Tovuq axlatining rangi va konsistensiyasi parrandaning sog‘lig‘i haqida foydali signal berishi mumkin. Ammo faqat rangga qarab aniq kasallik tashxisini qo‘yib bo‘lmaydi. Yem tarkibi, suv iste’moli, issiq havo, stress, yosh, ichak parazitlari va yuqumli kasalliklar axlat ko‘rinishini o‘zgartirishi mumkin.
Shuning uchun tovuq ichi ketishi kuzatilganda faqat bitta najasga emas, balki butun podadagi holatga qarash kerak: nechta qushda belgi bor, qancha vaqtdan beri davom etmoqda, ishtaha va suv ichishi qanday, tuxumdorlik pasayganmi, o‘lim holatlari bormi?
Quyidagi ma’lumotlar sabablarni dastlabki saralashga yordam beradi. Ular veterinariya tashxisi o‘rnini bosmaydi.
Avval normal axlat qanday bo‘lishini biling
Sog‘lom tovuqda axlat odatda jigarrang yoki yashil-jigarrang, nisbatan shakllangan bo‘ladi. Uning ustida oq qism ko‘rinishi mumkin. Bu oq qism siydik kislotasi bo‘lib, qushlarda siydik va najas bir yo‘l orqali chiqadi.
Tovuqlar kun davomida bir necha marta suyuqroq axlat chiqarishi mumkin. Ayniqsa ertalab kuzatiladigan ko‘proq hidli, to‘q jigarrang va yopishqoq axlat ko‘pincha ko‘r ichak axlati bo‘ladi. U oddiy ich ketish bilan adashtirilmasligi kerak.
Muammo axlat doimiy ravishda suvdek bo‘lib qolsa, kloaka atrofi ifloslansa, qush lohaslashsa yoki bir nechta tovuqda bir vaqtning o‘zida takrorlansa, jiddiyroq hisoblanadi.
Axlat rangiga qarab mumkin bo‘lgan sabablar
Yashil yoki yashil-suvli axlat
Yashil axlatning sababi har doim ham infeksiya emas. Tovuq ko‘p miqdorda ko‘kat, beda, karam yoki boshqa yashil ozuqa yeganida najas yashil tusga kirishi mumkin. Yemning keskin almashtirilishi, ishtahaning pasayishi va qushning kam yem yeyishi ham yashil axlatga olib keladi. Bunday paytda najasda safro pigmenti ko‘proq ko‘rinishi mumkin.
Agar yashil axlat suyuq bo‘lib, qush lohas, qanotlari osilgan, patlari hurpaygan yoki yemdan qolgan bo‘lsa, ichak yallig‘lanishi, jigar faoliyatidagi muammo yoki boshqa kasalliklar ehtimoli ko‘rib chiqiladi. Yashil diareya nafas olish, asab tizimi yoki tuxumdorlikdagi o‘zgarishlar bilan birga kuzatilsa, yuqumli kasalliklar bo‘yicha veterinariya tekshiruvi zarur.
Nimalarni tekshiring: oxirgi 2–3 kunda yem o‘zgarganmi, ko‘kat miqdori oshganmi, suv idishi ifloslanganmi, nechta qushda shu belgi bor?
Sariq yoki xantal rangli axlat
Sariq axlat yem tarkibidagi pigmentlar, hazm buzilishi yoki ichakdagi yallig‘lanish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Jo‘jalarda sariq, ko‘piklangan yoki yopishqoq axlat kuzatilsa, oziqlantirishdagi xato, stress, suv sifati yoki infeksion sabablar tekshiriladi.
Ba’zi jigar kasalliklarida axlat sarg‘ish-yashil rangga kirishi mumkin. Biroq buni faqat ko‘z bilan aniqlab bo‘lmaydi. Qushlarda ozish, chanqashning kuchayishi, ishtahaning yo‘qolishi, patlarning hurpayishi yoki o‘lim holatlari ham bo‘lsa, laboratoriya tekshiruvi kerak bo‘ladi.
Yangi yem, mog‘orlagan don yoki sifatsiz qo‘shimcha berilgandan keyin sariq diareya paydo bo‘lsa, shubhali ozuqani darhol ajrating. Yemni birdaniga boshqa turga almashtirmasdan, sifatli va odatdagi ratsionga bosqichma-bosqich qaytish ma’qul.
Oq yoki bo‘rga o‘xshash axlat
Axlatdagi oq qoplama ko‘pincha qush siydigining qattiq qismi bo‘lgan urat hisoblanadi va oz miqdorda normal bo‘lishi mumkin. Ammo najasning o‘zi deyarli butunlay oq, suvli yoki yopishqoq bo‘lib qolsa, bu holatga e’tibor berish kerak.
