Parrandachilikda elektr energiyasi o‘chishi oddiy noqulaylik emas. Ayniqsa yozning issiq kunlarida ventilyatorlar to‘xtashi, qishda esa isitish tizimining ishlamasligi qisqa vaqt ichida jiddiy muammoga aylanishi mumkin. Inkubatorlarda elektr uzilishi tuxum rivojlanishiga, avtomatik ichirgich va yemlagichlarning to‘xtashi esa qushlarning suvsizlanishiga olib keladi.
Shuning uchun har bir parrandachi oldindan yozilgan va amalda tekshirilgan favqulodda rejaga ega bo‘lishi kerak. Rejaning asosiy maqsadi — elektr qayta yoqilguncha qushlarga havo, mos harorat, suv va xavfsiz muhitni ta’minlash.
Elektr o‘chganda birinchi 10 daqiqada nima qilish kerak?
- Elektr haqiqatan ham butun xo‘jalikda o‘chganini tekshiring. Avtomat, sug‘urta, uzatma va generator ulanishlarini ko‘ring. Nam qo‘l bilan elektr jihozlariga tegmang.
- Parrandalar holatini kuzating. Ular og‘zini ochib nafas olyaptimi, qanotlarini tanadan uzoqlashtiryaptimi, bir joyga to‘planib qolganmi yoki sustlashganmi — bular muhim belgilar.
- Harorat va havoning dimligini baholang. Termometr bo‘lsa, uni qushlar balandligida tekshiring. Faqat xona haroratiga qarab xulosa qilmang.
- Ventilyatsiyani qo‘lda tiklang. Issiq yoki dim muhitda eshik, deraza va havo kirish teshiklarini ehtiyotkorlik bilan oching. Kuchli shamol bo‘lsa, to‘g‘ridan-to‘g‘ri qoralama hosil qilmaslik kerak.
- Generator yoki zaxira quvvatni ishga tushiring. Avval ventilyator, nasos, ichirgich liniyasi va zarur bo‘lsa isitish moslamalariga ustuvorlik bering.
- Mas’ul kishilarni xabardor qiling. Elektr tarmog‘i xizmati, generator ustasi yoki xo‘jalikdagi navbatchi bilan bog‘laning. Muammo qachon boshlanganini yozib qo‘ying.
Yozda elektr o‘chsa: asosiy xavf — issiqlik va dimlik
Issiq havoda elektr uzilishi eng avvalo ventilyatsiya va sovitish tizimlariga ta’sir qiladi. Parrandalar issiqlikni odam kabi terlash orqali chiqara olmaydi. Ular tez nafas olish, qanotlarini yozish va suv iste’molini oshirish orqali tanasini sovitishga harakat qiladi.
Ventilyatorlar ishlamasa, tovuqxonada issiqlik bilan birga karbonat angidrid, namlik, chang va ammiak ham to‘planadi. WOAH tavsiyalarida parrandalar uchun havo almashinuvi doimiy bo‘lishi, sun’iy ventilyatsiyaga bog‘liq binolarda esa zaxira elektr va signalizatsiya bo‘lishi kerakligi ko‘rsatilgan.
Issiq paytda bajariladigan amaliy choralar
- Eshik, deraza, yon pardalar va havo kirish yo‘llarini oching, lekin qushlar ustiga keskin shamol urishiga yo‘l qo‘ymang.
- Qushlar to‘planib qolgan bo‘lsa, ularni sekin tarqating. Qo‘rqitish, baqirish va keskin haydash “piling” — bir-birining ustiga chiqib qolish xavfini oshiradi.
- Toza va salqinroq suvni tekshiring. Suv liniyasida bosim yo‘qolgan bo‘lsa, qo‘shimcha idishlarda suv qo‘ying.
- Suv idishlarini quyosh nuri tushmaydigan joyga o‘tkazing. Juda muzdek suv berish shart emas; asosiy talab — suvning toza va uzluksiz mavjudligi.
