Tuxum qobig‘i yupqa, yumshoq yoki tez sinadigan bo‘lib qolishi tuxumdor tovuq boqadigan xo‘jaliklarda ko‘p uchraydi. Bitta-ikkita tuxumning qobig‘i odatdagidan yupqaroq chiqishi ba’zan vaqtinchalik holat bo‘lishi mumkin. Ammo bunday tuxumlar muntazam ko‘paysa, sababini aniqlash kerak.
Qobiqning mustahkamligi faqat kalsiy miqdoriga bog‘liq emas. Tovuqning yoshi, ratsiondagi fosfor va vitamin D3 muvozanati, suv ta’minoti, issiq stress, yemning sifati, saqlash sharoiti hamda ayrim kasalliklar tuxum qobig‘iga ta’sir qiladi.
Tuxum qobig‘i qanday hosil bo‘ladi?
Tuxum tuxum yo‘lining maxsus qismida, ya’ni qobiq bezida bir necha soat davomida qobiq bilan qoplanadi. Qobiq tarkibining asosiy qismini kalsiy karbonat tashkil qiladi. Tovuq bu kalsiyni yemdan oladi, zarur paytda esa suyaklardagi mineral zaxiralardan ham foydalanadi.
Qobiq hosil bo‘lishi ko‘pincha kechki va tungi vaqtda davom etadi. Shu sababli kalsiy manbalarining bir qismi tez hazm bo‘ladigan, bir qismi esa yirik zarrachali bo‘lishi foydali. Yirik ohaktosh yoki chig‘anoq bo‘laklari jig‘ildon va muskulli oshqozonda uzoqroq turib, qobiq hosil bo‘lish davrida kalsiy bilan ta’minlashga yordam beradi.
Tuxum qobig‘i yupqa bo‘lishining asosiy sabablari
1. Ratsionda kalsiy yetishmasligi
Eng ko‘p uchraydigan sabab — tuxumdor tovuq uchun mo‘ljallanmagan yoki mineral tarkibi muvozanatsiz yem berishdir. Oddiy don, kepak yoki oshxona qoldiqlaridan iborat ratsionda energiya bo‘lishi mumkin, lekin tuxum qobig‘i uchun zarur kalsiy yetarli bo‘lmasligi ehtimoli yuqori.
Kalsiy tanqisligida tuxum qobig‘i yupqalashadi, yuzasi g‘adir-budir bo‘lishi yoki tuxum yumshoq parda bilan chiqishi mumkin. Uzoq davom etgan tanqislik tovuq suyaklarining zaiflashishiga ham olib keladi.
2. Kalsiy manbasi noto‘g‘ri tanlangan
Yemda kalsiy borligi uning tovuq tomonidan bir xil darajada o‘zlashtirilishini anglatmaydi. Juda mayda kukun shaklidagi ohaktosh tez o‘tib ketishi mumkin. Yirik zarrachali ohaktosh yoki maydalangan chig‘anoq esa kalsiyni uzoqroq muddat davomida yetkazib berishi mumkin.
Amaliyotda mayda va yirik zarrachali kalsiy manbalarini birga ishlatish ma’qul. Kalsiy qo‘shimchasini me’yoridan ortiq berish esa foydali emas: bu fosfor va boshqa minerallar muvozanatini buzishi mumkin.
3. Vitamin D3 yetishmasligi
Vitamin D3 kalsiy va fosforning ichakdan so‘rilishi hamda organizmda almashinuvida muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun yemda kalsiy yetarli bo‘lsa ham, vitamin D3 kam bo‘lsa, qobiq sifati pasayishi mumkin.
Vitamin-mineral premiksni uzoq vaqt issiq, nam yoki quyosh tushadigan joyda saqlash uning tarkibidagi ayrim vitaminlarning kamayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli yem va premiksni ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq, quruq va salqin joyda saqlash kerak.
4. Fosfor va boshqa minerallar muvozanatining buzilishi
Kalsiy bilan fosfor bir-biridan alohida emas, muvozanatda ishlaydi. Faqat kalsiy miqdorini oshirish bilan muammoni hal qilish har doim ham to‘g‘ri emas. Marganes, rux va boshqa mikroelementlarning yetishmasligi ham qobiq sifati pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Uy sharoitida alohida mineral moddalarni taxmin bilan aralashtirish o‘rniga, tuxumdor tovuqlar uchun ishlab chiqarilgan to‘liq yem yoki sifatli premiksdan foydalanish xavfsizroq.
5. Issiq stress
Yozda, ayniqsa O‘zbekistonning issiq va quruq hududlarida, tovuqlar hansirab nafas oladi. Hansirash vaqtida organizmdagi kislota-ishqor muvozanati o‘zgaradi, yem iste’moli kamayadi va qobiq hosil bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan kalsiy hamda karbonatlarning ta’minoti yomonlashadi.
