Broylerning belgilangan muddatda vazn olmasligi fermer uchun muhim signal hisoblanadi. Ko‘pincha muammo faqat yem miqdorida emas, balki suvning yetishmasligi, tovuqxonadagi issiqlik, havo almashinuvi, ichak faoliyati yoki qushlarning yemga erkin kira olmasligida bo‘ladi.
Bir necha kunlik o‘sish ortda qolishi keyingi haftalarda yanada sezilarli bo‘lishi mumkin. Shuning uchun vazn kamayganini kutib o‘tirmasdan, kundalik kuzatuv va oddiy o‘lchovlar orqali sababni bosqichma-bosqich aniqlash kerak. Quyida broyler sekin o‘sishining eng ko‘p uchraydigan 10 ta sababi va amaliy tekshiruv usullari keltirilgan.
Avval muammoni to‘g‘ri baholang
Broylerlar vaznini faqat ko‘z bilan baholash xato bo‘lishi mumkin. Har hafta bir xil vaqtda, imkon qadar oziqlantirishdan oldin, tasodifiy tanlangan qushlarni torting. Kamida 5–10 foiz qushni o‘lchab, o‘rtacha vaznni hisoblang. O‘rtacha ko‘rsatkichdan tashqari, qushlar orasidagi farqni ham yozib boring.
Agar butun guruh kichik bo‘lsa, muammo odatda umumiy boshqaruv, yem, suv yoki muhit bilan bog‘liq bo‘ladi. Ayrim qushlar juda kichik, boshqalari esa normal vaznda bo‘lsa, yemga kirishdagi raqobat, kasallik, oyoq muammosi yoki notekis jo‘ja sifati ehtimoli yuqori.
Broyler vazn olmayotganining 10 ta sababi
1. Yemning ozuqaviy qiymati yetarli emas
Broyler tez o‘sishi uchun yemda energiya, xom protein, aminokislotalar, mineral moddalar va vitaminlar muvozanatlangan bo‘lishi kerak. Faqat makkajo‘xori, bug‘doy yoki kepakka asoslangan aralashma qush qornini to‘ldirishi mumkin, lekin mushak va suyaklarning talab darajasida rivojlanishini ta’minlamasligi ehtimol.
Yemning nomi yoki rangi uning sifatini kafolatlamaydi. Qopdagi ishlab chiqarilgan sana, saqlash sharoiti, namlik, hid, mog‘or va zararkunanda izlarini tekshiring. Namlangan yoki mog‘orlagan yemni “quritib berish” xavfsiz yechim emas. Bunday yem mikotoksinlar bilan zararlangan bo‘lishi mumkin.
Nima qilish kerak: yemni ishonchli ishlab chiqaruvchidan oling, starter, grower va finisher bosqichlarini ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq almashtiring. Ratsionga o‘zboshimchalik bilan ko‘p don qo‘shmang, chunki bu tayyor yemdagi ozuqaviy muvozanatni buzadi.
2. Qushlar yemni yetarli miqdorda iste’mol qilmayapti
Yem mavjud bo‘lsa ham, barcha broylerlar unga bir xil kira olmasligi mumkin. Oziqlantirgichlar soni kam, balandligi noto‘g‘ri yoki yem bir joyda to‘planib qolsa, kuchsiz qushlar chetda qoladi. Natijada guruhdagi vazn farqi kattalashadi.
Oziqlantirgich atrofida haddan tashqari tiqilinch, namlangan yem, ko‘prik hosil qilgan kukun yoki bo‘sh qolgan liniya yem iste’molini kamaytiradi. Broylerlar o‘sishi bilan oziqlantirgich balandligini ularning orqa qismiga moslab sozlash foydali.
Tekshiruv: barcha oziqlantirgichlarni bir vaqtda ko‘zdan kechiring. Yem qoldig‘i juda ko‘p bo‘lsa, qushlar yemni xohlamayotgani yoki yemga kirish muammosi bor. Qoldiq butunlay tugab qolsa, uzoq och qolish davrlari yuz berayotgan bo‘lishi mumkin.
3. Suv toza emas yoki suvga kirish cheklangan
Suv iste’moli kamayganda, odatda yem iste’moli ham pasayadi. Suv liniyasidagi past bosim, tiqilib qolgan nipel, iflos idish, juda iliq suv yoki suvning vaqti-vaqti bilan uzilishi broyler o‘sishiga bevosita ta’sir qiladi. Cobb qo‘llanmasida ham toza, salqin va yetarli oqimli suv yaxshi ishlab chiqarishning asosiy shartlaridan biri sifatida ko‘rsatiladi.
Nipel ichimlik tizimida qushlar suv olish uchun ortiqcha cho‘zilmasligi kerak. Yosh qushlarda ichirgich balandligi pastroq, ulg‘aygan sari esa qushning bo‘yin va bosh holatiga mos bo‘lishi lozim. Ochiq idishlarda suvga yem, axlat va to‘shama tushishi osonroq bo‘ladi.
