Tovuqxonadagi yorug‘lik faqat xona ichini ko‘rish uchun kerak emas. Yorug‘lik davomiyligi va kuchi jo‘janing yem-suv topishi, broylerning faolligi, tuxumdor tovuqlarning reproduktiv ritmi va butun podaning xulqiga ta’sir qiladi. Noto‘g‘ri dasturda jo‘jalar yemga yetolmay qolishi, broylerlarda ortiqcha faollik yoki oyoq muammolari kuchayishi, nesushkalarda esa tuxumdorlik pasayishi mumkin.
Quyidagi tavsiyalar kichik xo‘jalik va o‘rta hajmdagi tovuqxonalar uchun amaliy asos bo‘la oladi. Biroq broyler krossi yoki tuxumdor gibridning ishlab chiqaruvchi qo‘llanmasi mavjud bo‘lsa, aynan o‘sha dastur ustuvor hisoblanadi. Yorug‘lik dasturi harorat, ventilyatsiya, yem, suv, zichlik va qushlarning sog‘lig‘i bilan birgalikda baholanadi.
Yoritish dasturi nimani anglatadi?
Yoritish dasturi — bir sutkada necha soat yorug‘lik va necha soat qorong‘ilik bo‘lishini oldindan belgilashdir. Masalan, 18L:6D yozuvi 18 soat yorug‘lik va 6 soat qorong‘ilikni anglatadi. Bu yerda L — light, ya’ni yorug‘lik; D — dark, ya’ni qorong‘ilik.
Dasturda quyidagi to‘rtta ko‘rsatkich muhim:
- Yorug‘lik davomiyligi: chiroq yoqilgan soatlar soni.
- Qorong‘ilik davomiyligi: qushlar dam oladigan uzluksiz vaqt.
- Yorug‘lik kuchi: odatda lux bilan o‘lchanadi.
- O‘zgarish tezligi: yorug‘lik soati yoki kuchi birdanmi, bosqichma-bosqichmi o‘zgartirilishi.
Oddiy lampochkaning quvvati luxni aniq ko‘rsatmaydi. Bir xil 10 vattli lampa turli balandlikda, devor rangi va xona o‘lchamiga qarab har xil yoritish beradi. Shuning uchun imkon bo‘lsa, telefondagi lux o‘lchagich ilovasidan taxminiy nazorat sifatida foydalaning, professional xo‘jaliklarda esa luxmetr ishlating.
Jo‘jalar uchun yoritish dasturi
Jo‘janing dastlabki kunlarida asosiy maqsad — yem va suvni tez topishi, issiqlik manbasiga bemalol borishi va xona sharoitiga moslashishidir. Birinchi sutkada uzoqroq yorug‘lik davri jo‘jalarga yemdon va suvdonni topishda yordam beradi. Keyin esa uzluksiz yorug‘likdan qochish kerak: jo‘jaga muntazam qorong‘ilik davri ham zarur.
Jo‘ja uchun amaliy dastur
| Yosh | Yorug‘lik | Qorong‘ilik | Amaliy maqsad |
|---|---|---|---|
| 1-sutka | 22–23 soat | 1–2 soat | Yem, suv va issiqlik manbasini topishga moslashish |
| 2–7-kun | 20–22 soat | 2–4 soat | Faollikni saqlash va dam olishni boshlash |
| 2-hafta | 18–20 soat | 4–6 soat | Barqaror kun-tun ritmini shakllantirish |
| 3–5-hafta | 16–18 soat | 6–8 soat | O‘sish va dam olish muvozanatini saqlash |
Bu jadval universal retsept emas. Ayrim broyler ishlab chiqaruvchilari birinchi kunlarda 23 soat yorug‘likni, keyinchalik esa qisqaroq yorug‘lik va uzluksiz qorong‘ilik davrlarini tavsiya qiladi. Jo‘janing yoshi, krossi, xona zichligi va yemga kirish imkoniyati hisobga olinadi.
