Tovuqlarda xirillash, aksirish yoki og‘izni ochib nafas olish ko‘pincha nafas yo‘llari bilan bog‘liq muammo borligini ko‘rsatadi. Bunday belgilar sabablaridan biri — Mycoplasma gallisepticum bakteriyasi chaqiradigan mikoplazmoz. Kasallik ba’zan yengil kechadi, ammo sovuq, chang, zich joylashtirish, yomon shamollatish yoki boshqa infeksiyalar qo‘shilganda surunkali nafas yo‘llari kasalligiga aylanishi mumkin.
Mikoplazmozga faqat xirillashga qarab tashxis qo‘yib bo‘lmaydi. Chunki shunga o‘xshash belgilar yuqumli bronxit, Nyukasl kasalligi, parranda grippi, infeksion laringotraxeit, koriza, Escherichia coli bilan bog‘liq ikkilamchi infeksiya yoki mog‘or zamburug‘lari sababli ham kuzatiladi. Shu sababli kasallik gumon qilinganda veterinariya mutaxassisi va laboratoriya tekshiruvi muhim.
Mikoplazmoz nima?
Parrandalarda mikoplazmoz bir nechta mikoplazma turlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Eng ko‘p o‘rganilgan va klinik jihatdan muhim turlari Mycoplasma gallisepticum (MG) hamda Mycoplasma synoviae (MS) hisoblanadi. MG asosan surunkali nafas yo‘llari kasalligini chaqiradi. MS esa nafas yo‘llari belgilaridan tashqari bo‘g‘imlar, tuxum qobig‘i sifati va mahsuldorlikka ta’sir qilishi yoki sezilmasdan kechishi mumkin.
MG bilan zararlangan tovuqlar ko‘pincha uzoq vaqt tashuvchi bo‘lib qoladi. Ayrim qushlarda belgilar juda yengil bo‘lishi mumkin, lekin stress yoki boshqa kasallik ta’sirida infeksiya qayta faollashadi. Shu jihati mikoplazmozni oddiy shamollashdan farqlashni qiyinlashtiradi.
Tovuqlarda mikoplazmozning asosiy belgilari
Belgilar podadagi qushlarning yoshi, immuniteti, saqlash sharoiti va boshqa infeksiyalar mavjudligiga qarab turlicha bo‘ladi. Eng ko‘p uchraydigan belgilar quyidagilar:
- xirillash yoki nafas olayotganda g‘o‘ldirash;
- aksirish va yo‘talga o‘xshash harakatlar;
- burun teshiklaridan suyuq yoki shilimshiq ajralma;
- ko‘z atrofida namlik, ko‘zning qizarishi yoki ko‘pikchali ajralma;
- burun bo‘shlig‘i va yuz sinuslari atrofida shish;
- og‘izni ochib nafas olish, ayniqsa issiqda yoki harakatdan keyin;
- lohaslik, patlarning hurpayishi va yemga qiziqishning pasayishi;
- jo‘jalarda o‘sishning sekinlashishi;
- tuxumdor tovuqlarda tuxum berishning kamayishi;
- broylerlarda yemdan foydalanish samaradorligining pasayishi.
Oddiy, asoratsiz holatlarda o‘lim darajasi past bo‘lishi mumkin, ammo podadagi kasallangan qushlar soni ko‘p bo‘ladi. Virusli kasalliklar yoki ikkilamchi bakterial infeksiya qo‘shilsa, nafas olish qiyinlashadi, havo xaltachalari zararlanadi va o‘lim ko‘payishi mumkin.
Nega mikoplazmoz kuchayib ketadi?