- Namlikni oshirib yubormang. Elektrsiz sharoitda polga suv sepish yoki qushlarni ho‘llash ko‘pincha foydadan ko‘ra zarar keltiradi: to‘shama namlanadi, havo namligi ortadi va qushlar yanada qiynalishi mumkin.
- Yemni vaqtincha kamaytirish masalasini veterinariya mutaxassisi yoki texnolog bilan muhokama qiling. Issiqlik stressida qushlar odatda kamroq yem yeydi, biroq suvni cheklash mumkin emas.
Generator mavjud bo‘lsa, avval ventilyatsiya tizimini quvvatlang. Katta yopiq tovuqxonalarda faqat chiroqni yoqish yetarli emas. Qushlar uchun havo almashinuvi odatda yoritishdan muhimroq bo‘ladi.
Qishda elektr o‘chsa: jo‘jalarni sovuqdan himoyalash
Sovuqda elektr uzilishi, ayniqsa birinchi haftadagi jo‘jalar uchun xavfli. Biroq issiqlikni saqlash bilan havo sifatini saqlash o‘rtasida muvozanat kerak. Barcha teshiklarni berkitib qo‘yish karbonat angidrid va namlikning ko‘payishiga olib kelishi mumkin.
Jo‘ja va katta parrandalar uchun choralar
- Jo‘jalarni shamol urmaydigan, quruq va issiqlik nisbatan yaxshi saqlanadigan qismga jamlang.
- Issiqlik manbaini xavfsiz tarzda ishga tushiring. Gaz ballonli, kerosinli yoki boshqa yoqilg‘ili moslamalardan foydalanganda yong‘in va zaharli gaz xavfini hisobga oling.
- Yoqilg‘ili isitkichni yopiq, shamollatilmaydigan xonada ishlatmang. Is gazi xavfi sababli odam ham, parranda ham zarar ko‘rishi mumkin.
- Issiqlik manbaini to‘shama, yog‘och, somon va plastikdan uzoqda joylashtiring.
- Jo‘jalarning xatti-harakatiga qarang: bir joyga zich yig‘ilish sovuqdan, chetlarga qochish esa ortiqcha issiqlikdan dalolat berishi mumkin.
- Quruq to‘shamani saqlang. Nam to‘shama issiqlikni tez yo‘qotadi va havo sifatini yomonlashtiradi.
- Elektr qaytgach, isitishni birdan maksimal darajaga ko‘tarmang. Haroratni bosqichma-bosqich tekshirib, jo‘jalarning tarqalishiga qarab sozlang.
Oddiy tovuqlar sovuqqa jo‘jalarga qaraganda chidamliroq bo‘lishi mumkin, ammo namlik, qoralama va zich joylashish sovuq ta’sirini kuchaytiradi. Qishda asosiy qoida — xona quruq, havo toza, qoralama esa nazorat ostida bo‘lishi.
Elektrsiz qolgan tovuqxonada shamollatishni qanday tashkil qilish kerak?
Ventilyatsiyani qo‘lda tashkil etishda maqsad qushlarni sovitish emas, avvalo toza havo kirishi va dim havoning chiqishini ta’minlashdir. Kichik tovuqxonalarda qarama-qarshi tomondagi deraza yoki ventilyatsiya teshiklarini qisman ochish yetarli bo‘lishi mumkin. Katta yopiq binolarda esa qo‘lbola usul qisqa muddatli choradir; zaxira generator yoki mustaqil ventilyatsiya moslamasi kerak.
- Havo kirish joyini qushlar yotadigan yoki o‘tiradigan balandlikdan yuqoriroqda oching.
- Deraza va eshiklarni to‘liq ochishdan oldin tashqi shamol yo‘nalishini hisobga oling.
- Qushlar bir joyga yig‘ilsa, binoda havo oqimi yetarli emas yoki harorat noqulay bo‘lishi mumkin.
- Ammiak hidi kuchaysa, shamollatishni yaxshilang va ho‘l to‘shamani mahalliy tarzda almashtiring. Barcha to‘shamani birdan ko‘tarib chang-to‘zon hosil qilmang.
