Tovuqxona uchun to‘shama oddiygina polga solinadigan material emas. U qushlarni sovuq beton yoki nam tuproqdan himoya qiladi, najas va suvni yutadi, oyoq panjalarining jarohatlanish xavfini kamaytiradi hamda tovuqxona ichidagi gigiyenaga ta’sir qiladi. Noto‘g‘ri tanlangan yoki vaqtida almashtirilmagan to‘shama esa namlik, mog‘or, chang va noxush hid muammolarini kuchaytirishi mumkin.
Amaliyotda eng ko‘p qipiq va somondan foydalaniladi. Biroq O‘zbekiston sharoitida guruch po‘chog‘i, maydalangan poya, somon granulasi yoki torf kabi boshqa variantlar ham uchraydi. Eng yaxshi tanlov har doim bitta material bo‘lavermaydi: to‘shamaning sifati, quruqligi, zarracha kattaligi, narxi va tovuqxonadagi shamollatish tizimi ham muhim.
Yaxshi to‘shama qanday bo‘lishi kerak?
Tovuqxona uchun material tanlashda quyidagi mezonlarga e’tibor bering:
- Quruq bo‘lishi: nam yoki yomg‘irda qolgan material tezda mog‘orlaydi.
- Namlikni yutishi: suv sachrashi va go‘ngdagi suyuqlikni ushlab turishi kerak.
- Chang miqdori kam bo‘lishi: juda mayda chang nafas yo‘llarini bezovta qilishi mumkin.
- O‘tkir qirralari bo‘lmasligi: qushlarning oyoqlari va ko‘krak terisini shikastlamasligi lozim.
- Kimyoviy moddalardan xoli bo‘lishi: bo‘yoq, lak, moy, dezinfektant yoki qurilish chiqindilari aralashgan material ishlatilmaydi.
- Saqlashga qulay bo‘lishi: materialni yomg‘ir va namlikdan himoyalab qo‘yish imkoniyati bo‘lishi kerak.
Universitetlarning kichik xo‘jaliklar uchun tavsiyalarida ham to‘shama sifatida toza somon, yog‘och qirindisi yoki arralangan yog‘och qipig‘idan foydalanish, nam va zichlashgan joylarni esa muntazam olib tashlash tavsiya qilinadi. Penn State Extension ma’lumotlariga ko‘ra, to‘shama polni quruq saqlash va yetarli shamollatish bilan birga qo‘llanganda samarali bo‘ladi.
Qipiq va yog‘och qirindisi: ko‘pchilik uchun eng maqbul tanlov
Qipiq deganda odatda arralash yoki yog‘ochni qayta ishlashdan hosil bo‘lgan mayda va o‘rta kattalikdagi yog‘och zarrachalari tushuniladi. Yumshoq yog‘och, ayniqsa qarag‘ay qirindisi ko‘plab parrandachilik xo‘jaliklarida afzal ko‘riladi.
Qipiqning afzalliklari
- Namlikni nisbatan yaxshi yutadi.
- Qushlar uchun yumshoq va qulay sirt hosil qiladi.
- Somonga qaraganda kamroq zichlashadi.
- To‘shamani aralashtirib turish oson.
- Ko‘p hollarda broyler va tuxumdor tovuqlar uchun mos keladi.
Qipiqning kamchiliklari
- Juda mayda qipiq ko‘p chang chiqarishi mumkin.
- Nam joylar vaqtida ajratilmasa, qotib qolgan qatlam hosil bo‘ladi.
- Bo‘yoq, lak, elim yoki kimyoviy ishlov berilgan yog‘ochdan olingan qipiq xavfli bo‘lishi mumkin.
- Quruq va sifatli qipiq ayrim hududlarda qimmat yoki kamyob bo‘ladi.
Qipiq tanlayotganda silliq, quruq va o‘rta kattalikdagi zarrachalarni oling. MDF, DSP, fanera, mebel qoldiqlari yoki bo‘yalgan taxtadan chiqqan changni ishlatmang. Bunday materiallarda elim va boshqa qo‘shimchalar bo‘lishi mumkin.
Somon: arzon va mavjud, ammo tayyorlash talab etadi
Somon O‘zbekistonda eng oson topiladigan to‘shama materiallardan biridir. Bug‘doy, arpa yoki boshqa don ekinlari somonidan foydalanish mumkin. Lekin uzun poyani to‘g‘ridan-to‘g‘ri tovuqxonaga tashlash yaxshi natija bermaydi. Somon oldindan quritilib, imkon qadar 5–10 santimetr atrofida maydalanishi kerak.
Somonning afzalliklari
- Ko‘pincha qipiqdan arzonroq.
- Qishloq joylarda topish oson.
