G‘oz boqish O‘zbekiston sharoitida hovli, kichik ferma yoki yaylovga ega xo‘jalik uchun qulay yo‘nalishlardan biridir. G‘ozlar o‘t, ko‘kat va boshqa tolaga boy ozuqadan samarali foydalanadi, tez o‘sadi hamda go‘sht, tuxum, pat va nasl olish uchun boqiladi. Ular ko‘p hollarda tovuq va kurkaga qaraganda yaylovdan yaxshiroq foydalanadi.
Shu bilan birga, g‘oz boqishda natija faqat ko‘p yem berishga bog‘liq emas. Jo‘jalarni dastlabki haftalarda to‘g‘ri isitish, quruq joyda saqlash, toza suv bilan ta’minlash, yosh guruhlarini aralashtirmaslik va nasldor qushlarni alohida boshqarish muhim. Quyidagi tavsiyalar uy sharoitidagi kichik va o‘rta xo‘jaliklar uchun moslashtirilgan.
G‘oz boqishning afzalliklari
- G‘ozlar ko‘kat va yaylov ozuqasidan yaxshi foydalanadi.
- To‘g‘ri parvarishda tez vazn yig‘adi.
- Go‘sht, tuxum, nasl va pat mahsulotlarini olish mumkin.
- Ochiq maydonda boqilganda yem xarajatining bir qismi kamayadi.
- G‘ozlar hududga tez moslashadi va xavfni sezganda ovoz chiqarib, qo‘riqlovchi qush vazifasini ham bajarishi mumkin.
Ammo yaylovdan foydalanish to‘liq ratsion o‘rnini bosmaydi. Ayniqsa, jo‘ja, o‘sayotgan yosh g‘oz va tuxum berayotgan nasldor qushlar muvozanatli yem, mineral moddalar va doimiy toza suvga muhtoj.
G‘oz boqish uchun joyni qanday tayyorlash kerak?
G‘ozlar namlikni yaxshi ko‘rishi mumkin, lekin yashash joyining doimiy ho‘l bo‘lishi oyoq, teri va nafas yo‘llari bilan bog‘liq muammolar xavfini oshiradi. Shuning uchun ular uchun quruq, shamoldan himoyalangan va oson tozalanadigan joy tayyorlanadi.
Bino va maydon talablari
- Pol quruq, sirpanmaydigan va suv to‘planmaydigan bo‘lishi kerak.
- To‘shama sifatida maydalangan somon, quruq qipiq yoki boshqa changi kam material ishlatiladi.
- Yomg‘ir va quyoshdan himoyalovchi soyabon bo‘lishi zarur.
- Devor va panjara yirtqichlar, daydi itlar hamda boshqa hayvonlardan himoya qilishi kerak.
- Oziqlantirgich va ichirgichlar qushlar bemalol yaqinlasha oladigan, lekin to‘shamani tez ho‘llamaydigan joyga qo‘yiladi.
Katta g‘ozlar uchun aniq maydon ehtiyoji zot, boqish tizimi va yaylov mavjudligiga bog‘liq. Qushlar tiqilinch saqlansa, yemga raqobat kuchayadi, to‘shama tez ifloslanadi va agressiya ko‘payadi. Shu sababli maydonni birdaniga to‘ldirmasdan, qushlarning holati va tozalik darajasiga qarab zichlikni boshqarish ma’qul.
Suv havzasi shartmi?
G‘oz boqish uchun katta hovuz majburiy emas. Biroq g‘ozlar tumshug‘i va patlarini yuvishi, issiq paytda salqinlashi uchun sayoz vanna yoki kichik suv idishi foydali. Cho‘milish joyidagi suv tez ifloslanadi, shuning uchun uni muntazam almashtirish kerak.
Ichimlik suvi cho‘milish suvidan alohida bo‘lsin. Ichirgichdagi suv loyqalansa yoki yem qoldiqlari tushsa, uni darhol yangilang. Turg‘un va iflos suv mikroorganizmlar ko‘payishi uchun qulay muhitga aylanishi mumkin.
