Tovuqning xirillashi, tumshug‘ini ochib nafas olishi yoki bo‘ynini cho‘zib havo yutishga urinishi oddiy holat emas. Bunday belgi ba’zan issiq havoda paydo bo‘ladigan vaqtinchalik issiq stressini bildiradi, ammo havo yo‘llari to‘silishi, ammiak ta’siri yoki yuqumli nafas yo‘llari kasalliklari ham xuddi shunday ko‘rinishi mumkin.
Eng muhim jihat shuki, faqat xirillashga qarab aniq tashxis qo‘yib bo‘lmaydi. Sababni aniqlash uchun qushning yoshi, boshqa tovuqlarda ham shu belgi bor-yo‘qligi, burun va ko‘z ajralmalari, tuxumdorlik, najas, o‘limlar hamda tovuqxonadagi harorat va havo sifatini birgalikda baholash kerak.
Og‘iz ochib nafas olish kuchli nafas yetishmovchiligining belgisi bo‘lishi mumkin. Merck Veterinary Manual ma’lumotlariga ko‘ra, ochiq tumshuq bilan nafas olish va shilliq pardalar rangining ko‘kimtir yoki kulrang tusga kirishi og‘ir respirator muammoni ko‘rsatishi mumkin. Manba
Avvalo nimani tekshirish kerak?
Tovuqni kuzatishda quyidagi savollarga javob toping:
- Belgi faqat bitta tovuqdami yoki butun guruhda tarqalganmi?
- Tovuq xona ichidami yoki ochiq havodami og‘zini ochib nafas olyaptimi?
- Havo issiq, dim yoki nammi?
- Burundan suyuqlik, ko‘zdan ko‘pik yoki ajralma bormi?
- Tovuq yo‘talayaptimi, aksirayaptimi yoki nafasida hushtaksimon ovoz bormi?
- Yem va suv iste’moli kamayganmi?
- Tuxumdorlik pasayganmi yoki tuxum qobig‘i o‘zgarganmi?
- Bo‘yin cho‘zilganmi, bosh chayqalayaptimi yoki qush yiqilib qolayaptimi?
Agar bir nechta tovuqda qisqa vaqt ichida xirillash, hansirash, burun ajralmasi yoki holsizlik paydo bo‘lsa, muammo faqat bitta qush bilan cheklanmagan bo‘lishi mumkin.
Tovuq og‘zini ochib nafas olishining asosiy sabablari
1. Issiq stressi
Issiq havoda tovuqlar odamlar kabi terlamaydi. Ular tanadagi ortiqcha issiqlikni nafas olish tezligini oshirish, tumshug‘ini ochish va tomoq sohasini tez-tez harakatlantirish orqali chiqarishga harakat qiladi. Shu sababli yozda, ayniqsa quyosh tig‘ida, tovuqning og‘zini ochib nafas olishi issiq stressining dastlabki belgisi bo‘lishi mumkin.
Issiq stressida qush qanotlarini tanasidan uzoqlashtiradi, soyaga intiladi, suvni ko‘proq ichadi, yemni kamroq yeydi va holsizlanadi. Merck Veterinary Manual issiqdan qiynalayotgan tovuqda ochiq tumshuq, hansirash va tomoq harakatlari kuzatilishini qayd etadi. Manba
Issiq stressiga shubha bo‘lsa, tovuqlarni darhol salqinroq, soyali va yaxshi shamollatiladigan joyga o‘tkazing. Toza ichimlik suvini bir necha nuqtada qo‘ying. Suv idishlari quyoshda qizib ketmasin. Qushlarni muzdek suvga botirish yoki keskin sovitish tavsiya etilmaydi, chunki bu qo‘shimcha stress keltirishi mumkin.
