O‘zbekiston yozida havo harorati 40°C ga yaqinlashganda broylerlar uchun asosiy xavf — issiqlik stressidir. Ayniqsa 4–7 haftalik, tez vazn olgan broylerlar yuqori haroratni yomon ko‘taradi. Ularning tana massasi katta, pat qoplami esa issiqlikni chiqarishni qiyinlashtiradi. Natijada yem iste’moli kamayadi, suvga talab oshadi, o‘sish sekinlashadi va og‘ir holatda o‘lim kuzatilishi mumkin.
Bu sharoitda maqsad faqat tovuqxonadagi termometr ko‘rsatkichini pasaytirish emas. Qushga havo harakati, yetarli va sifatli suv, quruq to‘shama, to‘g‘ri yemlash va doimiy nazoratni ta’minlash kerak. Quyidagi tavsiyalar kichik xo‘jaliklar, oilaviy fermalar va ochiq yoki yarim ochiq tovuqxonalarda foydalanish uchun moslashtirilgan.
40°C da broylerlarda nima sodir bo‘ladi?
Tovuqlar odam kabi terlamaydi. Ular ortiqcha issiqlikni asosan tez-tez nafas olish, og‘izni ochish va qanotlarini tanadan uzoqlashtirish orqali chiqaradi. Namlik yuqori bo‘lsa, nafas orqali issiqlik chiqarish ham qiyinlashadi. Shuning uchun bir xil 40°C harorat quruq va shamolli joyda nisbatan yengilroq, dim va nam tovuqxonada esa ancha xavfli bo‘lishi mumkin.
Issiqlik stressida broyler ko‘proq suv ichadi, kamroq yem yeydi va ko‘proq yotadi. Kuchli hansirash, qanotlarni yoyish, qushlarning suvliklar atrofida to‘planishi yoki devorlarga siqilishi xavf belgilaridir. Jahon hayvonlar salomatligi tashkiloti ham kuchli hansirash va qanotlarni yoyishni issiqlik stressining muhim ko‘rsatkichlari sifatida qayd etadi.
Issiqlik stressining asosiy belgilari
- og‘izni ochib tez-tez nafas olish;
- qanotlarni tanadan uzoqlashtirib turish;
- yemga qiziqishning keskin kamayishi;
- suv ichishning ko‘payishi;
- qushlarning polga cho‘zilib yotishi;
- suvliklar yonida haddan tashqari to‘planish;
- harakat va o‘sishning sekinlashishi;
- nam yoki suyuq go‘ng, ho‘l to‘shama;
- holsizlik, muvozanatni yo‘qotish va o‘lim.
Bu belgilar faqat issiq sababli paydo bo‘lmasligi ham mumkin. Nafas yo‘llari kasalliklari, ammiakning ko‘pligi, suv yetishmasligi yoki zaharlanish ham shunga o‘xshash ko‘rinadi. Shu sababli o‘lim ko‘payganda o‘z-o‘zidan antibiotik boshlash emas, veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak.
1. Shamollatishni birinchi o‘ringa qo‘ying
40°C issiqda eng tez ta’sir qiladigan choralaridan biri — qushlar balandligida havo harakatini kuchaytirish. Buning uchun deraza, eshik va ventilyatsiya teshiklarini ochish, ventilyatorlarni ishga tushirish hamda havoning to‘g‘ridan-to‘g‘ri bir nuqtaga emas, butun xona bo‘ylab aylanishini ta’minlash kerak.
Ventilyatorni faqat xona shiftiga qaratib qo‘yish yetarli emas. Havo oqimi broylerlar turgan pol sathiga ham yetib borishi lozim. Tabiiy shamollatish sust bo‘lgan yopiq tovuqxonada zaxira ventilyator tayyor tursin. Elektr uzilishi xavfi mavjud bo‘lsa, generator, invertor yoki akkumulyatorli fan tizimi oldindan tekshiriladi.
- Ventilyator panjaralari chang va patlardan tozalansin.
- Havo kirish va chiqish yo‘llari to‘sib qo‘yilmasin.
- Qushlar juda zich joylashtirilmasin.
- Ventilyator ishlayotgan paytda broylerlarning tarqalishi va nafas olishi kuzatilsin.
- Elektr simlari namlik va suvdan himoyalansin.
Mexanik shamollatishga bog‘liq fermalarda elektr ta’minotining uzilishi favqulodda xavf hisoblanadi. WOAH broyler farovonligi bo‘yicha tavsiyalarida bunday tizimlar uchun zaxira quvvat va ogohlantirish tizimini ko‘rib chiqishni tavsiya qiladi.
2. Suvni doimiy, toza va salqin saqlang
Issiqda broylerlarning suv iste’moli odatdagidan bir necha baravar oshishi mumkin. Shuning uchun suvliklar soni va oqim tezligi oddiy kundagidan yetarli bo‘lmasligi ehtimolini hisobga oling. Har bir qush istalgan vaqtda suvga bemalol yetib borishi kerak.