G‘oz jo‘jalarini dastlabki haftalarda parvarishlash
G‘oz jo‘jalari uchun eng mas’uliyatli davr — tuxumdan chiqqanidan keyingi dastlabki uch hafta. Bu davrda ular tashqi haroratga sezgir bo‘ladi va sovqotish, namlik, ochlik yoki suv yetishmasligi tezda zaiflashishga olib kelishi mumkin.
Jo‘jalar uchun asosiy sharoitlar
- Jo‘jalar kelishidan kamida bir kun oldin brooder yoki isitiladigan joyni tayyorlang.
- Polga quruq, sirpanmaydigan to‘shama soling.
- Jo‘jalarni yelvizakdan saqlang, ammo havo almashinuvi bo‘lsin.
- Yem va suv idishlarini issiqlik manbasiga juda yaqin qo‘ymang.
- Jo‘jalarni muntazam kuzating: bir joyga uyulib qolish sovqotish, issiqlikdan uzoqlashib hansirash esa qizib ketish belgisi bo‘lishi mumkin.
Haroratni faqat termometr bilan emas, jo‘jalarning xatti-harakati orqali ham baholang. Turli zot, xona va isitish moslamalarida talab farq qilishi mumkin. Shuning uchun ishlab chiqaruvchi yoki veterinariya mutaxassisi tavsiyasiga amal qiling.
Jo‘jalarni juda erta sovuq va nam maydonga chiqarish tavsiya etilmaydi. Ular faol harakatlanib, yaxshi patlana boshlaganidan keyin tashqi maydonga chiqarish vaqtini asta-sekin uzaytirish mumkin. Sovuq shamol, yomg‘ir va loyqa joydan saqlaning.
G‘ozlarni oziqlantirish tartibi
G‘oz ratsionining asosini sifatli ko‘kat, don, oqsil manbai, mineral qo‘shimchalar va suv tashkil qiladi. Ratsion qushning yoshiga va maqsadiga qarab o‘zgaradi: jo‘ja o‘sishi, go‘sht uchun boqish yoki nasldor qushlarni saqlash uchun bir xil yem berilmaydi.
0–4 haftalik jo‘jalar
Dastlabki to‘rt hafta g‘oz jo‘jalarining oziq moddalarga ehtiyoji yuqori bo‘ladi. Shu davrda ularga g‘oz yoki suvda suzuvchi parrandalar uchun ishlab chiqarilgan to‘liq starter yem berish ma’qul. Agar bunday yem topilmasa, broyler yoki o‘rdak jo‘jalariga mo‘ljallangan yemdan foydalanish masalasini yem ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi bilan aniqlang.
Starter yem mayda fraksiyali, yangi va mog‘orsiz bo‘lishi kerak. Faqat bug‘doy, kepak yoki maydalangan don bilan boqish jo‘janing oqsil, vitamin va mineral ehtiyojini to‘liq qoplamasligi mumkin. Mayda yoshda ko‘kat berilsa, u toza, yumshoq va maydalangan bo‘lsin; ko‘p miqdorda dag‘al o‘t berish yem iste’molini kamaytirishi mumkin.
5-haftadan keyin
Beshinchi haftadan boshlab g‘ozlar ko‘kat va yaylovdan faol foydalanadi. Beda, yosh maysa, makkajo‘xori ko‘kati, karam bargi va boshqa xavfsiz ko‘katlar ratsionga qo‘shilishi mumkin. Ko‘kat kimyoviy ishlov berilgan, chirigan yoki mog‘orlagan bo‘lmasin.
Don aralashmasida bug‘doy, makkajo‘xori, arpa yoki boshqa xo‘jalikda mavjud yemlar ishlatilishi mumkin. Biroq don ratsionning yagona qismi bo‘lib qolmasin. O‘sayotgan qushlarga oqsil manbai va mineral qo‘shimchalar ham kerak bo‘ladi.
Nasldor g‘ozlarni oziqlantirish
Nasldor g‘ozlarni haddan tashqari semirtirish tuxumdorlik va juftlashish samaradorligiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Nasl mavsumidan tashqari davrda yaylov, ko‘kat va me’yoridagi don asosiy ozuqa bo‘lishi mumkin. Tuxum berish davrida esa ratsionga sifatli oqsil, kaltsiy, fosfor va vitamin-mineral premikslar kiritiladi.