Issiq stress paytida tuxum qobig‘i yupqalashishi, tuxum hajmi o‘zgarishi va umumiy tuxumdorlik pasayishi mumkin. Muammoni faqat qo‘shimcha kalsiy berish bilan emas, balki xona harorati, suv, ventilyatsiya va oziqlantirish vaqtini boshqarish orqali hal qilish kerak.
6. Suv yetishmasligi yoki suvning sifatsizligi
Tuxumdor tovuq doimo toza va salqin ichimlik suviga ega bo‘lishi kerak. Issiqda suv iste’moli keskin oshadi. Suv idishlari kam, iflos yoki uzoq vaqt davomida quyosh ostida qolsa, tovuq yemni ham kamroq iste’mol qilishi mumkin.
Suvdagi haddan tashqari tuz, ifloslanish yoki mikrobiologik muammolar ham ichak faoliyatiga va oziqa moddalari o‘zlashtirilishiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Suv idishlarini muntazam yuvish va quduq yoki boshqa manbadagi suvni vaqti-vaqti bilan tekshirtirish foydali.
7. Tovuqning yoshi va yuqori tuxumdorligi
Tovuq qarigan sari tuxumlar ko‘pincha yiriklashadi, lekin har bir tuxumga sarflanadigan qobiq materiali ham ko‘proq bo‘ladi. Shu bilan birga, katta yoshdagi tovuq kalsiyni avvalgidek samarali o‘zlashtirmasligi mumkin.
Uzoq muddat yuqori tuxumdorlik ham suyaklardagi mineral zaxiralarga bosim qiladi. Shuning uchun katta yoshdagi tovuqlar ratsionida kalsiy manbasi, yirik zarracha shakli va umumiy oziqa muvozanatiga alohida e’tibor beriladi.
8. Stress va noto‘g‘ri parvarish
Tovuqlarni tez-tez joyini almashtirish, qo‘pol tutish, ortiqcha shovqin, yirtqich hayvonlar, zich joylashtirish yoki yorug‘lik rejimining keskin o‘zgarishi tuxum hosil bo‘lish jarayoniga ta’sir qilishi mumkin.
Stressdan keyin ayrim tuxumlar yupqa, g‘adir-budir yoki shakli o‘zgargan bo‘lib chiqadi. Bunday holatda avvalo parvarishdagi o‘zgarishlarni eslab ko‘rish va bir vaqtning o‘zida boshqa belgilar bor-yo‘qligini kuzatish kerak.
9. Ayrim kasalliklar
Yuqumli bronxit, tuxum tushirish sindromi, Nyukasl kasalligi, qush grippi va ayrim boshqa infeksiyalar tuxum qobig‘ining rangiga, shakliga yoki qalinligiga ta’sir qilishi mumkin. Kasallik ehtimoli ayniqsa yupqa qobiqli tuxumlar bilan birga tuxumdorlikning keskin pasayishi, lohaslik, yo‘tal, burun oqishi, ich ketishi yoki o‘lim kuzatilganda oshadi.
Bunday vaziyatda antibiotik yoki boshqa dorini o‘zboshimchalik bilan berish kerak emas. Kasallikni aniqlash uchun veterinariya mutaxassisi ko‘rigi, zarur bo‘lsa laboratoriya tekshiruvi talab qilinadi.
Yupqa qobiqli tuxumni qanday farqlash mumkin?
- Qobiq qo‘l bilan engil bosilganda eziladi yoki yoriladi.
- Tuxum qobig‘i odatdagidan yupqaroq va mo‘rt bo‘ladi.
- Tuxumning bir qismi faqat parda bilan qoplangan bo‘lishi mumkin.
- Qobiq yuzasida g‘adir-budirlik, burishish yoki rang oqarishi kuzatiladi.
- Yupqa tuxumlar soni bir necha kun davomida ko‘payib boradi.
Bir dona tuxumga qarab xulosa chiqarish to‘g‘ri emas. Kamida 5–7 kun davomida tuxumlarni kuzatib, nechta tuxumda muammo borligini yozib boring. Shu davrda yem, suv, ob-havo, tuxumdorlik va tovuqlarning umumiy holatini ham qayd eting.
Tuxum qobig‘ini mustahkamlash uchun profilaktika
To‘liq va muvozanatli yemdan foydalaning
Tuxumdor tovuqlar uchun ishlab chiqarilgan to‘liq yem tarkibida energiya, oqsil, kalsiy, fosfor, vitaminlar va mikroelementlar muvozanatlangan bo‘ladi. Faqat bug‘doy yoki makkajo‘xoriga tayanish tuxum qobig‘i uchun yetarli emas.
Yem tarkibini o‘zgartirganda buni bir kunda emas, bir necha kun davomida bosqichma-bosqich amalga oshirish ma’qul. Mog‘orlagan, achigan yoki namlangan yemni bermang.
Kalsiy manbalarini to‘g‘ri joylashtiring
Maydalangan ohaktosh yoki tuxumdor tovuqlar uchun mo‘ljallangan mineral qo‘shimcha asosiy yem tarkibida bo‘lishi mumkin. Yirik zarrachali ohaktosh yoki maydalangan chig‘anoqni alohida idishda berish ham amaliy usullardan biridir.