Oq diareya yosh jo‘jalarda ichak faoliyati buzilishi, bakterial infeksiya, sovqotish, kuchli stress yoki boshqa muammolar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Kloaka atrofiga axlat yopishib qolishi, jo‘janing issiqlik manbai atrofida to‘planishi, yem yemay qo‘yishi va tez suvsizlanishi xavfli belgilar hisoblanadi.
Katta tovuqlarda oq-suvli axlat buyrak faoliyatidagi muammolar, ortiqcha tuz yoki suv-tuz muvozanatining buzilishi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatda o‘zbilarmonlik bilan antibiotik yoki boshqa dori berish to‘g‘ri emas.
Jigarrang, juda to‘q yoki badbo‘y suyuq axlat
To‘q jigarrang axlat ba’zan normal ko‘r ichak axlati bo‘lishi mumkin. U odatda vaqti-vaqti bilan chiqadi va qushning umumiy holati yaxshi bo‘ladi. Agar to‘q rangli suyuq axlat tez-tez takrorlansa, hid juda keskin bo‘lsa va qushlar lohaslashsa, ichak yallig‘lanishi yoki yem hazm bo‘lishining buzilishi ehtimoli ko‘riladi.
Juda badbo‘y, jigarrang suyuqlik, patlarning hurpayishi, o‘sishning sekinlashishi va o‘limning ko‘payishi nekrotik enterit kabi ichak muammolarida uchrashi mumkin. Bu kasallikda axlat rangi ichakdagi yallig‘lanish, safro va qon aralashmalari ta’sirida o‘zgarishi mumkin, ammo tashxis uchun veterinariya ko‘rigi va zarur bo‘lsa, o‘lik qushni tekshirtirish talab etiladi.
Qizil, pushti yoki qon aralash axlat
Qizil rang ko‘pincha yangi qon aralashganini ko‘rsatadi, lekin ayrim yem pigmentlari ham axlatni qizartirishi mumkin. Qonli yoki qizil shilimshiq axlat, ayniqsa jo‘jalarda, koksidiyalar sababli ichak shikastlanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Koksidiozda diareya, suvsizlanish, patlarning hurpayishi, ishtahaning pasayishi, ozish va rangpar toj yoki teri kuzatilishi mumkin. Ayrim hollarda axlatda qon yoki to‘q sariq shilimshiq ko‘rinadi. Bu belgilarni e’tiborsiz qoldirish podada o‘limni oshirishi mumkin.
Qonli axlat ko‘rinsa, qushlarni boshqa podadan ajratish, to‘shamani tekshirish va veterinarga murojaat qilish kerak. Koksidiozga qarshi preparatlarni tanlashda qushning yoshi, yo‘nalishi, hududdagi dori ta’sirchanligi va go‘sht-tuxum uchun kutish muddati hisobga olinadi. Shu sababli dori dozasini internetdagi umumiy tavsiyaga qarab belgilash xavfli.
To‘q qora yoki qatron rangli axlat
Qora, yopishqoq va qatronni eslatadigan axlat hazm yo‘lining yuqori qismidan qon ketishi ehtimolini ko‘rsatishi mumkin. Biroq ko‘mir, ayrim mineral qo‘shimchalar yoki to‘q rangli yemlar ham axlatni qoraytiradi.
Qora axlat bilan birga qush rangparlashsa, lohas bo‘lsa, yem yemasa, tez ozsa yoki o‘lim holati kuzatilsa, bu shoshilinch veterinariya bahosini talab qiladi. Bir nechta qushda birdaniga paydo bo‘lgan qora axlatda yem, mog‘or, zaharlanish va ichak kasalliklari ham tekshiriladi.
To‘q sariq shilimshiq yoki ko‘piklangan axlat
To‘q sariq shilimshiq ichak shilliq qavati ta’sirlanganini bildirishi mumkin. Koksidiozda qon bilan birga yoki qonsiz apelsin rangli shilimshiq kuzatilishi qayd etilgan. Ko‘piklanish esa ichakda fermentatsiya, yemning tez o‘zgarishi yoki yallig‘lanish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Bitta qushda bir marta kuzatilgan holat bilan podadagi ko‘plab qushlarda davomli takrorlanadigan belgini ajrating. Ikkinchi holat ancha jiddiyroq bo‘lib, axlat namunasi yoki kasal qushni diagnostika laboratoriyasida tekshirtirish foydali bo‘ladi.
Rangdan tashqari qaysi belgilar muhim?
- Ishtahaning kamayishi yoki yemga umuman kelmaslik;
- suvni odatdagidan ko‘p yoki kam ichish;
- patlarning hurpayishi, qanotlarning osilishi va lohaslik;
- ozish, o‘sishdan qolish yoki tuxumdorlikning pasayishi;
- kloaka atrofining doimiy ifloslanishi;
- toj va sirg‘alarning rangparlashishi yoki ko‘karishi;
- nafas olish qiyinlashishi, yo‘talish yoki asabiy belgilar;
- birdaniga bir nechta qush kasallanishi;
- to‘satdan o‘lim yoki o‘lim sonining ko‘payishi.
