Inkubatsiya vaqtida jo‘ja tuxum qobig‘ini teshib, ichidan ovoz chiqarib turishi, ammo bir necha soat davomida tashqariga chiqolmasligi mumkin. Bunday holatda ko‘pchilik darhol qobiqni sindirib, jo‘jaga yordam berishga urinadi. Lekin shoshilish ko‘pincha foydadan ko‘ra ko‘proq zarar keltiradi: qobiq ichidagi qon tomirlari hali yopilmagan bo‘lishi, jo‘ja sarig‘ini to‘liq ichiga tortib ulgurmagan bo‘lishi yoki namlik yetishmagani sababli parda qotib qolgan bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun asosiy qoida shunday: avval jo‘jaga tabiiy chiqish uchun vaqt bering, inkubator sharoitini tekshiring va faqat aniq zarurat bo‘lsa ehtiyotkorlik bilan aralashing.
Jo‘ja tuxumdan chiqish jarayonida nimalar sodir bo‘ladi?
Tovuq tuxumi odatda inkubatsiyaning 21-kuni atrofida ochiladi. Biroq barcha jo‘jalar bir vaqtda chiqmaydi. Ba’zilari 20-kuni, boshqalari esa 21-kunning oxiri yoki 22-kuni chiqishi mumkin. Bu tuxumning saqlanishi, embrion rivojlanishi, inkubator harorati va namligiga bog‘liq.
Jo‘ja chiqishdan oldin boshini tuxumning keng, havo kamerasi joylashgan qismiga buradi. Keyin tumshug‘i bilan ichki pardani teshib, havo kamerasiga o‘tadi. Shu paytdan boshlab u birinchi marta tuxum ichidagi havo bilan nafas ola boshlaydi. Keyingi bosqichda jo‘ja qobiqni tumshug‘idagi vaqtinchalik “tuxum tishi” bilan teshib, aylana shaklida kengaytiradi va oyoqlari bilan qobiqni itarib chiqadi.
Bu jarayon bir necha soat davom etishi mumkin. Jo‘ja bir muddat tinib, keyin yana qobiqni teshib chiqishni davom ettiradi. Tashqaridan qaraganda u kuchsiz yoki harakatsiz ko‘rinishi mumkin, ammo bu har doim ham muammo borligini anglatmaydi.
Avvalo nima qilish kerak?
- Inkubator qopqog‘ini ochmang. Ayniqsa boshqa tuxumlar ham teshib chiqish bosqichida bo‘lsa, qopqoqning ochilishi namlikni keskin tushirib yuboradi.
- Tuxum qobig‘idagi teshikni kuzating. Jo‘ja ovoz chiqarayaptimi, tumshug‘ini harakatlantirayaptimi yoki teshik atrofida rivojlanish bormi — shuni tekshiring.
- Harorat va namlik ko‘rsatkichini tekshiring. Faqat termometr va gigrometrga ishoning; inkubatorning tashqi issiqligi yoki qo‘l bilan baholash aniq natija bermaydi.
- Tuxumni aylantirmang. Inkubatsiyaning oxirgi uch kunida tuxumlar odatda aylantirilmaydi, chunki jo‘ja chiqish holatiga joylashadi.
- Shovqin va ortiqcha tekshiruvni kamaytiring. Inkubatorni silkitish, tuxumni tez-tez qo‘lga olish yoki chiroq bilan uzoq kuzatish jo‘jani bezovta qiladi.
Jo‘ja qancha vaqt ichida tuxumdan chiqishi kerak?
Qobiq birinchi marta teshilgandan keyin jo‘ja odatda bir necha soat ichida chiqishni davom ettiradi. Ba’zan jarayon 12–24 soatgacha cho‘zilishi mumkin. Birinchi teshik paydo bo‘lgani bilan jo‘ja darhol chiqib ketishi shart emas.
Shu sababli qobiqdagi kichik teshikni ko‘rib, darhol yordam berish noto‘g‘ri. Jo‘ja avval tuxum ichidagi qon tomirlarini yopishi va sarig‘ qopchasidagi oziqa qoldig‘ini qorniga tortib olishi kerak. Bu jarayon tugamasdan qobiqni ochish qon ketishiga yoki ichki a’zolarning shikastlanishiga olib kelishi mumkin.
Agar jo‘ja teshik ochganidan keyin ham harakat qilayotgan, ovoz chiqarayotgan va parda nam ko‘rinayotgan bo‘lsa, ko‘pincha eng to‘g‘ri qaror — kutish.
Namlik nima uchun muhim?
Inkubatsiyaning oxirgi uch kunida namlik jo‘janing tuxumdan oson chiqishida alohida ahamiyatga ega. Namlik past bo‘lsa, tuxum ichidagi parda qurib, qattiqlashadi. Natijada parda jo‘janing tanasiga yopishib qolishi va u qobiqni aylana bo‘ylab sindira olmasligi mumkin.
Hatch bosqichida ko‘plab inkubatorlar uchun nisbiy namlikni taxminan 65 foiz yoki undan yuqori darajaga ko‘tarish tavsiya etiladi. Biroq aniq ko‘rsatkich inkubator turi, ventilyatsiya, xona harorati va ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasiga bog‘liq. Shu sababli suvni haddan tashqari ko‘paytirish yoki inkubator teshiklarini butunlay yopish ham to‘g‘ri emas.