Jo‘jalar yangi joyga qo‘yilganda yemdon va suvdonlar qorong‘i burchakda qolib ketmasin. Chiroq butun maydonda bir xil bo‘lmasa, ayrim jo‘jalar bir joyga to‘planadi, boshqalari esa yem-suvga yetolmaydi. Qushlarning xatti-harakatini kuzating: chiroq ostida haddan tashqari to‘planish, devorlarga siqilish yoki yemdon atrofida tiqilinch yoritish va mikroiqlim muammosidan darak berishi mumkin.
Broylerlar uchun yoritish dasturi
Broylerda yorug‘likning vazifasi faqat tezroq o‘stirish emas. Qushlar yetarli yem va suv iste’mol qilishi bilan birga, dam olishi va sutkalik biologik ritmga ega bo‘lishi kerak. Uzoq vaqt davomida juda kuchli va uzluksiz yorug‘lik berish ortiqcha faollik, bezovtalik, pat cho‘qish va dam olishning buzilishiga olib kelishi mumkin. Juda qisqa yoki notekis yorug‘lik esa yem-suv iste’molini cheklashi ehtimoli bor.
Broyler uchun namunaviy bosqichlar
| Yosh bosqichi | Yorug‘lik bo‘yicha yo‘nalish | E’tibor beriladigan jihat |
|---|---|---|
| 1–3 kun | 22–23 soat yorug‘lik | Yem, suv va issiqlik manbasini topish |
| 4–7 kun | Yorug‘likni asta-sekin kamaytirish | Qorong‘ilikka moslashish va tiqilinchni oldini olish |
| 2-haftadan keyin | Odatda 16–20 soat yorug‘lik, 4–8 soat qorong‘ilik | Kross ishlab chiqaruvchisi ko‘rsatmasi va o‘sish sur’atini kuzatish |
| Oxirgi boqish davri | Barqaror, uzluksiz qorong‘ilik davri bilan | Ozuqa iste’moli, oyoqlar holati va podaning tinchligi |
Broyler dasturida qorong‘ilikni bir necha qisqa bo‘lakka bo‘lib yuborishdan ko‘ra, qushlar uzluksiz dam oladigan davrni ta’minlash muhim. Katta podalarda elektr uzilib qolsa, qushlar birdan vahimaga tushmasligi uchun favqulodda chiroq yoki zaxira generator kerak bo‘ladi.
Yorug‘lik kuchi ham me’yorida bo‘lsin. Kuchli chiroq qushlarni bezovta qilishi, juda xira chiroq esa yemdon va suvdonlarni topishni qiyinlashtirishi mumkin. Amaliyotda ko‘plab broyler qo‘llanmalarida yorug‘lik kuchini ishlab chiqarish bosqichiga qarab pasaytirish tavsiya etiladi, lekin aniq lux qiymati kross va texnologik dasturga bog‘liq. Shuning uchun Cobb, Ross yoki Hubbard uchun berilgan rasmiy qo‘llanmadagi qiymatlarni tekshiring.
Nesushka, ya’ni tuxumdor tovuqlar uchun yoritish
Tuxumdor tovuqlarda yorug‘lik reproduktiv tizimni boshqaruvchi muhim omillardan biridir. Jo‘ja va yosh pullet davrida yorug‘likni haddan tashqari tez ko‘paytirish tuxumga erta kirishga olib kelishi mumkin. Bu vaqtda tana vazni hali yetarli bo‘lmasa, tuxum hajmi, qobiq sifati va keyingi tuxumdorlikka salbiy ta’sir ehtimoli oshadi.
Odatdagi yondashuv quyidagicha:
- Jo‘jalik davrida yorug‘lik soatlari asta-sekin kamaytiriladi yoki barqaror ushlab turiladi.
- Yosh tovuq kerakli tana vazni va rivojlanish darajasiga yetgach, yorug‘lik bosqichma-bosqich oshiriladi.
- Tuxumdor podada kunlik yorug‘lik odatda 14–16 soat atrofida ushlab turiladi.
- Tuxum ishlab chiqarish boshlanganidan keyin yorug‘lik davomiyligini keskin kamaytirish tuxumdorlikni pasaytirishi mumkin.