- Generatorni faqat tashqarida, chiqindi gazlar bino ichiga kirmaydigan masofada ishlating.
WOAH broylerlar uchun ammiak miqdori muntazam ravishda 25 ppm dan oshmasligini tavsiya qiladi. Fermerda gaz analizatori bo‘lmasa, keskin ammiak hidi, ko‘z achishishi, yo‘talga o‘xshash belgilar va qushlarning bezovtaligi havo sifati yomonlashganidan ogohlantirishi mumkin.
Generator tanlash va undan xavfsiz foydalanish
Generator favqulodda rejaning eng muhim qismlaridan biridir, lekin uni faqat sotib olishning o‘zi yetarli emas. Generator quvvati bir vaqtning o‘zida ishlashi kerak bo‘lgan ventilyator, nasos, isitkich, boshqaruv paneli va boshqa jihozlar yuklamasiga mos hisoblanadi.
Generator uchun amaliy tekshiruv ro‘yxati
- Kerakli jihozlarning umumiy quvvatini hisoblang va ishga tushish paytidagi yuqori yuklamani ham inobatga oling.
- Generatorni elektr o‘chmagan paytda sinov tariqasida ishga tushirib ko‘ring.
- Yoqilg‘i zaxirasini xavfsiz, belgilangan idishda saqlang.
- Generatorni yomg‘ir, qor va namlikdan himoyalang, ammo yopiq xonaga qo‘ymang.
- Avtomatik ishga tushish tizimi bo‘lsa, akkumulyator, signalizatsiya va ulanishlarni muntazam tekshiring.
- Elektrik mutaxassisi o‘rnatgan xavfsiz ulash sxemasidan foydalaning. Generatorni rozetkaga teskari ulash hayot uchun xavfli.
- Ventilyatorlar, suv nasoslari va isitkichlarning qaysi biri birinchi yoqilishini yozib qo‘ying.
Aviagen broyler boshqaruv qo‘llanmasida yopiq, mexanik ventilyatsiyali binolarni zaxira generatorga ulash va generatorni muntazam sinash tavsiya qilinadi. Pardali binolarda esa elektr uzilganda avtomatik parda ochish mexanizmi foydali bo‘lishi mumkin.
Suv va yem bo‘yicha favqulodda reja
Elektr uzilishi suv ta’minotini ham to‘xtatishi mumkin. Ayniqsa nasosli quduq yoki avtomatik ichirgich tizimiga bog‘langan xo‘jaliklarda suv zaxirasi bo‘lmasa, muammo tez kuchayadi.
- Har doim kamida qisqa muddatga yetadigan ichimlik suvi zaxirasini saqlang.
- Suv saqlanadigan idishlar toza, yopiq va parrandalar kira olmaydigan joyda bo‘lsin.
- Elektr o‘chganda ichirgich liniyasidagi bosimni tekshiring.
- Qo‘shimcha idishlarni qushlar oson topadigan, ammo to‘shamani ho‘llamaydigan joyga qo‘ying.
- Issiqda suv idishlarini tez-tez tekshiring, chunki ular ag‘darilishi yoki ifloslanishi mumkin.
- Elektr qaytgach, suv liniyasini oqizib, tiqilib qolgan nippel va filtrlarni tekshiring.
Favqulodda holatda suvga antibiotik, vitamin yoki boshqa preparatlarni o‘zboshimchalik bilan qo‘shmang. Qushlarda kasallik yoki suvsizlanish belgilarini ko‘rsangiz, mahalliy veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Inkubatorda elektr o‘chib qolsa nima qilish kerak?
Inkubator elektrsiz qolganida asosiy vazifa tuxumlarni keskin sovib yoki qizib ketishdan himoyalashdir. Qopqoqni qayta-qayta ochish issiqlik va namlikni tez yo‘qotadi, shuning uchun avval elektr qancha vaqtga o‘chganini aniqlashga harakat qiling.