Qo‘shimcha miqdorini yem ishlab chiqaruvchisi yoki parrandachilik bo‘yicha mutaxassis tavsiyasiga ko‘ra belgilang. Qobiq yupqa bo‘ldi deb, bir vaqtning o‘zida bir nechta mineral preparatni qo‘shish tavsiya etilmaydi.
Issiq havoda sharoitni yaxshilang
- Tovuqlarga kun bo‘yi toza va salqin suv yetkazib bering.
- Suv idishlarini soyaga qo‘ying va kun davomida tekshiring.
- Tovuqqxonada havo almashinuvini kuchaytiring, lekin kuchli yelvizak hosil qilmang.
- Eng issiq paytda qushlarni ortiqcha ushlash, ko‘chirish yoki emlash kabi stressli ishlarni kamaytiring.
- Yem berishning asosiy qismini ertalab va kechki salqin vaqtlarga to‘g‘rilang.
Elektrolit yoki boshqa qo‘shimchalardan foydalanishdan oldin mahsulot yo‘riqnomasiga amal qiling. Suvga qo‘shiladigan preparatlarning dozasini taxminan belgilash xavfli bo‘lishi mumkin.
Yorug‘lik va kun tartibini barqaror saqlang
Tovuqlarni tez-tez qorong‘i-yorug‘ rejimiga o‘tkazish, kechasi chiroqni birdan yoqish yoki kun davomida keskin o‘zgarishlar qilish stressni oshiradi. Tuxumdor tovuqlar uchun yorug‘lik rejimi muntazam bo‘lishi kerak.
Mineral va yem omborini nazorat qiling
Yemni quruq, salqin va kemiruvchilardan himoyalangan joyda saqlang. Premiks yoki vitaminli qo‘shimchalarning yaroqlilik muddatini tekshiring. Ochiq qoplarni namlik va quyoshdan himoya qiling.
Qachon veterinarga murojaat qilish kerak?
Quyidagi holatlarda faqat yemga kalsiy qo‘shib kutib turish to‘g‘ri emas:
- yupqa yoki yumshoq qobiqli tuxumlar bir necha kun davomida ko‘paysa;
- tuxumdorlik birdaniga sezilarli pasaysa;
- tovuqlarda lohaslik, yo‘tal, aksa urish, ich ketishi yoki nafas olish qiyinlashishi kuzatilsa;
- o‘lim holatlari paydo bo‘lsa;
- tuxum qobig‘i bilan birga rang, shakl yoki ichki sifatda ham keskin o‘zgarish bo‘lsa;
- tovuqlar oyoqda turishda qiynalsa yoki suyaklari zaiflashgandek ko‘rinsa.
Veterinarga murojaat qilganda yem qadoqlari yoki tarkib ro‘yxatini, suv manbasi haqidagi ma’lumotni, tuxumdorlik yozuvlarini va muammo qachondan boshlanganini ko‘rsatish foydali bo‘ladi.
Amaliy tekshiruv ro‘yxati
- So‘nggi 7 kun ichida yupqa qobiqli tuxumlar sonini yozib oling.
- Yemning nomi, ishlab chiqarilgan sanasi va saqlash sharoitini tekshiring.
- Ratsionda tuxumdor tovuqlar uchun mineral qo‘shimcha bor-yo‘qligini aniqlang.
- Suv idishlarini yuvib, suvning rangi, hidi va tozaligini baholang.
- Tovuqqonadagi issiqlik, namlik va havo almashinuvini tekshiring.
- Tovuqlarning yoshi va yaqinda yuz bergan stress omillarini hisobga oling.
- Muammo guruh bo‘yicha tarqalgan bo‘lsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Xulosa
Tuxum qob‘ig‘ining yupqalashishi ko‘pincha bitta emas, bir nechta omilning natijasi bo‘ladi. Muammoni hal qilish uchun to‘liq yem, kalsiy va fosfor muvozanati, vitamin D3 ta’minoti, toza suv hamda issiqdan himoyani birgalikda nazorat qilish kerak.
Yozda yupqa qobiqli tuxumlar soni oshsa, avvalo suv, ventilyatsiya va yem iste’molini tekshiring. Agar o‘zgarishlar uzoq davom etsa yoki kasallik belgilari qo‘shilsa, tashxisni o‘zboshimchalik bilan qo‘ymasdan veterinariya xizmatiga murojaat qiling.
Manbalar
- Merck Veterinary Manual: Mineral Deficiencies in Poultry
- Merck Veterinary Manual: Vitamin Deficiencies in Poultry
- Merck Veterinary Manual: Defective or Abnormal Eggs in Poultry
- Lohmann Breeders: Management of Laying Hens in Hot Climate
- Lohmann Breeders: Genetic and Environmental Effects on Eggshell Stability