kaltsiyga muhtoj bo‘ladi, ammo bu miqdor tayyor yem tarkibi va kaltsiyning o‘zlashtirilishiga qarab o‘zgaradi.
Eng amaliy manbalar — tuxumdor tovuqlar uchun tayyor to‘liq yem, ozuqabop ohaktosh va toza maydalangan chig‘anoq. Kaltsiyni mayda va yirik zarrachalar ko‘rinishida berish, yirik qismini kechki payt taklif qilish foydali boshqaruv usuli bo‘lishi mumkin. Eng muhimi, kaltsiyni fosfor va vitamin D3 bilan muvozanatda saqlash, yosh jo‘jalarga esa ortiqcha mineral qo‘shimchalar bermaslikdir.
Manbalar
- Merck Veterinary Manual — Nutritional Requirements of Poultry
- Merck Veterinary Manual — Mineral Deficiencies in Poultry
- Merck Veterinary Manual — Vitamin Deficiencies in Poultry
- Lohmann Breeders — Management of Laying Hens under Tropical Conditions
- Lohmann Breeders — Management Guide: Alternative Housing