2. Tovuqxona havosining dimligi va ammiak
Ventilyatsiya yetarli bo‘lmasa, tovuqxonada namlik, chang, karbonat angidrid va go‘ngdan ajraladigan ammiak to‘planadi. Bunday muhit nafas yo‘llarini ta’sirlantirib, xirillash, yo‘tal, aksirish va ko‘z yoshlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Ammiak hidi sezilsa yoki tovuqxona ichida ko‘z achishsa, havo sifati yomonlashgan bo‘lishi ehtimol. Nam to‘shama, to‘kilgan suv va zich saqlash bu muammoni kuchaytiradi. Ayrim nafas yo‘llari kasalliklarining og‘ir kechishida ammiak va yomon ventilyatsiya muhim xavf omili bo‘lishi mumkin. Merck Veterinary Manual manbasi
Amaliy choralar:
- Nam va mog‘orlagan to‘shamani almashtiring.
- Shamollatish teshiklarini oching, lekin to‘g‘ridan-to‘g‘ri sovuq yelvizak hosil qilmang.
- Suv idishlaridan oqish bor-yo‘qligini tekshiring.
- Tovuqlar sonini xona maydoniga moslang.
- Chang ko‘p bo‘ladigan yemni ehtiyotkorlik bilan saqlang va tarqating.
3. Nafas yo‘llarining yuqumli kasalliklari
Virus, bakteriya yoki mikoplazmalar chaqiradigan kasalliklarda xirillash ko‘pincha boshqa belgilar bilan birga keladi. Masalan, burun ajralmasi, ko‘zning ko‘piklanishi, aksirish, yo‘tal, yuz shishi, tuxumdorlik pasayishi yoki o‘sishning sekinlashishi kuzatilishi mumkin.
Bu maqola mikoplazmoz yoki yuqumli bronxit haqida alohida maqolalarni takrorlamaydi, ammo amaliy jihatdan shuni bilish kerakki, nafas yo‘llari kasalliklari bir-biriga o‘xshash belgi beradi. Yuqumli bronxitda yo‘tal, aksirish va traxeyadagi xirillashdan tashqari tuxum ishlab chiqarish hamda tuxum qobig‘i sifati yomonlashishi mumkin. Ayrim shtammlar buyrak faoliyatiga ham ta’sir qilishi ehtimoli bor. Manba
Yuqumli korizada esa yuz va ko‘z atrofi shishi, burun ajralmasi, ishtahaning pasayishi va tuxumdorlikning kamayishi kuzatilishi mumkin. Uning tasdig‘i odatda laboratoriyada bakterial ekish yoki PCR orqali amalga oshiriladi. Manba
Shuning uchun antibiotikni ko‘r-ko‘rona berish to‘g‘ri yondashuv emas. Belgilar virusli kasallik, bakterial infeksiya, mikoplazma, zamburug‘, parazit yoki muhit ta’siridan kelib chiqishi mumkin. Dori tanlashdan oldin veterinariya mutaxassisi ko‘rigi va zarur bo‘lsa laboratoriya tekshiruvi kerak.
4. Hiqildoq yoki traxeyada to‘siq
Ba’zan tovuq nafas yo‘liga yem bo‘lagi, to‘shama materiali yoki boshqa yot jism tushishi sababli og‘zini ochib nafas oladi. Bunday holatda belgi ko‘pincha birdan boshlanadi va bitta qushda kuzatiladi. Tovuq bo‘ynini cho‘zishi, boshini silkitishi, yutishga urinishi yoki keskin bezovta bo‘lishi mumkin.
Og‘iz bo‘shlig‘ini faqat yorug‘likda ehtiyotkorlik bilan ko‘zdan kechirish mumkin. Ko‘rinib turgan yuzaki yot jism bo‘lmasa, tomoq ichiga asbob tiqish, kuch bilan tortish yoki qushni ag‘darib silkitish xavfli. Nafas olish keskin qiyinlashgan bo‘lsa, zudlik bilan veterinarga murojaat qiling.
5. Chang, tutun, mog‘or va kimyoviy ta’sir
Yem changi, dezinfeksiya vositalari bug‘i, tutun, ohak yoki mog‘or zarralari nafas yo‘llarini bezovta qilishi mumkin. Ayniqsa tovuqxona yaqinda kuchli kimyoviy vosita bilan ishlov berilgan, ammo yetarlicha shamollatilmagan bo‘lsa, qushlarda hansirash paydo bo‘lishi ehtimol.