Amaliy suv nazorati
- Suvliklarni soyaga joylashtiring.
- Bak va quvurlarni quyoshda qizib ketadigan joyda qoldirmang.
- Kun davomida suvni bir necha marta yangilang.
- Nipel yoki boshqa suvliklardan suv chiqishini tekshiring.
- Quvurlarni muntazam yuvib, shilimshiq qatlam va cho‘kmani olib tashlang.
- Suvliklar atrofi loyga aylanib ketmasligi uchun ularni to‘shama ustiga to‘g‘ri balandlikda o‘rnating.
Juda muzdek suvni birdaniga berish shart emas. Eng muhimi — suvning toza, ifloslanmagan va haddan tashqari qizib ketmagan bo‘lishidir. Suv bakiga muz solish ba’zan qisqa muddatli yordam beradi, ammo suvni ifloslantirmaslik va bakterial xavfni oshirmaslik kerak.
Elektrolit va vitaminlardan foydalanish
Issiqlik stressida nafas olish va siydik ajralishi orqali ayrim mineral moddalar ko‘proq yo‘qotiladi. Veterinariya mahsulotlari tarkibidagi elektrolitlar yoki suvda eruvchi vitaminlar ayrim vaziyatlarda qo‘llab-quvvatlovchi vosita bo‘lishi mumkin. Biroq mahsulotning konsentratsiyasi va qo‘llash muddati ishlab chiqaruvchi yorlig‘i yoki veterinar ko‘rsatmasi asosida belgilanadi.
Elektrolitni “ko‘proq bo‘lsa, yaxshiroq” degan fikr bilan me’yoridan ortiq qo‘shmang. Noto‘g‘ri konsentratsiya suvning ta’mini o‘zgartirib, qushning kamroq ichishiga yoki suv-tuz muvozanati buzilishiga olib kelishi mumkin. Tayyorlangan eritma uzoq vaqt turib qolmasin; idishlar har kuni yuvilsin.
3. Yemlash vaqtini issiqka moslang
Broylerlar odatda salqin paytda faolroq oziqlanadi. 40°C kutilayotgan kunlarda asosiy yemni ertalab va kechqurun berish, kunning eng issiq soatlarida esa ortiqcha yem qoldirmaslik foydali. Bu usul qushlarning issiq paytda ko‘p yem yeb, hazm jarayonida qo‘shimcha issiqlik hosil qilish xavfini kamaytiradi.
- Yemni tongda, havo hali salqin paytda tarqating.
- Kechki payt ikkinchi asosiy oziqlantirishni tashkil qiling.
- Issiq vaqtda yemliklarda uzoq qolib ketgan nam yoki mog‘orlagan yemni olib tashlang.
- Ratsionni birdaniga o‘zgartirmang.
- Yemni salqin, quruq va kemiruvchilardan himoyalangan joyda saqlang.
Issiq kunlarda yem iste’moli kamayishi tabiiy javob bo‘lishi mumkin. Ammo bu holat bir necha kun davom etsa, vazn o‘sishi, suv iste’moli, go‘ng va kasallik belgilari birgalikda tekshiriladi.
4. Tovuqxonani quyoshdan himoyalang
O‘zbekiston sharoitida tom va devorlarning qizishi ichki haroratni tashqi havodan ham yuqoriga olib chiqishi mumkin. Tovuqxona tomini oq rangga bo‘yash yoki quyoshni qaytaruvchi qoplama ishlatish, derazalarga soya beruvchi to‘r tortish va g‘arb tomondagi devorlarni himoyalash foydali.
- Tom ustiga soyabon yoki ikkilamchi yengil qoplama o‘rnating.
- Deraza oldiga havo aylanishiga xalaqit bermaydigan soya to‘ri qo‘ying.
- Ochiq maydonda boqiladigan broylerlar uchun doimiy soya yarating.
- Issiq paytda qushlarni ko‘chirish, tutish yoki emlash kabi ishlarni kechiktiring.
Suv purkash faqat sharoitga qarab qo‘llanadi. Namlik yuqori bo‘lgan yopiq xonada pol va to‘shamani ho‘llab yuborish issiqlikni kamaytirish o‘rniga ammiak va namlik muammosini kuchaytirishi mumkin. Mayda tumanga o‘xshash purkash tizimi bo‘lsa, nisbiy namlik va to‘shama holati doimiy nazorat qilinadi.
5. To‘shama quruq bo‘lsin
Issiqda suv iste’moli oshgani sababli to‘shama tezroq namlanadi. Nam to‘shama ammiak miqdorini oshiradi, oyoq tagi va ko‘krak terisida yallig‘lanish xavfini kuchaytiradi. Bundan tashqari, yomon havo sifati hansirashni issiqlik stressiga o‘xshatib yuborishi mumkin.
Suvlik atrofidagi ho‘l joylarni har kuni tekshiring. Qotib qolgan yoki haddan tashqari nam qismlarni olib tashlab, quruq material bilan almashtiring. Biroq changni ko‘paytiradigan darajada quruq va mayda to‘shama ham foydali emas. Maqsad — quruq, yumshoq va changi kam muhit yaratish.