Ko‘plab tijoriy tuxumdor gibridlar uchun 16 soatlik kun keng qo‘llanadi, ammo aniq dastur gibridning rasmiy management guide hujjatiga, tabiiy kunduz uzunligiga va podaning yoshiga moslanadi. Tovuqlarni tuxumga kiritish uchun faqat chiroqni ko‘paytirish yetarli emas: tana vazni, yem tarkibi, suv, kaltsiy-fosfor muvozanati va sog‘liq ham mos bo‘lishi kerak.
O‘zbekiston sharoitida mavsumiy yondashuv
O‘zbekistonda yozda kunduz uzoq, qishda esa qisqa bo‘ladi. Tuxumdor tovuqlar uchun eng muhim talab — kunlik umumiy yorug‘lik vaqtining keskin o‘zgarib ketmasligi. Qishda tabiiy kunduzni taymer yordamida to‘ldirish mumkin. Bunda chiroqni ertalab oldinroq yoqish yoki kechqurun kechroq o‘chirish tanlanadi.
Yozda xona tabiiy yorug‘lik bilan 16 soatdan ko‘proq yoritilsa, qo‘shimcha lampani uzoq yoqish shart emas. Aksincha, ertalab va kechqurun chiroq va quyosh nuri bir-biriga ulanadigan tarzda rejalashtirilsa, qorong‘ilik birdan tushib qolmaydi. Kechasi chiroqni birdan o‘chirish tovuqlarning perchga chiqmay, polga to‘planib qolishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Yoritish kuchi: luxni qanday tanlash kerak?
Yorug‘lik davomiyligi bilan uning kuchi bir xil narsa emas. Xona 16 soat yoritilgan bo‘lsa ham, chiroq juda xira bo‘lsa, qushlar yem va suvni yaxshi topolmaydi. Juda kuchli yoritish esa bezovtalik va agressiv xatti-harakatlar xavfini oshirishi mumkin.
Amaliy yo‘nalish sifatida:
- Jo‘ja joylashtiriladigan maydonda yemdon va suvdonlarni qushlar aniq ko‘ra oladigan darajada bir tekis yoritish kerak.
- Broylerlarda odatda kuchli, ko‘zni qamashtiruvchi chiroqdan qochiladi; ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasidagi lux darajasi asos qilib olinadi.
- Nesushkalarda xona bo‘ylab nisbatan bir xil, miltillamaydigan yoritish ma’qul.
- Chiroq ostida juda yorqin, burchaklarda esa qorong‘i “dog‘lar” hosil bo‘lmasin.
LED lampalar elektrni tejaydi va issiqlikni kam chiqaradi. Lekin ayrim arzon LED lampalar ko‘zga bilinmaydigan darajada miltillashi yoki nam xonada tez ishdan chiqishi mumkin. Parrandaxona uchun namlik va changdan himoyalangan, xavfsiz korpusli lampani tanlang.
Avtomatik taymer bilan yoritishni boshqarish
Chiroqni har kuni qo‘lda yoqib-o‘chirish vaqt xatosiga olib keladi. Oddiy rozetkali taymer yoki raqamli boshqaruv qurilmasi jadvalni barqaror saqlaydi. Taymer o‘rnatishda quyidagi tartib foydali:
- Avval bir sutkalik umumiy yorug‘lik vaqtini belgilang.
- Yorug‘lik boshlanishi va tugash vaqtini yozib qo‘ying.
- Har hafta taymer soati haqiqiy vaqt bilan mosligini tekshiring.
- Elektr uzilishi uchun zaxira chiroq yoki akkumulyatorli tizim tayyorlang.
- Yangi dasturga o‘tishda yorug‘lik vaqtini birdan emas, odatda 15–30 daqiqalik bosqichlarda o‘zgartiring.
Agar imkon bo‘lsa, “tong otishi” va “kech kirishi” effektini beradigan dimmerdan foydalanish foydali. Chiroqning asta-sekin kuchayishi yoki pasayishi qushlarning vahimaga tushishini kamaytiradi. Oddiy xo‘jalikda esa ikki bosqichli tizim — avval xira lampa, keyin asosiy lampa — ham ishlashi mumkin.