Shubhali ta’sir bo‘lsa, qushlarni toza havoga, lekin sovuq yelvizaksiz joyga o‘tkazing. Kimyoviy vosita idishini saqlab qo‘ying va veterinarga qaysi mahsulot ishlatilganini ayting. Oqartirgich, formalin yoki boshqa dezinfektantlarni qushlar bor paytda sepmaslik kerak.
6. Parazitlar va traxeya zararlanishi
Ayrim parazitlar nafas yo‘llariga ta’sir qilib, yo‘tal, xirillash va bo‘ynini cho‘zib nafas olishga olib kelishi mumkin. Bunday vaziyatda tashxis faqat tashqi belgiga qarab qo‘yilmaydi. Qushning yoshi, yaylovga chiqishi, yovvoyi qushlar bilan aloqasi va guruhdagi boshqa belgilar hisobga olinadi.
Parazitga qarshi preparatni o‘zboshimchalik bilan ishlatish dori qoldig‘i, tuxum va go‘sht xavfsizligi hamda noto‘g‘ri davolash muammosini keltirib chiqarishi mumkin. Veterinariya mutaxassisi tavsiyasisiz aniq doza yoki dori sxemasini qo‘llamang.
7. Jiddiy yuqumli kasalliklar, jumladan parranda grippi ehtimoli
To‘satdan ko‘p qushda nafas qiyinlashishi, holsizlik, yemdan qolish, ko‘karish yoki binafsha tusli toj va sirg‘alar, ich ketishi, tuxumdorlikning keskin pasayishi yoki sababsiz o‘limlar kuzatilsa, yuqori xavfli yuqumli kasalliklar, jumladan parranda grippi ehtimolini inkor qilib bo‘lmaydi.
WOAH parranda grippida nafas olish qiyinlashishi, yo‘tal, aksirish, burun ajralmasi, yuz yoki toj shishi, tuxumdorlik pasayishi va to‘satdan o‘lim kabi belgilar uchrashi mumkinligini bildiradi. Kasallik ifloslangan oyoq kiyimi, jihoz, transport, yem-suv va yovvoyi qushlar orqali tarqalishi mumkin. WOAH manbasi
Bunday vaziyatda qushlarni sotmang, boshqa joyga ko‘chirmang va sog‘lom parrandalar bilan aralashtirmang. Tuxum, go‘sht, go‘ng, qafas va jihozlarni xo‘jalikdan tashqariga olib chiqishni to‘xtating. Mahalliy veterinariya xizmatiga xabar bering va mutaxassis ko‘rsatmasini kuting.
Qaysi belgilar shoshilinch xavfni bildiradi?
Quyidagi holatlarda veterinariya mutaxassisiga imkon qadar tez murojaat qilish kerak:
- Tovuq tinch holatda ham og‘zini ochib, zo‘rg‘a nafas olayotgan bo‘lsa.
- Bo‘ynini cho‘zib, boshini yuqoriga ko‘tarib havo yutishga urinayotgan bo‘lsa.
- Toj, sirg‘a yoki til ko‘kimtir, kulrang yoki binafsha tusga kirsa.
- Bir necha qushda bir vaqtda xirillash boshlangan bo‘lsa.
- To‘satdan o‘limlar yoki tez ko‘payayotgan holsizlik kuzatilsa.
- Yuz-ko‘z atrofi shishsa yoki qon aralash ajralma ko‘rinsa.
- Yem va suv iste’moli keskin kamayib, tuxumdorlik ham pasaysa.
Uy sharoitida birinchi choralar
- Kasal qushni ajrating. Uni alohida, iliq yoki salqinligi me’yoridagi, quruq va yaxshi shamollatiladigan joyga qo‘ying.
- Haroratni baholang. Issiq bo‘lsa, soya, havo almashinuvi va toza suvni ta’minlang. Sovuq yelvizakdan saqlaning.
- Nafas yo‘llarini bezovta qiluvchi omillarni olib tashlang. Chang, tutun, mog‘orlangan to‘shama va kimyoviy bug‘larni bartaraf qiling.