- Polni issiqlik jihatidan biroz izolyatsiya qiladi.
- Keyinchalik kompostga qo‘shish mumkin.
Somonning kamchiliklari
- Uzun somon tez chirmashib, zich qatlamga aylanishi mumkin.
- Namlikni qipiq kabi bir tekis yutmasligi mumkin.
- Nam saqlansa, mog‘or rivojlanishi ehtimoli oshadi.
- Maydalanmagan somon ostida nam joylar yashirinib qolishi mumkin.
Aviagen broylerlarni boshqarish qo‘llanmasida maydalangan somonni yog‘och qirindisi bilan taxminan 50:50 nisbatda aralashtirish mumkinligi, sof somon esa zichlashish va mog‘orlanishga moyil bo‘lishi qayd etilgan. Bu usul materialning mavjudligi va narxiga qarab kichik xo‘jaliklar uchun amaliy yechim bo‘lishi mumkin.
Qipiq va somon taqqoslash
| Mezon | Qipiq | Maydalangan somon |
|---|---|---|
| Namlikni yutish | Yaxshi | O‘rtacha |
| Chang chiqarishi | Mayda bo‘lsa, yuqori | Odatda pastroq |
| Zichlashish xavfi | O‘rtacha | Yuqori, ayniqsa uzun bo‘lsa |
| Narx va mavjudlik | Hududga bog‘liq | Ko‘pincha arzon va mavjud |
| Jo‘ja uchun qulaylik | Yaxshi | Maydalangan bo‘lsa, yaxshi |
| Eng maqbul qo‘llash | Broyler va tuxumdor tovuqlar | Aralashtirma yoki kichik xo‘jalik |
Guruch po‘chog‘i ishlatish mumkinmi?
Guruch po‘chog‘i ayrim hududlarda arzon va qulay bo‘lishi mumkin. U yengil, saqlash oson va to‘shama sifatida ishlatiladi. Biroq uning namlikni ushlab qolish qobiliyati yog‘och qipig‘iga qaraganda pastroq bo‘lishi mumkin. Shu sababli suv ichirgichlar atrofi tez-tez tekshiriladi.
Guruch po‘chog‘i juda yengil bo‘lgani uchun qushlar uni titib yuborishi yoki jo‘jalar ayrim zarrachalarni cho‘qishi mumkin. Aviagen qo‘llanmasida guruch po‘chog‘i arzon variant ekani, ammo yosh jo‘jalarda to‘shamani cho‘qish holatlari va namlikni yomonroq ushlash kabi kamchiliklari bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatilgan.
Bu materialdan foydalansangiz, uni quruq joyda saqlang, changini kamaytirish uchun elang va dastlab jo‘jalarni kuzating. Suv idishi ostiga esa alohida namlikni yaxshi yutadigan qatlam qo‘yish foydali.
Boshqa materiallar: qachon foydalanish mumkin?
Somon granulasi
Presslangan somon granulasi namlikni yaxshi ushlab turishi va oddiy somonga qaraganda kamroq zichlashishi mumkin. U maydalanganda hajmi oshadi. Kamchiligi — narxi balandroq bo‘lishi va hamma hududda topilmasligidir.
Torf yoki torf moxi
Torf ayrim xo‘jaliklarda namlikni ushlash va chang cho‘milishi uchun ishlatiladi. Lekin u hamma joyda mavjud emas, narxi yuqori bo‘lishi mumkin. Juda changli yoki nam torfni ishlatish tavsiya etilmaydi.
Maydalangan makkajo‘xori so‘tasi
Maydalangan makkajo‘xori so‘tasi namlikni yutadi, biroq noto‘g‘ri kattalikdagi zarrachalar yoki nam muhitda qotib qolishi mumkin. Juda qo‘pol bo‘laklar qushlarning oyoqlariga noqulaylik tug‘dirishi ehtimoli bor.
Qog‘oz va karton
Qog‘ozni doimiy to‘shama sifatida ishlatish ma’qul emas. Silliq gazeta yoki polietilen ustida jo‘jalar oyoqlarini sirpantirib olishi mumkin. Qog‘oz faqat qisqa muddatli, favqulodda yechim sifatida va ustiga sirpanmaydigan, quruq material solingan holda qo‘llanadi.
Qum
Quruq qum arid hududlarda qo‘llanishi mumkin, ammo u namlikni yog‘och qipig‘idek yutmaydi. Qishda beton polni sovuqroq saqlashi mumkin. Qum ishlatilsa, polning quruqligi, shamollatish va najas to‘planadigan joylar muntazam nazorat qilinadi.