Kaltsiy manbai sifatida parrandalar uchun ishlab chiqarilgan mineral qo‘shimchalardan foydalaning. Noto‘g‘ri nisbatda berilgan mineral aralashmalar yoki noma’lum qo‘shimchalar foydadan ko‘ra zarar keltirishi mumkin. Yem formulasi bo‘yicha ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasi va mahalliy veterinariya mutaxassisi tavsiyasiga amal qiling.
Suv berish va oziqlantirgichlarni boshqarish
G‘ozlar suvni ko‘p ifloslantiradi. Shuning uchun ichirgichlar balandroq, barqaror va ag‘darilmaydigan bo‘lsin. Suv idishi tumshuqni botirishga yetarli, ammo jo‘jalar ichiga tushib ketmaydigan ko‘rinishda tanlanadi.
- Suvni har kuni yangilang, issiqda esa tez-tez tekshiring.
- Ichirgichlarni yuvib, shilimshiq qatlam va yem qoldiqlarini olib tashlang.
- Yemni nam va mog‘orlagan holda bermang.
- Oziqlantirgichlarni to‘shama ustiga bevosita qo‘ymang.
- Bir nechta yem va suv nuqtasi tashkil qilib, kuchsiz qushlarning ham bemalol oziqlanishini ta’minlang.
G‘ozlarni ko‘paytirish: nasldor guruhni tuzish
G‘ozlarda tuxum berish mavsumiy bo‘ladi. Ko‘pchilik zotlarda yillik tuxum soni tovuqlarnikidan ancha kam, shuning uchun har bir tuxumning sifati, urug‘langanlik darajasi va saqlash sharoiti muhim.
Kichik xo‘jalik uchun amaliy nisbat sifatida bir erkak g‘ozga taxminan uchta urg‘ochi g‘oz to‘g‘ri keladigan guruh tuziladi. Zotning og‘irligi, juftlashish xulqi va xo‘jalik sharoitiga qarab nisbat o‘zgarishi mumkin. Qarindosh qushlarni juftlashtirmaslikka harakat qiling, chunki uzoq muddatli qarindoshlararo juftlashish nasl sifati va chiqim ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Tuxum yig‘ish va saqlash
- Uyalarni quruq somon bilan tayyorlang.
- Tuxumlarni ifloslanishidan imkon qadar himoya qiling.
- Yoriq, juda iflos yoki shakli keskin buzilgan tuxumlarni inkubatsiyaga ajratmang.
- Tuxumni ehtiyotkorlik bilan yig‘ib, keskin sovuq va issiqdan saqlang.
- Uzoq saqlangan tuxumlarda chiqish ko‘rsatkichi pasayishi mumkin, shuning uchun inkubatsiyani kechiktirmang.
Inkubatsiya uchun tanlangan tuxumlarni yuvish masalasida ehtiyot bo‘ling. Noto‘g‘ri yuvish qobiq yuzasidagi tabiiy himoya qatlamini buzishi mumkin. Tuxumlar juda iflos bo‘lsa, avvalo uyalarni toza saqlash va tuxumni tez-tez yig‘ish orqali ifloslanishning oldini oling.
Tabiiy va sun’iy inkubatsiya
G‘oz tuxumlarini ona g‘oz ostida yoki inkubatorda ochirish mumkin. Tabiiy usulda uya tinch, quruq va boshqa qushlardan ajratilgan bo‘lishi kerak. Ona g‘ozning yem va suvga bemalol chiqishi ta’minlanadi.
Inkubatorda esa tuxumlarni joylashtirish, aylantirish, harorat va namlik rejimi aynan qurilma ishlab chiqaruvchisi hamda inkubatsiya yo‘riqnomasiga muvofiq olib boriladi. G‘oz tuxumi tovuq tuxumidan yirikroq bo‘lgani uchun inkubator sig‘imi, lotok o‘lchami va shamollatish imkoniyatini oldindan tekshirish kerak. Tuxumlar ochilishga yaqin davrda alohida rejimga o‘tkaziladi.