Nima qilish kerak: har kuni bir nechta nuqtadagi suv oqimini tekshiring, idishlarni yuving, liniyani yuvib turing va suvning hidini hamda rangini kuzating. Suv tahlilida muammo aniqlansa, mahalliy veterinariya yoki suv mutaxassisi bilan maslahatlashish kerak.
4. Harorat qush yoshiga mos emas
Juda sovuq muhitda broyler yemdan olingan energiyaning katta qismini tana haroratini saqlashga sarflaydi. Juda issiqda esa qushlar kamroq yeydi, ko‘proq suv ichadi va tez-tez hansiraydi. Har ikki holatda vazn ortishi sekinlashadi.
Faqat termometr ko‘rsatkichiga tayanish ham yetarli emas. Qushlarning xatti-harakatini kuzating: bir joyga to‘planish sovuqdan, og‘izni ochib nafas olish va qanotlarni yoyish issiqdan darak berishi mumkin. Tovuqxonaning turli nuqtalarida harorat bir xil bo‘lmasa, ayrim guruhlar doimiy stressda qoladi.
Amaliy yondashuv: haroratni qush balandligida o‘lchang, issiq va sovuq zonalarni alohida tekshiring. Yozda soyalanish, havo harakati va salqin toza suvga e’tibor bering; qishda esa shamol uradigan yoriqlarni bartaraf eting, lekin ventilyatsiyani to‘liq yopmang.
5. Ventilyatsiya yomon va havo sifati past
Havo almashinuvi yetarli bo‘lmasa, namlik, ammiak va chang ko‘payadi. Bu nafas yo‘llarini bezovta qilib, qushning yem yeyishi va harakatini kamaytirishi mumkin. Nam to‘shama esa oyoq tagi shikastlanishi, teri muammolari va mikroblar ko‘payishi xavfini oshiradi.
Ammiak hidining sezilishi tovuqxonada havo sifati ideal emasligini ko‘rsatadi. Qushlar aksirganda, yo‘talga o‘xshash ovoz chiqarganda, ko‘zlari yoshlanganda yoki bir joyda sust turganda muhitni tekshiring. Bunday belgilar faqat ventilyatsiyaga emas, yuqumli kasalliklarga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Nima qilish kerak: havo kirish va chiqish yo‘llarini ochiq tuting, nam to‘shamani almashtiring, ventilyator va panjaralarni changdan tozalang. Sovuq kunlarda havo almashinuvi butunlay to‘xtatilmasin; maqsad — qoralama hosil qilmasdan iflos havoni chiqarish.
6. Tovuqxonada zichlik ortiqcha
Maydon yetishmasa, qushlar yem va suvga navbat bilan kiradi, issiqlik va namlik ortadi, harakat kamayadi. Kuchli qushlar oziqlantirgich va ichirgichlarni egallab, kichik qushlarni siqib chiqarishi mumkin. Zichlikni faqat bosh soni bilan emas, qushlarning yoshi, tirik vazni, tovuqxona iqlimi va jihozlar sig‘imi bilan birga baholash kerak.
Ayniqsa yozda yuqori zichlik issiqlik stressini kuchaytiradi. Qushlar qanotlarini yoyib, bir-biridan uzoqroq turishga harakat qilsa, xona sig‘imi va havo almashinuvini qayta ko‘rib chiqing.
7. Jo‘jalar sifati yoki dastlabki start sust bo‘lgan
Ba’zi guruhlarda sekin o‘sish muammosi jo‘ja kelgan kundan boshlangan bo‘ladi. Uzoq tashish, suvsizlanish, sovqotish, kindikning yaxshi bitmaganligi yoki boshlang‘ich vaznning pastligi keyingi rivojlanishga ta’sir qilishi mumkin.
Birinchi kunlarda jo‘jalar suv va yemni tez topishi, xona harorati barqaror bo‘lishi va to‘shama quruq saqlanishi kerak. Jo‘jalar faol yurib, yem va suvga tez-tez murojaat qilsa, start odatda yaxshiroq kechadi. Dastlabki haftadagi ortda qolishni keyin to‘liq qoplash har doim ham mumkin emas.
8. Kasallik yoki parazitlar mavjud
Ichak kasalliklari, koksidioz, respirator infeksiyalar, Gumboro kasalligi va boshqa muammolar o‘sishni sekinlashtirishi mumkin. Belgilar orasida yem va suv iste’molining o‘zgarishi, ich ketishi, patlarning hurpayishi, nafas olish qiyinlashishi, sustlik, rangparlik, notekis o‘sish yoki o‘limning ko‘payishi uchraydi.
Bir xil belgi turli kasalliklarda ham kuzatilishi mumkin. Shuning uchun faqat tashqi ko‘rinishga qarab antibiotik yoki boshqa preparat tanlash xavfli. WOAH tavsiyalariga ko‘ra, kasallik sababini aniqlash qiyin bo‘lsa yoki yuqumli kasallikdan shubha qilinsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak.