Axlat rangi shu belgilar bilan birga baholanganda sababni aniqlash imkoniyati oshadi. Shunga qaramay, ko‘plab kasalliklarning belgilari bir-biriga o‘xshaydi. Masalan, diareya turli infeksiyalar, parazitlar, yem xatosi yoki issiq stressida paydo bo‘lishi mumkin.
Uy sharoitida birinchi navbatda nima qilish kerak?
- Kuzatuv yozuvini boshlang. Qaysi qushlarda belgi borligi, axlat rangi, davomiyligi, yem va suv o‘zgarishlarini qayd eting.
- Kasal qushlarni ajrating. Alohida katak, yemdon va suv idishidan foydalaning. Ularni parvarish qilishni sog‘lom qushlardan keyin bajaring.
- Suvni tekshiring. Idishlarni yuvib, toza va xavfsiz suv bering. Issiqda suv tez ifloslanishi va qizib ketishi mumkin.
- Yemni ko‘zdan kechiring. Mog‘or, achigan hid, namlanish, hasharotlar yoki keskin rang o‘zgarishi bor-yo‘qligini tekshiring.
- To‘shamani quruq saqlang. Nam to‘shama mikroorganizmlar va parazitlar tarqalishini kuchaytiradi. Namlangan qismini almashtiring.
- Yangi ozuqa va qo‘shimchalarni vaqtincha to‘xtating. Ayniqsa sifati shubhali yoki yaqinda kiritilgan mahsulotlarni ajrating.
- Dorini taxmin bilan bermang. Antibiotik, koksidiostatik, gijjaga qarshi vosita yoki odamlar uchun mo‘ljallangan dorilarni veterinarning tavsiyasisiz ishlatmang.
Qachon veterinarga tezda murojaat qilish kerak?
Quyidagi holatlarda kutib turmaslik kerak: qonli diareya, ko‘p qushning bir vaqtda kasallanishi, 24 soatdan ortiq davom etayotgan kuchli ich ketishi, tez suvsizlanish, nafas olish yoki asab tizimi belgilarining qo‘shilishi, tuxumdorlikning keskin pasayishi va tushunarsiz o‘limlar.
Yuqumli kasallik gumon qilinganda qushlarni sotish, boshqa joyga olib borish yoki yangi qushlar bilan aralashtirishni to‘xtating. Veterinariya mutaxassisi axlat namunasi, o‘lgan qush yoki tirik qushdan olinadigan namunalar orqali tekshiruv tavsiya qilishi mumkin.
Oldini olish: ich ketish xavfini kamaytirish
- Yemni quruq, salqin va kemiruvchilardan himoyalangan joyda saqlang.
- Yemni keskin almashtirmang; yangi ratsionga bir necha kun davomida asta o‘ting.
- Suv idishlarini muntazam yuvib turing va suvni najas bilan ifloslanishdan himoya qiling.
- Nam to‘shamani olib tashlab, tovuqxonani quruq va yaxshi shamollatiladigan saqlang.
- Yangi qushlarni asosiy podaga qo‘shishdan oldin alohida kuzating.
- Yovvoyi qushlar, kemiruvchilar, poyabzal va umumiy jihozlar orqali infeksiya kirib kelishining oldini oling.
- Kasal podani sog‘lom podadan alohida saqlang va ish tartibida sog‘lom qushlarni birinchi, kasallarni oxirida parvarish qiling.
- Profilaktik dori va emlash dasturini mahalliy veterinariya mutaxassisi bilan tuzing.
Xulosa
Tovuq ichi ketishida axlat rangi foydali ko‘rsatkich, ammo yakka o‘zi tashxis emas. Yashil rang ko‘kat yoki ishtaha pasayishi bilan, sariq rang yem va jigar-ichak muammolari bilan, oq rang siydik kislotasi yoki jo‘jalardagi kasalliklar bilan, qizil rang esa qon yoki ichak shikastlanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Eng to‘g‘ri yondashuv — rangni konsistensiya, qushning umumiy holati, podadagi kasallanish darajasi va yem-suv sharoiti bilan birga baholashdir. Qon, kuchli lohaslik, ko‘p sonli kasallanish yoki o‘lim kuzatilsa, vaqtni boy bermasdan veterinariya xizmatiga murojaat qiling.
Manbalar
- Penn State Extension — Managing Chicken Coccidiosis in Small Flocks During Summer
- MSD Veterinary Manual — Necrotic Enteritis in Poultry
- WOAH — Newcastle disease
- Penn State Extension — Biosecurity: Protecting Your Birds from Disease
- WOAH — Biosecurity procedures in poultry production
- Penn State Extension — Deworming Backyard Poultry