Kasalliklarning oldini olish
G‘ozlarda kasallik belgilariga lohaslik, yem yemay qo‘yish, ich ketishi, nafas olish qiyinlashishi, ko‘z yoki burundan ajralma kelishi, qanot tushishi va o‘limning ko‘payishi kirishi mumkin. Bu belgilar turli sabablar bilan yuzaga keladi, shuning uchun faqat tashqi ko‘rinishga qarab tashxis qo‘yib bo‘lmaydi.
- Yangi qushlarni asosiy galaga darhol qo‘shmang; alohida kuzatuv va karantin tashkil qiling.
- Turli yoshdagi g‘ozlarni imkon qadar aralashtirmang.
- Yem va suv idishlarini muntazam tozalang.
- O‘lik yoki kasal qush bilan ishlagandan keyin qo‘l, kiyim va asboblarni tozalang.
- Yovvoyi qushlar bilan kontaktni kamaytiring.
- Mahalliy veterinariya xizmatidan hududingizga mos emlash va profilaktika rejasini so‘rang.
Agar bir nechta qush qisqa vaqtda kasallansa, o‘lim kuzatilsa yoki nafas olish belgilariga qo‘shilib umumiy holat tez yomonlashsa, qushlarni ajrating va veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling. O‘zboshimchalik bilan antibiotik yoki boshqa dori berish tavsiya etilmaydi.
O‘zbekiston sharoitida mavsumiy parvarish
Yozda
Issiq kunlarda soya, shamollatish va doimiy toza suv birinchi o‘rinda turadi. G‘ozlarni kunning eng issiq paytida uzoq masofaga haydamang. Suv idishlari quyoshda qizib ketmasin, ko‘kat esa so‘lib yoki achib qolgan holda berilmasin.
Qishda
Qishda asosiy xavf — namlik, yelvizak va to‘shamaning muzlashi. Bino quruq bo‘lsin, lekin havo almashinuvi to‘xtatilmasin. Namlangan to‘shamani ustidan yangi material bilan yopish o‘rniga, iflos qismni chiqarib tashlab, quruq to‘shama soling. Suv muzlab qolmasligini muntazam tekshiring.
G‘oz boqishda ko‘p uchraydigan xatolar
- Jo‘jalarni dastlabki haftalarda sovuq yoki nam joyga chiqarish.
- Faqat non, kepak yoki bitta turdagi don bilan boqish.
- Ichimlik suvini cho‘milish suvi bilan aralashtirish.
- Nasldor g‘ozlarni haddan tashqari semirtirish.
- Yangi qushlarni karantinsiz galaga qo‘shish.
- Yem va to‘shamani mog‘orlagan holda ishlatish.
- Kasallik belgilarida mutaxassisga murojaat qilmasdan dori qo‘llash.
Xulosa
G‘oz boqishning eng muhim qoidasi — jo‘jalar davrida issiqlik va gigiyenani, katta qushlarda esa yaylov, toza suv va muvozanatli oziqlantirishni ta’minlashdir. Go‘sht uchun boqiladigan g‘ozlarda tez o‘sish va yem samaradorligi kuzatiladi, nasldor guruhda esa semirishni nazorat qilish, erkak-urg‘ochi nisbatini to‘g‘ri tanlash va tuxumlarni sifatli saqlash muhim.
Uy sharoitida kichik guruhdan boshlash, har kuni yem iste’moli, tuxum soni, kasallik belgilari va o‘lim holatlarini qayd qilib borish foydali. Shu oddiy nazorat xo‘jalikdagi muammolarni erta aniqlash va g‘oz boqish xarajatlarini boshqarishga yordam beradi.
Manbalar
- FAO, Goose Production: https://www.fao.org/4/Y4359E/y4359e00.htm
- FAO, Geese for Meat Production: https://www.fao.org/4/y4359e/y4359e0b.htm
- FAO, Breeder Flock Management: https://www.fao.org/4/Y4359E/y4359e08.htm
- FAO, Goose Production in Chile and South America; Goose Production in Indonesia and Asia: https://www.fao.org/4/Y4359E/y4359e0i.htm
- Penn State Extension, Poultry Nutrition and Feeding: https://extension.psu.edu/animals-and-livestock/poultry/nutrition-and-feeding
- FAO, Goose Diseases: https://www.fao.org/4/y4359e/y4359e0g.htm