Broyler boqishda foydani faqat qushning tirik vazni yoki bir kunda qancha yem yeyishi bilan baholab bo‘lmaydi. Eng muhim ishlab chiqarish ko‘rsatkichlaridan biri — FCR, ya’ni yem konversiyasi koeffitsiyentidir. U broyler ma’lum miqdorda tirik vazn qo‘shishi uchun qancha kilogramm yem sarflanganini ko‘rsatadi.
FCR qancha past bo‘lsa, yemdan foydalanish shuncha samarali bo‘ladi. Masalan, FCR 1,60 bo‘lsa, qush 1 kilogramm tirik vazn qo‘shishi uchun o‘rtacha 1,60 kilogramm yem sarflagan bo‘ladi. FCR 1,90 ga ko‘tarilsa, xuddi shu natija uchun ko‘proq yem ketadi va ishlab chiqarish tannarxi oshadi.
FCR nima va u nimani ko‘rsatadi?
FCR inglizcha Feed Conversion Ratio iborasining qisqartmasi bo‘lib, o‘zbekchada yem konversiyasi yoki yemni vaznga aylantirish koeffitsiyenti deb ataladi. FAO ta’rifiga ko‘ra, bu ko‘rsatkich hayvonning yem massasini tana massasidagi o‘sishga aylantirish samaradorligini ifodalaydi.
Broyler xo‘jaligida FCR quyidagi savolga javob beradi: 1 kilogramm tirik vazn o‘sishi uchun necha kilogramm yem sarflandi?
- FCR past — yemdan foydalanish samarali, tannarx nisbatan past;
- FCR yuqori — yem ko‘p sarflanmoqda yoki vazn o‘sishi sust;
- FCRning yomonlashishi — ko‘pincha yem isrofi, issiqlik stressi, kasallik, suv ta’minotidagi muammo yoki noto‘g‘ri mikroiqlim bilan bog‘liq bo‘ladi.
FCRni faqat bitta raqam sifatida emas, balki yem sarfi, tirik vazn, o‘lim darajasi, o‘rtacha kunlik o‘sish va boqish muddati bilan birgalikda tahlil qilish kerak.
Broyler FCR qanday hisoblanadi?
Oddiy hisoblash formulasi quyidagicha:
FCR = sarflangan jami yem, kg ÷ tirik vaznning jami o‘sishi, kg
Masalan, 100 bosh broylerga butun sikl davomida 420 kilogramm yem berildi. Oxirida sotiladigan tirik vaznning jami miqdori 270 kilogramm bo‘ldi. Agar boshlang‘ich jo‘jalar vazni hisobga olinmasa, oddiy hisob quyidagicha chiqadi:
420 ÷ 270 = 1,56
Bu holatda hisoblangan yem konversiyasi 1,56 ga teng.
Jami tirik vazn o‘sishi bo‘yicha aniqroq hisob
Amaliyotda FCRni hisoblashda joylashtirilgan jo‘jalarning boshlang‘ich vazni ham hisobga olinishi mumkin. Bunda formula quyidagicha bo‘ladi:
FCR = jami sarflangan yem ÷ (yakuniy tirik vazn − boshlang‘ich tirik vazn)
Misol uchun, 100 ta jo‘janing joylashtirish paytidagi umumiy vazni 4,4 kilogramm, yakuniy tirik vazni 270 kilogramm, yem sarfi esa 420 kilogramm bo‘lsa:
420 ÷ (270 − 4,4) = 1,58
Turli xo‘jaliklarni solishtirishda aynan bir xil hisoblash usulidan foydalanish muhim. Ayrim breeding guide jadvallarida FCR boshlang‘ich jo‘ja vaznini hisobga oladi, ayrim xo‘jalik hisobotlarida esa faqat yakuniy vazn yoki tirik qolgan qushlar vazni olinadi. Shu sababli ikki ko‘rsatkichni taqqoslashdan oldin formulasi aniqlanishi kerak.
FCRni hisoblashda o‘lim darajasi qanday ta’sir qiladi?