Namlik past bo‘lsa qanday yo‘l tutish kerak?
- Inkubatorning suv idishida suv borligini tekshiring.
- Zarur bo‘lsa, ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq qo‘shimcha suv idishi yoki nam gubka qo‘ying.
- Qopqoqni uzoq vaqt ochiq qoldirmang.
- Ventilyatsiya teshiklarini to‘liq berkitmang — jo‘jaga kislorod ham kerak.
- Namlikni bir necha daqiqada qayta-qayta o‘zgartirishga urinmang; ko‘rsatkich barqarorlashishi uchun vaqt bering.
Namlikni to‘g‘rilash ko‘pincha jo‘jaga qo‘l bilan yordam berishdan xavfsizroq choradir. Agar parda hali qon tomirlari bilan qoplangan bo‘lsa, unga tegmaslik kerak.
Qachon jo‘jaga yordam berish mumkin?
Jo‘jaga yordam berish masalasida universal, xavfsiz “aniq soat” mavjud emas. Chunki tuxum ichidagi rivojlanish bosqichi har bir jo‘jada turlicha bo‘ladi. Shunga qaramay, quyidagi belgilar birgalikda kuzatilsa, ehtiyotkor yordam haqida o‘ylash mumkin:
- qobiq birinchi marta teshilganiga 18–24 soat bo‘lgan;
- jo‘ja tirik, ammo teshikni kengaytira olmayapti;
- parda quruq, sarg‘ish yoki jigarrang tusga kirib, jo‘janing patlariga yopishgan;
- qobiq bo‘ylab yangi yoriqlar paydo bo‘lmayapti;
- qon tomirlari ko‘rinmayapti yoki ular ancha oqarib, qurigan ko‘rinishda.
Bu belgilar ham yordam berish xavfsizligini kafolatlamaydi. Agar jo‘janing holati noaniq bo‘lsa, qobiqni ochmaslik ma’qul. Ayniqsa qon tomirlari ko‘rinib turgan, qizil va to‘laqonli bo‘lsa, aralashish mumkin emas.
Ehtiyotkor yordam berish tartibi
Agar uzoq vaqt davomida rivojlanish bo‘lmasa va parda quruqligi aniq ko‘rinsa, yordam juda kichik bosqichlarda ko‘rsatiladi. Maqsad jo‘jani qobiqdan tortib olish emas, balki uning o‘zi davom ettira olishi uchun yopishib qolgan pardani yumshatishdir.
- Qo‘llarni yuving va quriting. Tuxum ichiga ifloslik tushirmaslik uchun toza qo‘l va toza asboblardan foydalaning.
- Inkubatorni qisqa muddatga oching. Boshqa tuxumlar ham ochilayotgan bo‘lsa, namlik tez tushib ketmasligi uchun harakatni imkon qadar tez bajaring.
- Faqat bo‘shagan qobiq bo‘laklarini olib tashlang. Qobiqni jo‘janing tanasiga yopishgan joyidan tortmang.
- Pardani tekshiring. Qizil qon tomirlari yoki qon ko‘rinsa, darhol to‘xtang va tuxumni yana inkubatorga qaytaring.
- Quruq pardani namlashga urinmang. Suvni tuxum ichiga quyish, spirt, yog‘, antiseptik yoki boshqa moddalarni surtish xavfli. Suyuqlik jo‘janing nafas yo‘llariga tushishi yoki ifloslanishni kuchaytirishi mumkin.
- Jo‘jani tortib chiqarmang. U hali sarig‘ini to‘liq ichiga tortmagan bo‘lishi mumkin. Qobiqni kengaytirish imkonini berib, yana kuting.
Amaliy jihatdan eng xavfsiz yondashuv — qobiqni to‘liq ochib tashlamasdan, faqat jo‘ja chiqish yo‘lini to‘sib turgan, qon tomirsiz va quruq qismni juda oz miqdorda bo‘shatishdir. Biroq bu ish tajribasiz odam uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Qon ketishi, parda yirtilishi yoki jo‘janing ichki a’zolari shikastlanishi ehtimoli bor.
Qachon umuman yordam bermaslik kerak?
Quyidagi holatlarda qobiqni ochishga urinmang:
- qobiq birinchi marta teshilganiga hali bir necha soat bo‘lgan bo‘lsa;
- parda ichida qizil, aniq ko‘rinadigan qon tomirlari bo‘lsa;
- qon kelayotgan bo‘lsa;
- jo‘ja sarig‘ qopchasini hali ichiga tortmagan bo‘lsa;
- jo‘ja harakat qilmayotgani aniq bo‘lmasa;
- tuxumdan yomon hid kelayotgan yoki suyuqlik sizayotgan bo‘lsa.
Qon ketishi boshlangan tuxumda yordamni davom ettirish jo‘janing nobud bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Bunday vaziyatda qobiqni yopish, dori yoki kukun sepish kabi uy sharoitidagi usullarni qo‘llamang.