- Inkubatorni ochiq deraza, quyosh nuri yoki sovuq pol yonidan olib, harorati barqaror xonaga qo‘ying.
- Qopqoqni zaruratsiz ochmang.
- Zaxira inverter, UPS yoki ishlab chiqaruvchi tavsiya qilgan akkumulyator tizimidan foydalaning.
- Issiqlikni saqlash uchun inkubatorni adyol bilan haddan tashqari o‘rab, havo kirishini to‘sib qo‘ymang.
- Elektr qaytgach, harorat va namlikni asta-sekin me’yoriga keltiring. Tuxumlarni keskin qizdirish ham zararli bo‘lishi mumkin.
- Elektr uzilishi qancha davom etgani, inkubator harorati va tuxumlarning inkubatsiya kuni haqida qayd yozing.
Elektr uzilishidan keyin tuxumlarni darhol tashlab yubormang. Natija inkubatsiya kuni, xona harorati, uzilish davomiyligi va tuxumlarning real sovish darajasiga bog‘liq bo‘ladi.
Elektr qaytgach tekshiriladigan 7 nuqta
- Ventilyatorlar to‘g‘ri aylanayotganini tekshiring.
- Isitkichlar va termostatlar haddan tashqari qizimayotganiga ishonch hosil qiling.
- Suv nasosi, filtr, nippel va idishlarni tekshiring.
- Avtomatik yemlagich yoki boshqa mexanizmlarda tiqilib qolish bor-yo‘qligini ko‘ring.
- Qushlarning tarqalishi, nafas olishi, faolligi va suv ichishini kuzating.
- O‘lgan yoki juda sust qushlarni bioxavfsizlik qoidalariga muvofiq ajrating va sababni aniqlash uchun veterinarga murojaat qiling.
- Elektr uzilishi qancha davom etgani va qanday choralar ko‘rilganini jurnalga yozing.
Har bir xo‘jalikda tayyor turishi kerak bo‘lgan favqulodda to‘plam
- ishlaydigan generator yoki mos zaxira quvvat manbai;
- yoqilg‘i va zaxira akkumulyator;
- qo‘l fonari va qo‘shimcha batareyalar;
- ishlaydigan termometr va imkon bo‘lsa namlik o‘lchagich;
- qo‘shimcha suv idishlari;
- elektrik, generator ustasi va veterinarning telefon raqamlari;
- izolyatsion lenta, kabel, sug‘urta va oddiy asboblar;
- quruq to‘shama zaxirasi;
- yong‘in o‘chirgich;
- favqulodda harakatlar yozilgan qog‘oz ko‘rsatma.
Xulosa
Parrandachilikda elektr o‘chib qolsa, birinchi navbatda qushlarning havo olishi, harorati va suvini nazorat qilish kerak. Yozda ventilyatsiya, qishda isitish, barcha fasllarda esa suv ta’minoti ustuvor hisoblanadi. Katta yoki zich joylashtirilgan fermalarda qo‘lbola choralar faqat vaqtinchalik yechim bo‘lib, generator, signalizatsiya va muntazam sinovdan o‘tkaziladigan favqulodda tizim zarur.
Eng yaxshi favqulodda reja elektr o‘chgan kuni tuzilmaydi. U oldindan yoziladi, mas’ul kishilarga tushuntiriladi va vaqti-vaqti bilan amalda sinab ko‘riladi.
Manbalar
- WOAH — Broiler chicken welfare and production systems: https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahc/current/chapitre_aw_broiler_chicken.pdf
- Aviagen — Arbor Acres Broiler Management Handbook 2025: https://eseu.aviagen.com/assets/Tech_Center/AA_Broiler/Aviagen-AA-Broiler-Handbook-EN.pdf
- Penn State Extension — Small Scale Poultry Housing: https://extension.psu.edu/small-scale-poultry-housing
- Penn State Extension — Poultry Facilities and Technology: https://extension.psu.edu/animals-and-livestock/poultry/facilities-and-technology