O‘lim darajasi FCRga bevosita ta’sir qiladi. O‘lgan qushlar ham ma’lum miqdorda yem iste’mol qilgan bo‘ladi, biroq ularning vazni sotiladigan jami tirik vaznga qo‘shilmaydi. Natijada yem sarfi saqlanib qoladi, vazn chiqimi esa kamayadi va FCR yomonlashadi.
Masalan, 500 bosh jo‘jaga yem berilib, 470 bosh qush sotuvgacha yetib bordi. Agar hisob faqat tirik qolgan 470 boshning vazni asosida qilinsa, o‘lgan qushlarga sarflangan yem ham umumiy yem miqdorida qoladi. Shu sababli xo‘jalik hisobida quyidagilar alohida qayd etilishi kerak:
- joylashtirilgan jo‘jalar soni;
- har kungi yoki haftalik o‘lim soni;
- jami yem berilishi;
- yem qoldig‘i va to‘kilgan yem;
- yakuniy tirik vazn;
- o‘rtacha bir bosh vazn.
FCRni ishlab chiqarish samaradorligi bilan birgalikda baholash uchun yemni tuzatish koeffitsiyenti, ya’ni o‘limni ham hisobga oluvchi ko‘rsatkichlardan foydalanish mumkin. Oddiy fermer xo‘jaligi uchun esa o‘lim va yem isrofini alohida nazorat qilishning o‘zi katta amaliy foyda beradi.
Broylerlarda yaxshi FCR qancha bo‘lishi kerak?
“Yaxshi FCR” uchun bitta universal raqam yo‘q. Natija broyler krossi, so‘yish yoshi, yakuniy vazn, yemning oziqaviy qiymati, xona harorati, zichlik, kasalliklar va hisoblash usuliga bog‘liq.
Masalan, Ross 308 uchun Aviagen performance objectives hujjatida 42-kun atrofida FCR 1,545 ko‘rsatilgan. Bu raqam muayyan genetik salohiyat, optimal oziqlantirish va boshqaruv sharoitlari uchun mo‘ljallangan maqsad ko‘rsatkichidir. Fermer xo‘jaligidagi amaliy natija iqlim, yem sifati, jo‘ja sifati va parvarish darajasiga qarab farq qilishi tabiiy.
| FCR holati | Amaliy talqin |
|---|---|
| 1,50–1,65 | Juda yaxshi natija, odatda yaxshi boshqaruv va sifatli yem talab etadi |
| 1,65–1,80 | Ko‘plab xo‘jaliklar uchun qoniqarli yoki yaxshi ko‘rsatkich |
| 1,80–2,00 | Yem isrofi, mikroiqlim yoki sog‘liq muammolarini tekshirish kerak |
| 2,00 dan yuqori | Jiddiy tahlil talab qiladigan past samaradorlik |
Ushbu oraliqlar qat’iy veterinariya yoki ishlab chiqarish me’yori emas. Ular faqat dastlabki tahlil uchun yo‘nalish sifatida ishlatiladi. Eng to‘g‘ri yondashuv — xo‘jalikning o‘z natijasini bir xil yosh, kross va sharoitdagi avvalgi partiyalar bilan solishtirish.
FCRni yomonlashtiradigan asosiy omillar
1. Yemning to‘kilishi va isrof bo‘lishi
Yemning polga to‘kilishi yoki oziqlantirgichdan sochilib ketishi FCRni sun’iy ravishda oshiradi. Qush yemni yemasdan oldin yo‘qotilgan har bir kilogramm yem hisob-kitobga kiradi, ammo vazn o‘sishiga hissa qo‘shmaydi.
Oziqlantirgich balandligi qushlarning yelka darajasiga moslanishi, ortiqcha to‘ldirilmasligi va yem berish liniyasi tekis ishlashi kerak. Cobb broiler management guide oziqlantirgichlarni to‘g‘ri sozlash yem isrofini kamaytirib, yem konversiyasini yaxshilashini ta’kidlaydi.