Jo‘ja chiqib, holsiz ko‘rinsa nima qilish kerak?
Yangi chiqqan jo‘ja ho‘l, charchagan va bir muddat deyarli harakatsiz bo‘lishi mumkin. Bu ko‘pincha chiqish jarayonidagi kuch sarfi bilan bog‘liq. Jo‘jani darhol sovuq joyga olib chiqish yoki majburan suv ichirish kerak emas.
Jo‘ja inkubator ichida qurib, patlari momiq bo‘lguncha qoladi. U qurigach va o‘zi yura boshlagach, oldindan isitilgan brooderga ko‘chiriladi. Tuxum ichida sarig‘ qoldig‘i so‘rilgani sababli sog‘lom jo‘ja dastlab bir muddat yem va suvsiz ham tura oladi, ammo brooderda toza suv va jo‘jalar uchun mo‘ljallangan boshlang‘ich yem tayyor bo‘lishi shart.
Muammo takrorlanmasligi uchun nimalarga e’tibor berish kerak?
Jo‘janing tuxumni teshib chiqolmay qolishi ko‘pincha inkubatsiyaning oxirgi bosqichidagi sharoit bilan bog‘liq bo‘ladi. Keyingi partiyada quyidagi jihatlarni nazorat qiling:
- termometr va gigrometrning aniqligini tekshiring;
- inkubatsiyaning dastlabki 18 kunida tuxumlarni belgilangan tartibda aylantiring;
- oxirgi uch kunda tuxumlarni aylantirmang;
- hatch davrida namlikni ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasiga muvofiq oshiring;
- inkubator qopqog‘ini keraksiz ochmang;
- ventilyatsiya teshiklarini jo‘jalar chiqishi vaqtida yopib qo‘ymang;
- inkubatsiya oldidan tuxum va inkubatorning tozaligiga e’tibor bering;
- haroratni faqat bitta asbob bilan emas, imkon qadar tekshirilgan asbob bilan nazorat qiling.
Past namlik pardaning qurib, jo‘jaga yopishib qolishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ammo muammoni faqat namlik bilan izohlash ham to‘g‘ri emas: haddan tashqari yuqori yoki past harorat, noto‘g‘ri aylantirish, tuxumning sifati, embrionning noto‘g‘ri joylashishi va rivojlanishdagi tabiiy muammolar ham ta’sir qilishi mumkin.
Eng ko‘p uchraydigan xatolar
- Jo‘jani kuch bilan tortib chiqarish. Bu qon tomirlarini uzishi yoki sarig‘ qopchasini shikastlashi mumkin.
- Qobiqni to‘liq archib tashlash. Jo‘ja hali tuxum ichidagi pardalarga bog‘langan bo‘lishi mumkin.
- Inkubatorga sovuq suv qo‘shish. Harorat va namlikning keskin o‘zgarishi zararli.
- Quruq pardaga yog‘ yoki antiseptik surtish. Bunday moddalar tuxum ichini ifloslantirishi yoki jo‘janing nafas olishini qiyinlashtirishi mumkin.
- Harakatsiz jo‘jani darhol o‘lik deb hisoblash. Yangi chiqqan jo‘ja bir necha soat dam olishi mumkin.
- Inkubatorni tez-tez ochish. Bu ayniqsa bir nechta tuxum bir vaqtda ochilayotgan paytda namlikni tushiradi.
Qachon mutaxassisga murojaat qilish kerak?
Agar jo‘ja tirik bo‘lsa, lekin qon ketishi, tanasining tuxumga yopishib qolishi, sarig‘ qopchasining tashqarida qolishi yoki nafas olishi qiyinlashishi kuzatilsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling. Mahalliy veterinarga tuxum qaysi kuni teshilgani, inkubator harorati va namligi, jo‘janing ko‘rinishi hamda qon tomirlari bor-yo‘qligini ayting.
Bir nechta tuxumda bir xil muammo kuzatilsa, bu faqat bitta jo‘janing zaifligi emas, balki inkubator sozlamalari yoki inkubatsiya boshqaruvida muammo borligini ko‘rsatishi mumkin. Bunday vaziyatda keyingi tuxumlarni tekshirmasdan yana inkubatsiya boshlashdan oldin asboblar va ish tartibini qayta ko‘rib chiqing.
Xulosa
Jo‘ja tuxumni teshib, chiqolmay qolsa, eng to‘g‘ri birinchi chora — shoshilmaslik. Inkubatorni ochmasdan harorat va namlikni tekshiring, jo‘jaga bir necha soat vaqt bering va pardada qon tomirlari bor-yo‘qligini baholang. Qon tomirlari ko‘rinib turgan yoki qon kelayotgan bo‘lsa, qobiqni ochmang. Faqat parda quruq, jo‘ja uzoq vaqt davomida rivojlana olmayotgan va qon tomirlari faol emasligi aniq bo‘lsa, juda cheklangan yordam haqida o‘ylash mumkin.
Ko‘p holatda jo‘jaga eng katta yordam — to‘g‘ri namlik, barqaror harorat, yetarli shamollatish va tinch sharoit yaratishdir.