Mikoplazma ko‘pincha mustaqil ravishda yengil belgilar bilan kechadi. Biroq parrandaning himoya tizimi zaiflashganda yoki nafas yo‘llari shikastlanganda kasallik og‘irlashadi. Quyidagi omillar xavfni oshiradi:
- tovuqxonada ammiak, chang va namlikning ko‘pligi;
- havo almashinuvi yetarli bo‘lmasligi;
- qushlarni haddan tashqari zich saqlash;
- keskin sovuq yoki issiq stressi;
- yosh va katta qushlarni bir xonada aralashtirish;
- yemning sifatsizligi yoki suv ta’minotidagi uzilishlar;
- tashish, ko‘chirish, emlash yoki boshqa boshqaruv stresslari;
- yuqumli bronxit, Nyukasl kasalligi yoki boshqa respirator infeksiyalar;
- E. coli kabi ikkilamchi bakterial infeksiyalar.
Shuning uchun faqat dori haqida o‘ylash yetarli emas. Tovuqxona havosini yaxshilash, namlikni kamaytirish va podaga tushayotgan stressni nazorat qilish ham davolashga o‘xshash darajada muhim boshqaruv choralaridir.
Mikoplazmoz qanday yuqadi?
Kasallik ikki asosiy yo‘l bilan tarqaladi. Birinchisi — vertikal yuqish, ya’ni zararlangan ona tovuqdan tuxum orqali jo‘jaga o‘tish. Shu sababli naslli podaning mikoplazmadan xoli bo‘lishi katta ahamiyatga ega.
Ikkinchisi — gorizontal yuqish. Bunda kasallik qushdan qushga nafas yo‘llari ajralmalari, havo tomchilari, odam kiyimi, poyabzali, qafas, yashik, inventar va boshqa jihozlar orqali tarqalishi mumkin. Infeksiya kirgan podada belgilar birdan paydo bo‘lmasligi, bir necha kun yoki undan ko‘proq vaqt o‘tib kuchayishi ehtimoli bor.
Zararlangan qushlar klinik jihatdan sog‘lom ko‘rinsa ham, tashuvchi bo‘lib qolishi mumkin. Shu sababli kasallik aniqlangan xo‘jalikda yangi qushlarni nazoratsiz qo‘shish xavfli.
Qaysi kasalliklardan farqlash kerak?
Xirillash mikoplazmozning o‘ziga xos belgisi emas. Dastlabki baholashda quyidagi kasalliklar ham hisobga olinadi:
| Gumon qilinadigan sabab | Ko‘proq kuzatiladigan belgilar | Nima muhim? |
|---|---|---|
| Mikoplazmoz | Xirillash, aksirish, ko‘z va burun ajralmasi, surunkali kechish | Stress va boshqa infeksiyalar bilan kuchayishi mumkin |
| Yuqumli bronxit | Nafas yo‘llari belgilariga qo‘shimcha ravishda tuxum sifati yoki buyrak muammolari | Virusli kasallik bo‘lgani uchun laboratoriya tekshiruvi zarur |
| Nyukasl kasalligi | Nafas olish belgilariga asab tizimi va ichak belgilarining qo‘shilishi mumkin | Tez tarqalish va yuqori xavf sababli zudlik bilan veterinarga murojaat qilinadi |
| Parranda grippi | Nafas olish belgilariga keskin holsizlik, o‘lim yoki boshqa tizimli belgilar qo‘shilishi mumkin | Favqulodda veterinariya nazorati talab qilinadi |
| Aspergillyoz | Ayniqsa jo‘jalarda nafas olish qiyinlashishi | Mog‘orlagan yem, nam to‘shama yoki iflos inkubator xavf omili bo‘lishi mumkin |
Bu jadval tashxis o‘rnini bosmaydi. Bir podada bir vaqtning o‘zida bir nechta qo‘zg‘atuvchi bo‘lishi ham mumkin.
Tashxis qanday tasdiqlanadi?
Veterinar avvalo podaning kasallanish tarixi, yosh tarkibi, saqlash sharoiti, o‘lim darajasi va klinik belgilarini baholaydi. Mikoplazmozni tasdiqlash uchun burun bo‘shlig‘i, xoana, traxeya, ko‘z yoki boshqa zararlangan joylardan surtma olinishi mumkin.