- Suv va yemni kuzating. Qush icha olmayotgan yoki yeya olmayotgan bo‘lsa, bu og‘ir holat belgisi bo‘lishi mumkin.
- Guruhni tekshiring. Boshqa qushlarda xirillash, aksirish, ich ketishi, tuxum kamayishi yoki o‘lim bor-yo‘qligini yozib boring.
- Jihozlarni ajrating va tozalang. Kasal qush bilan ishlatilgan idish, katak va oyoq kiyimni boshqa guruhga olib o‘tmang.
Nimalarni qilmaslik kerak?
- Veterinarsiz antibiotik, gijja dorisi yoki odamlar uchun mo‘ljallangan dorilarni bermang.
- Bir nechta kasal qushni sog‘lom guruhga qayta qo‘shmang.
- Og‘iz va tomoq ichiga tayoqcha, sim yoki boshqa buyum tiqmang.
- Kasallik sababini aniqlamasdan barcha qushga bir xil dori berishga shoshilmang.
- O‘lgan qushni ochiq joyga tashlamang yoki it-mushukka yem qilmang.
- Parranda grippiga shubha bo‘lsa, qushlarni sotish yoki boshqa xo‘jalikka olib borishni davom ettirmang.
Tashxis qanday aniqlanadi?
Veterinariya mutaxassisi qushni ko‘rib, nafas ovozi, burun va ko‘z ajralmalari, tana holati, tovuqxona sharoiti hamda guruhdagi kasallanish ko‘lamini baholaydi. Zaruratga qarab burun yoki traxeya surtmasi, PCR, bakterial ekish, qon tahlillari yoki o‘lgan qushni patologoanatomik tekshirish talab qilinishi mumkin.
Yuqumli bronxitga o‘xshash respirator belgilar boshqa kasalliklarda ham uchrashi sababli laboratoriya tasdig‘i muhim bo‘lishi mumkin. Merck Veterinary Manual respirator shakldagi yuqumli bronxitni boshqa virus va bakterial kasalliklardan faqat klinik belgilar bilan ishonchli ajratish qiyinligini qayd etadi. Manba
Oldini olish uchun xo‘jalikda nimalarga e’tibor berish kerak?
- Tovuqlarni haddan tashqari zich saqlamang.
- Yozda soya, havo almashinuvi va bir nechta suv nuqtasini ta’minlang.
- To‘shamani quruq saqlang va nam joylarni darhol almashtiring.
- Yovvoyi qushlarning yem va suvga yaqinlashishiga yo‘l qo‘ymang.
- Yangi qushlarni asosiy guruhga qo‘shishdan oldin alohida kuzating.
- Oyoq kiyim, jihoz va transport vositalarini tozalab-dezinfeksiya qiling.
- Kasallik yoki o‘limlarni kunlik qayd etib boring.
- Emlash rejasini hududdagi veterinariya mutaxassisi bilan tuzing.
WOAH parrandachilikda bioxavfsizlikning asosiy qismlari sifatida qushlarni ajratish, jihoz va transportni tozalash-dezinfeksiya qilish, yovvoyi qushlar bilan aloqani cheklash hamda kasallik belgilarini erta aniqlashni tavsiya qiladi. WOAH qo‘llanmasi
Xulosa
Tovuqning xirillashi va og‘zini ochib nafas olishi issiq, yomon havo sifati yoki nafas yo‘llari kasalliklaridan kelib chiqishi mumkin. Agar belgi faqat issiq paytda paydo bo‘lib, salqin joyda tez kamayса, issiq stressi ehtimoli yuqori. Ammo xirillash tinch holatda ham davom etsa, burun-ko‘z ajralmasi, yuz shishi, tuxumdorlik pasayishi, ko‘karish yoki guruh bo‘ylab kasallanish kuzatilsa, veterinariya ko‘rigini kechiktirmang.
Eng to‘g‘ri yo‘l — kasal qushni ajratish, tovuqxona sharoitini yaxshilash, dori-darmonlarni o‘zboshimchalik bilan bermaslik va zarur hollarda mahalliy veterinariya xizmatiga murojaat qilishdir.