6. Zichlikni va qushlar tarqalishini nazorat qiling
Bir xil maydonda qushlar ko‘p bo‘lsa, har bir broylerdan chiqadigan issiqlik yig‘ilib qoladi. Issiq to‘lqini oldidan imkon bo‘lsa, bo‘limlar orasidagi zichlikni kamaytiring yoki qushlarni kengroq maydonga teng taqsimlang. Suv va yemliklar barcha nuqtalarda bir xil bo‘lishi kerak.
Qushlarning xonada qanday tarqalishi amaliy “termometr” vazifasini bajaradi. Ular butun xona bo‘ylab bir tekis tarqalsa, sharoit nisbatan yaxshi. Suvlik atrofida tiqilinch bo‘lsa — suv yetishmayotgan yoki issiqlik kuchli. Devorlarga yopishib qolish, bir joyga yig‘ilish yoki polga cho‘zilib yotish esa shamollatish va haroratni zudlik bilan tekshirish kerakligini bildiradi.
40°C issiqda kunlik nazorat ro‘yxati
| Tekshiriladigan ko‘rsatkich | Qachon tekshirish kerak? | Nimaga e’tibor beriladi? |
|---|---|---|
| Harorat va namlik | Ertalab, tushda, kechqurun | Faqat xona emas, qushlar balandligidagi ko‘rsatkich |
| Ventilyatorlar | Har kuni va issiq cho‘qqisida | Shovqin, aylanish, chang, elektr ta’minoti |
| Suv | Kun davomida bir necha marta | Tozaligi, oqimi, qizib ketmaganligi |
| Qushlarning xatti-harakati | Kamida har 2–3 soatda | Hansirash, qanot yoyish, to‘planish |
| Yem iste’moli | Ertalab va kechqurun | Keskin kamayish yoki yemning namlanishi |
| To‘shama | Har kuni | Ho‘l joylar, ammiak hidi, chang |
| O‘lim va holsizlik | Ertalab va kechqurun | O‘liklarni darhol olib tashlash, sababni tekshirtirish |
Favqulodda holatda nima qilish kerak?
- Darhol barcha ventilyatorlarni ishga tushiring va havo kirish-chiqish yo‘llarini oching.
- Qo‘shimcha toza suvliklarni qo‘ying, suvning oqimi va bak haroratini tekshiring.
- Qushlarni bir joyga tiqilib qolmasligi uchun ehtiyotkorlik bilan teng taqsimlang.
- Quyosh tushishini to‘sib, xonani soyalang.
- Namlik yuqori bo‘lsa, ortiqcha suv purkashni to‘xtating va to‘shamani quruq saqlang.
- Holsiz, yiqilayotgan yoki o‘layotgan qushlarni alohida kuzatuvga oling.
- O‘lim ko‘payishi, ko‘karish, qonli ich ketish, kuchli xirillash yoki boshqa belgilar kuzatilsa, veterinarga murojaat qiling.
Holsiz qushlarni muzdek suvga botirish, ustidan ko‘p miqdorda suv quyish yoki tasodifiy dori berish xavfli bo‘lishi mumkin. Keskin sovitish qo‘shimcha stress keltirib chiqaradi. Sovitish asta-sekin, yaxshi havo almashinuvi va ichimlik suvi orqali amalga oshiriladi.
40°C issiqda eng ko‘p uchraydigan xatolar
- Faqat termometrga qarab, qushlarning xatti-harakatini kuzatmaslik;
- ventilyatorni tekshirmasdan issiq kun boshlanishini kutish;
- suvliklar sonini kamaytirish yoki suvni kun bo‘yi yangilamaslik;
- quyoshda qolgan plastik bakdagi qizigan suvni berish;
- tush paytida ko‘p yem berish;
- tovuqxonani haddan tashqari namlab yuborish;
- o‘lim sababini tekshirtirmay antibiotik yoki boshqa dori berish;
- issiq paytida qushlarni tutish, tashish yoki bo‘limlar orasida ko‘chirish.
Xulosa
40°C issiqda broylerni saqlashning asosiy formulasi — havo harakati + toza suv + soya + quruq to‘shama + salqin paytda yemlash + doimiy kuzatuv. Eng katta xato — muammoni faqat xona haroratini pasaytirish bilan hal qilishga urinishdir. Broylerning tarqalishi, hansirashi, suv ichishi, yem iste’moli va o‘lim ko‘rsatkichi birgalikda baholanishi kerak.
Issiq to‘lqini boshlanishidan oldin ventilyatorlarni, elektr zaxirasini, suv baklarini, qo‘shimcha suvliklarni va soya vositalarini tayyorlab qo‘ying. Harorat yuqori bo‘lgan kunlarda ertalab, tushda va kechqurun tekshiruv o‘tkazish o‘limni kamaytirish va broylerlarning o‘sishini imkon qadar saqlab qolishga yordam beradi.