Amaliyotda real vaqt rejimidagi PCR tekshiruvi tez va sezgir usullardan biri hisoblanadi. Bakteriyani ajratib olish, serologik tekshiruvlar, agglutinatsiya yoki ELISA ham qo‘llanishi mumkin. Ayrim serologik natijalar emlash yoki boshqa mikoplazma turlari bilan bog‘liq chalkashliklar sababli mutaxassis tomonidan izohlanishi kerak.
Agar podada o‘lim keskin ko‘paygan bo‘lsa, ko‘plab qushlar bir vaqtda nafas olishda qiynalsa yoki ko‘kargan toj, asabiy belgilar va kuchli holsizlik kuzatilsa, mikoplazmoz deb taxmin qilib kutib turmaslik kerak. Bunday holatda parranda grippi yoki Nyukasl kasalligi kabi xavfli kasalliklarni istisno qilish uchun zudlik bilan veterinariya xizmatiga murojaat qilinadi.
Davolashga qanday yondashish kerak?
Mikoplazma hujayra devoriga ega bo‘lmagan bakteriya bo‘lgani uchun barcha antibiotiklar unga bir xil ta’sir qilmaydi. Ayrim antimikrob preparatlar klinik belgilarni kamaytirishi yoki tuxum orqali yuqishni pasaytirishi mumkin, lekin ular infeksiyani har doim ham butunlay yo‘q qilmaydi. Zararlangan qushlar tashuvchi bo‘lib qolishi ehtimoli bor.
Shu sababli preparat tanlash, qo‘llash muddati, doza, tuxum va go‘sht uchun kutish davri veterinariya mutaxassisi tomonidan belgilanadi. Odamlar uchun mo‘ljallangan dorilarni berish, antibiotikni taxminiy dozada qo‘llash yoki bir necha preparatni aralashtirish xavfli. Bu davolash samarasini pasaytirishi, mikroblarda chidamlilikni kuchaytirishi va oziq-ovqat xavfsizligiga zarar yetkazishi mumkin.
Amaliy yordam sifatida kasallangan qushlarni imkon qadar ajratish, toza suvni uzluksiz ta’minlash, yemni yangilash, to‘shamani quruq saqlash va tovuqxonadagi chang-ammiakni kamaytirish kerak. Qushlar og‘izni ochib nafas olayotgan, yem yemayotgan yoki tez zaiflashayotgan bo‘lsa, kechiktirmasdan veterinar ko‘rigidan o‘tkaziladi.
Profilaktikaning eng samarali yo‘llari
1. Sog‘lom manbadan qush xarid qilish
Jo‘ja, tuxum yoki naslli qushlarni mikoplazmadan xoli ekani nazorat qilinadigan xo‘jaliklardan olish eng muhim choradir. Arzon bo‘lgani uchun kelib chiqishi noma’lum qushlarni podaga qo‘shish keyinchalik katta yo‘qotish keltirishi mumkin.
2. Yangi qushlarni karantinda saqlash
Yangi keltirilgan qushlarni asosiy podaga darhol qo‘shmaslik kerak. Ular alohida joyda saqlanadi, klinik holati kuzatiladi va zarurat bo‘lsa laboratoriya tekshiruvlari o‘tkaziladi. Karantin paytida alohida yemlagich, suvlagich, kiyim va poyabzaldan foydalanish ma’qul.
3. Tovuqxona havosini yaxshilash
Ventilyatsiya qushlarni sovitib yubormasdan, namlik, chang va ammiakni chiqarishi kerak. Havo oqimini to‘g‘ridan-to‘g‘ri qushlarga urdirmaslik, ammo yopiq va dim muhitga yo‘l qo‘ymaslik zarur. Nam to‘shama va mog‘orlagan yem nafas yo‘llariga qo‘shimcha zarar yetkazadi.
4. Zichlik va yosh guruhlarini boshqarish
Ortiqcha zichlikda saqlashda ajralmalar tez tarqaladi, qushlar stressga tushadi va havo sifati yomonlashadi. Imkon qadar jo‘jalar, tuxumdor tovuqlar va xo‘rozlarni yoshiga mos guruhlarda saqlash kerak.