2. Suvga yetarli kirish bo‘lmasligi
Suv iste’moli yem iste’moli va o‘sish bilan chambarchas bog‘liq. Nipellarning tiqilib qolishi, suv bosimining pastligi, suvning iflosligi yoki yozda haddan tashqari iliq bo‘lishi yem yeyishni kamaytirishi mumkin. Har kuni suv liniyasi, nipel ishlashi va suv idishlarining tozaligi tekshiriladi.
Kasallik paytida suv iste’molining keskin o‘zgarishi kuzatilsa, sababni faqat FCR bilan izohlash mumkin emas. Bunday vaziyatda mahalliy veterinariya mutaxassisi bilan maslahatlashish kerak.
3. Harorat va ventilyatsiyaning noto‘g‘ri boshqarilishi
Sovuq sharoitda qush energiyaning bir qismini tana haroratini saqlashga sarflaydi. Issiqda esa yem iste’moli kamayib, o‘sish sekinlashadi. Namlik yuqori, havo almashinuvi past yoki ammiak ko‘p bo‘lgan xonada ham yemdan foydalanish samaradorligi pasayishi mumkin.
Shuning uchun haroratni faqat termometrdagi bitta raqam bilan emas, qushlarning xatti-harakati, tarqalishi, nafas olishi va to‘planishiga qarab ham baholash zarur.
4. Oziqaviy qiymati beqaror yem
Yem tarkibidagi energiya, oqsil, aminokislotalar, mineral moddalar va vitaminlar broyler ehtiyojiga mos bo‘lishi kerak. Mog‘orlagan, namlangan, uzoq saqlangan yoki sifati partiyadan partiyaga keskin o‘zgaradigan yem FCRni yomonlashtiradi.
Uy sharoitida yem tayyorlanganda faqat makkajo‘xori yoki bug‘doy miqdorini oshirish yetarli emas. Ratsiondagi oqsil manbai, aminokislotalar, kalsiy-fosfor nisbati va premiks me’yorlari ham hisoblanishi kerak. Noma’lum qo‘shimchalarni qo‘shishdan oldin yem texnologi yoki veterinariya mutaxassisi bilan maslahatlashgan ma’qul.
5. Kasallik va ichak faoliyatining buzilishi
Ich ketishi, ozuqaning yomon hazm bo‘lishi, koksidioz, respirator muammolar va boshqa kasalliklar o‘sishni sekinlashtirib, FCRni oshirishi mumkin. Faqat FCR raqamiga qarab tashxis qo‘yib bo‘lmaydi. O‘lim, axlat ko‘rinishi, yem va suv iste’moli, qushlarning faolligi ham kuzatiladi.
Yem konversiyasini yaxshilashning 10 ta amaliy usuli
- Har bir partiya uchun alohida jurnal yuriting. Yem kirimi, kunlik sarf, qoldiq, o‘lim va haftalik vaznni yozib boring.
- Yemni tarozida o‘lchang. Qoplar soniga qarab taxmin qilish kichik xatoni katta partiyada sezilarli farqqa aylantiradi.
- Oziqlantirgichlarni to‘g‘ri balandlikka sozlang. Juda past yoki ortiqcha to‘ldirilgan liniya yem to‘kilishini ko‘paytiradi.
- Suv tizimini har kuni tekshiring. Ishlamayotgan nipel yoki tiqilib qolgan liniya tezda tuzatilishi kerak.
- Jo‘jalarni birinchi kundan yaxshi yemga erishtiring. Yemga kech kirish dastlabki o‘sishni sekinlashtirishi mumkin.
- Yemni quruq va salqin joyda saqlang. Qoplarni polga bevosita qo‘ymaslik, devordan masofa qoldirish va namlikdan himoyalash kerak.
- Yem almashinuvini keskin qilmaslikka harakat qiling. Starter, grower va finisher bosqichlariga o‘tish xo‘jalikdagi reja va ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi asosida amalga oshiriladi.
- Zichlikni nazorat qiling. Haddan tashqari zich joylashtirish yem va suvga kirishni cheklab, stress va notekis o‘sishni kuchaytiradi.