Yoritishda eng ko‘p uchraydigan xatolar
- 24 soat chiroq yoqib qo‘yish: qushlarda dam olish va tabiiy kun-tun ritmi buziladi.
- Yorug‘likni birdan oshirish: ayniqsa yosh nesushkalarda erta tuxumga kirish yoki stressga sabab bo‘lishi mumkin.
- Faqat bitta kuchli lampadan foydalanish: xona bo‘ylab notekis yoritish paydo bo‘ladi.
- Qorong‘ilik paytida tekshirish uchun chiroqni keskin yoqish: podada vahima va urilishlar yuz berishi mumkin.
- Chiroqni yemdon ustiga juda past osish: qizib ketish, chang bosishi yoki yong‘in xavfi paydo bo‘ladi.
- Tabiiy yorug‘likni hisobga olmaslik: qishda va yozda umumiy kun uzunligi noto‘g‘ri hisoblanadi.
- Kasallik yoki tuxumdorlik pasayishini faqat yorug‘likka bog‘lash: yem, suv, parazitlar, ventilyatsiya va sog‘liq ham tekshirilishi kerak.
Elektr xavfsizligi
Tovuqxonada elektr jihozlari chang, namlik va ammiak ta’sirida ishlaydi. Lampalar va kabellarni qushlar cho‘qiy olmaydigan, suv sachramaydigan joyga o‘rnating. Simlarni ochiq qoldirmang, ulanish joylarini himoyalang va avtomat himoya qurilmasidan foydalaning. Nam qo‘l bilan elektr jihozlariga tegmang.
Yong‘in xavfini kamaytirish uchun lampani somon, qipiq yoki plastik buyumlarga yaqin osmaslik kerak. Isitish lampasi ishlatilsa, uning mahkamlagichi va kabeli har kuni ko‘zdan kechiriladi. Elektr tizimini o‘rnatish yoki ta’mirlashni malakali elektrik bajargani ma’qul.
Qushlarning xatti-harakatiga qarab dastur to‘g‘riligini baholash
Yaxshi yoritilgan tovuqxonada qushlar xona bo‘ylab nisbatan bir tekis tarqaladi, yem va suvga navbat bilan boradi, qorong‘ilik davrida esa tinch dam oladi. Agar qushlar doim chiroq ostiga yig‘ilsa, xona sovuq yoki yoritish notekis bo‘lishi mumkin. Devorga siqilish yoki qanot qoqib vahimaga tushish esa chiroqning keskin o‘chishi, baland shovqin yoki mikroiqlim muammosini ko‘rsatadi.
Nesushkalarda tuxumning keskin kamayishi faqat yorug‘likdan bo‘lmasligi mumkin. Tana vazni, yem iste’moli, suv ta’minoti, issiq stressi, pat almashinuvi va kasalliklar ham tekshiriladi. Broylerlarda o‘sish sur’ati, yem-suv iste’moli, oyoqlar holati va podaning dam olish tartibi birgalikda kuzatiladi.
Qisqa xulosa
Jo‘jaga dastlab yem va suvni topishi uchun uzoqroq, keyinchalik esa uzluksiz qorong‘ilik davri mavjud bo‘lgan dastur kerak. Broylerda yorug‘lik o‘sish bilan birga dam olish va oyoq-skelet tizimini asrashga xizmat qilishi lozim. Nesushkada esa yorug‘likni yosh davrida ehtiyotkor boshqarish, tuxumga kirgandan keyin kun uzunligini barqaror saqlash muhim.
Eng to‘g‘ri yondashuv — taymerdan foydalanish, xonani bir tekis yoritish, chiroq kuchini lux bilan tekshirish va kross yoki gibridning rasmiy qo‘llanmasini asos qilib olishdir. Yorug‘lik dasturi yem, suv, harorat, ventilyatsiya va bioxavfsizlik bilan birgalikda ishlaganda yaxshi natija beradi.