Muhim: o‘lim ko‘payishi, qonli najas, kuchli nafas qisishi, falajlik, asabiy belgilar yoki butun guruhda keskin yem-suv kamayishi kuzatilsa, qushlarni ajratish, tashriflarni cheklash va mahalliy veterinariya xizmatiga xabar berish lozim.
9. Yorug‘lik rejimi noto‘g‘ri
Yorug‘lik broylerning yem va suvga borish faolligiga ta’sir qiladi. Juda xira yorug‘likda qushlar yemni topishda qiynaladi, keskin qorong‘ilashtirish esa yem iste’molini vaqtincha pasaytirishi mumkin. Aviagen qo‘llanmasida yorug‘lik rejimidagi o‘zgarishlarni bosqichma-bosqich kiritish tavsiya etiladi.
Yorug‘lik barcha joyda bir xil taqsimlanmagan bo‘lsa, ayrim zonalarda tiqilinch, ayrimlarida esa yem va suvga yetarli kirish bo‘lmasligi mumkin. Broylerlar dam olishi uchun qorong‘i davr ham kerak, shuning uchun doimiy yorug‘likni “ko‘proq yesa, tezroq o‘sadi” degan yondashuv bilan qo‘llash to‘g‘ri emas.
10. Stress va kundalik boshqaruvdagi xatolar
Tez-tez joy almashtirish, baland shovqin, begona hayvonlar, keskin harorat o‘zgarishi, qo‘pol ushlash, emlash yoki yemni birdan almashtirish stressni oshirishi mumkin. Stress paytida qushlar kamroq yeydi, ko‘proq suv ichishi yoki bir joyda to‘planib qolishi mumkin.
Yem turini almashtirishni imkon qadar bosqichma-bosqich bajaring. Ishchilar har kuni bir xil tartibda ishlasin: avval sog‘lom va yosh guruhlar, keyin shubhali yoki kasal qushlar ko‘rilishi bioxavfsizlik uchun ma’qul. O‘lik qushlarni darhol olib tashlash, kemiruvchilarni nazorat qilish va tashrif buyuruvchilarni cheklash ham muhim.
Tezkor tekshiruv: 30 daqiqalik nazorat ro‘yxati
- 10–20 ta broylerni tortib, o‘rtacha vaznni yozib oling.
- Eng kichik va eng yirik qushlar orasidagi farqni baholang.
- Oziqlantirgichlarning to‘laligi, balandligi va qushlar uchun ochiqligini tekshiring.
- Bir nechta ichirgich yoki nipeldan suv oqimini ko‘ring.
- Suvning hidi, rangi va idishlarning tozaligini tekshiring.
- Qushlar tarqalib turganmi yoki to‘planib qolganmi, kuzating.
- Ammiak hidi, chang, nam to‘shama va qoralama bor-yo‘qligini baholang.
- Najas ko‘rinishi, nafas olish, patlar va yurishni kuzating.
- Oxirgi kunlarda yem, suv, harorat, emlash yoki transportda o‘zgarish bo‘lganini yozib chiqing.
- Shubhali belgilar bo‘lsa, veterinariya mutaxassisiga ma’lumot va fotosuratlar bilan murojaat qiling.
Qaysi xatoni birinchi tuzatish kerak?
Agar broylerlar bir vaqtda vazn olmayotgan bo‘lsa, avval suv, yemga kirish, harorat va havo sifatini tekshiring. Bu omillar tez tekshiriladi va butun guruhga ta’sir qiladi. Keyin zichlik, yorug‘lik va yemning ozuqaviy qiymatini baholang. Kasallik belgilari bo‘lsa, boshqaruvdagi o‘zgarishlarni kasallikni yashirish uchun emas, mutaxassis tekshiruvigacha qushlarga qulay sharoit yaratish uchun qiling.
Har bir o‘zgarishdan keyin natijani yozib boring. Masalan, yem almashtirilgan sana, suv liniyasi tozalangan vaqt, o‘rtacha vazn, o‘lim va najasdagi o‘zgarishlar keyingi qarorni ancha osonlashtiradi.
Xulosa
Broyler vazn olmayotgan bo‘lsa, bitta sababga yopishib qolish to‘g‘ri emas. O‘sishning sekinlashishi ko‘pincha bir nechta kichik xatoning yig‘indisi bo‘ladi: sifatsiz yoki nomuvozanatli yem, suvga cheklangan kirish, noto‘g‘ri harorat, yomon ventilyatsiya, ortiqcha zichlik yoki yashirin kasallik.
Eng samarali yondashuv — vaznni muntazam o‘lchash, yem va suvni nazorat qilish, muhitni qushlarning xatti-harakati orqali baholash va kasallikdan shubhalanganda o‘z vaqtida veterinariya maslahatini olishdir. Dori vositalarini tashxis va mutaxassis tavsiyasisiz qo‘llash esa muammoni kuchaytirishi mumkin.