- Vaznni haftada bir marta o‘lchang. Faqat yakuniy vaznni bilish kechikkan muammolarni aniqlashga imkon bermaydi.
- Muammoni raqamlar orqali toping. FCR oshgan haftada suv sarfi, harorat, o‘lim, yem qoldig‘i va axlat holatini birga tahlil qiling.
FCRni fermer xo‘jaligida qanday kuzatish kerak?
Eng qulay usul — har hafta quyidagi jadvalni to‘ldirish:
| Ko‘rsatkich | Qayd etiladigan ma’lumot |
|---|---|
| Partiya yoshi | Kun yoki hafta |
| Tirik qushlar soni | Qolgan bosh soni |
| O‘rtacha vazn | Tanlangan namuna asosida, grammda |
| Haftalik yem sarfi | Kilogrammda |
| Jami yem sarfi | Partiya boshidan boshlab, kilogrammda |
| O‘lim va brak | Bosh soni va sabab bo‘yicha qayd |
| Hisoblangan FCR | Yem kilogrammi ÷ vazn o‘sishi kilogrammi |
Vazn o‘lchashda faqat eng yirik yoki eng kichik qushlarni tanlamang. Xonaning turli joylaridan tasodifiy namuna oling. Namuna soni xo‘jalik hajmiga mos bo‘lishi kerak; kichik partiyada imkon qadar ko‘proq qush tortilsa, o‘rtacha natija ishonchliroq chiqadi.
FCR past bo‘lsa, bu har doim yaxshi natijami?
Har doim ham emas. Juda past FCR ba’zan yem sarfining noto‘g‘ri qayd etilgani, yem qoldig‘i hisobga olinmagani yoki vazn o‘lchashdagi xato bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuningdek, faqat tez vazn olishga e’tibor berib, oyoq muammolari, o‘lim, go‘sht sifati yoki hayvon farovonligini e’tibordan chetda qoldirish to‘g‘ri emas.
FCRni baholashda quyidagi ko‘rsatkichlarni birgalikda ko‘ring:
- yakuniy o‘rtacha tirik vazn;
- o‘lim va brak foizi;
- kunlik o‘rtacha vazn o‘sishi;
- yem narxi va 1 kilogramm vazn o‘sishiga ketgan yem xarajati;
- partiyaning bir xilligi;
- so‘yimga yaroqli qushlar ulushi.
Xulosa
Broyler FCR — bir kilogramm tirik vazn o‘sishi uchun sarflangan yem miqdorini ko‘rsatuvchi asosiy samaradorlik ko‘rsatkichidir. Uni hisoblash uchun jami yem sarfi tirik vazn o‘sishiga bo‘linadi. FCRni yaxshilash faqat yemni almashtirish bilan emas, balki suv, mikroiqlim, oziqlantirgich sozlamasi, zichlik, jo‘ja sifati, sog‘liq va hisob-kitob intizomini birgalikda boshqarish orqali amalga oshiriladi.
Fermer uchun eng to‘g‘ri maqsad — bitta “ideal” raqamni quvish emas, balki har bir partiyada FCRni aniq hisoblash, o‘z xo‘jaligi natijalarini solishtirish va ortiqcha yem sarfining sababini bosqichma-bosqich bartaraf etishdir.
Manbalar
- FAO terminologik ma’lumoti: Feed conversion ratio — https://www.fao.org/faoterm/viewentry/ru/?entryId=179837
- Aviagen, Ross 308 Broiler Performance Objectives — https://aviagen.com/assets/Tech_Center/Ross_Broiler/RossxRoss308-BroilerPerformanceObjectives2022-EN.pdf
- Aviagen, Ross 308 mahsulot va texnik hujjatlar sahifasi — https://lir.aviagen.com/la/brands/ross/products/ross-308
- Cobb-Vantress, Broiler Management Guide — https://www.cobb-vantress.com/assets/Cobb-Files/4d0dd628b7/Broiler-Guide_English-2021-min.pdf
- FAO, The State of Food and Agriculture 2009 — https://www.fao.org/4/i0680e/i0680e02.pdf