5. Tozalash va dezinfeksiya
Yemlagich, suvlagich, yashik, poyabzal va boshqa inventar muntazam tozalanadi. Dezinfeksiya faqat kir va organik qoldiqlar olib tashlangandan keyin samarali bo‘ladi. Bir xo‘jalikdan boshqasiga jihoz yoki ishchi harakatini cheklash ham muhim.
6. Podani muntazam kuzatish
Har kuni qushlarning nafas olishi, ko‘z va burun ajralmalari, yem-suv iste’moli, tuxum soni va o‘lim holati qayd etib boriladi. Bir necha qushda bir xil belgi paydo bo‘lishi kasallikning podada tarqalayotganidan darak berishi mumkin.
Vaksina masalasida nimalarni bilish kerak?
Mikoplazmozga qarshi vaksinalar ayrim xo‘jaliklarda klinik belgilar va iqtisodiy zararlarni kamaytirish uchun qo‘llanadi. Biroq vaksina tanlovi xo‘jalikdagi epidemiologik vaziyat, qushlarning yo‘nalishi, mavjud shtamm va veterinariya dasturiga bog‘liq. Vaksina bioxavfsizlikning o‘rnini bosa olmaydi.
Kasallikdan xoli podani saqlash maqsadga muvofiq bo‘lgan xo‘jaliklarda asosiy e’tibor sog‘lom naslli manba, monitoring va qat’iy bioxavfsizlikka qaratiladi. Emlash jadvalini o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirish yoki klinik kasal podaga nazoratsiz vaksina qo‘llash tavsiya etilmaydi.
Qachon zudlik bilan veterinarga murojaat qilish kerak?
- o‘lim soni qisqa vaqtda keskin oshsa;
- ko‘plab qushlarda bir paytda xirillash yoki nafas yetishmovchiligi boshlangan bo‘lsa;
- tovuq og‘izni ochib nafas olsa yoki bo‘ynini cho‘zib nafas olishga urinayotgan bo‘lsa;
- ko‘z va burundan ko‘p ajralma kelib, yuz qismi shishsa;
- tuxumdorlik keskin tushib ketsa;
- nafas olish belgilariga asabiy holat, ich ketishi yoki kuchli holsizlik qo‘shilsa;
- podaga yangi qushlar qo‘shilgandan keyin kasallik boshlangan bo‘lsa.
Xulosa
Tovuqlarda mikoplazmoz xirillash, aksirish, ko‘z va burun ajralmalari bilan namoyon bo‘ladigan, ko‘pincha surunkali kechuvchi infeksiyadir. Kasallik tuxum orqali ham, qushlar va jihozlar o‘rtasidagi aloqa orqali ham tarqalishi mumkin. Eng to‘g‘ri yondashuv — klinik belgilarni erta payqash, kasal qushlarni ajratish, laboratoriya tekshiruvi o‘tkazish va antibiotiklarni faqat veterinariya tavsiyasi bilan qo‘llashdir.
Toza havo, quruq to‘shama, me’yoriy zichlik, sog‘lom manbadan jo‘ja olish va qat’iy karantin mikoplazmoz xavfini kamaytiradigan asosiy choralar hisoblanadi. Xirillashni avtomatik ravishda mikoplazmoz deb qabul qilish esa boshqa xavfli kasalliklarni o‘tkazib yuborishga olib kelishi mumkin.
Manbalar
- Merck Veterinary Manual. Mycoplasma gallisepticum Infection in Poultry: https://www.merckvetmanual.com/poultry/mycoplasmosis/mycoplasma-gallisepticum-infection-in-poultry
- WOAH. Avian mycoplasmosis (Mycoplasma gallisepticum): https://www.woah.org/en/disease/avian-mycoplasmosis-mycoplasma-gallisepticum/
- WOAH Terrestrial Animal Health Code, Chapter 10.5: https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahc/current/en_chapitre_mycoplasma_gallisepticum.htm
- WOAH Terrestrial Manual, Chapter 3.3.5. Avian Mycoplasmosis: https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahm/3.03.05_%20AVIAN_MYCO.pdf