Jo‘jalar uchun to‘shama tanlash
Jo‘jalar hayotining dastlabki kunlarida to‘shama quruq, iliq va sirpanmaydigan bo‘lishi kerak. Juda mayda changli qipiq, mog‘orlagan somon yoki o‘tkir bo‘laklar ishlatilmaydi. Penn State Extension yosh parrandalarni sirpanchiq gazeta yoki yalang‘och silliq polga qo‘ymaslikni tavsiya qiladi, chunki bu oyoq muammolariga olib kelishi mumkin.
Dastlabki kunlarda yemni to‘shamaga sochib yubormaslik uchun uning ustiga qog‘oz sochiq, burlap yoki shunga o‘xshash qo‘pol sirtli material qisqa muddatga qo‘yilishi mumkin. Jo‘jalar yemni taniy boshlagach, bu qatlam olib tashlanadi. Qog‘oz namlansa, darhol almashtiriladi.
To‘shama qalinligi qancha bo‘lishi kerak?
Kichik xo‘jaliklarda odatda 7–10 santimetr qalinlikdagi quruq to‘shama amaliy hisoblanadi. Sovuq mavsumda yoki pol beton bo‘lsa, qatlamni biroz qalinroq qilish mumkin. Biroq juda qalin qatlam har doim ham yaxshi natija bermaydi: u namlikni ichida yashirib qolishi, qizishi yoki qotib qolishi mumkin.
To‘shama qalinligini faqat santimetr bilan emas, uning holatiga qarab baholang. Qushlar yuradigan joy quruq va yumshoq bo‘lishi, qo‘l bilan ushlaganda nam bo‘laklar yopishmasligi kerak. Suv ichirgich osti, devor chetlari va tunash joylari eng tez namlanadigan hududlardir.
To‘shamani qanday boshqarish kerak?
- Yangi materialni tekshiring. Mog‘or, chirigan hid, hasharot, moy va kimyoviy ifloslanish bo‘lmasin.
- Polni tayyorlang. Eski go‘ng, axlat va o‘tkir buyumlarni olib tashlang. Pol imkon qadar quruq bo‘lsin.
- Bir xil qatlam soling. To‘shama juda yupqa ham, haddan tashqari qalin ham bo‘lmasin.
- Nam joylarni darhol olib tashlang. Butun to‘shamani almashtirish shart emas; avval ho‘l va qotgan bo‘laklarni ajrating.
- Quruq material qo‘shing. Suv idishi atrofida qo‘shimcha qipiq yoki maydalangan somon soling.
- Yuzani aralashtiring. Qushlar yurishi bilan ustki qatlam aralashadi, lekin qotgan joylarni qo‘lda sindirish kerak bo‘lishi mumkin.
- Shamollatishni nazorat qiling. Deraza yoki ventilyatsiya havo almashinuvini ta’minlasin, ammo qushlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sovuq yelvizak urmasin.
To‘shamaning quruq qolishi faqat materialga bog‘liq emas. Suv idishining balandligi, ichirgichning sizdirmasligi, tomning oqmasligi, qushlar soni va shamollatish ham muhim. Nam to‘shama muammosini faqat yangi qipiq sepish bilan hal qilib bo‘lmaydi; avvalo namlik manbai topilishi kerak.
Qaysi to‘shamani tanlash kerak?
Eng universal tanlov — toza, quruq, o‘rta kattalikdagi yog‘och qipig‘i. U namlikni yaxshi boshqaradi va parrandalar uchun qulay. Agar qipiq qimmat yoki topish qiyin bo‘lsa, maydalangan quruq somondan foydalanish mumkin. Somonni qipiq bilan aralashtirish esa narx, qulaylik va namlikni boshqarish o‘rtasida yaxshi muvozanat beradi.
Guruch po‘chog‘i quruq iqlim va arzon xomashyo mavjud bo‘lgan hududlarda ishlashi mumkin, ammo suv idishlari atrofi ko‘proq nazorat qilinadi. Qum, torf yoki somon granulasi esa xo‘jalik sharoiti, narx va saqlash imkoniyatiga qarab tanlanadi.
Xulosa
Tovuqxona uchun eng yaxshi to‘shama — quruq, changi kam, namlikni yutadigan, mog‘orsiz va qushlarga xavfsiz materialdir. Ko‘pchilik xo‘jaliklar uchun qipiq birinchi tanlov bo‘lsa, maydalangan somon arzon va amaliy muqobil hisoblanadi. Qipiq-somon aralashmasi ham yaxshi natija berishi mumkin.
Material nomidan ko‘ra uning holati va boshqarilishi muhimroq: namlangan joylarni vaqtida olib tashlang, suv idishlarini sizdirmaydigan qiling, to‘shamani quruq saqlang va tovuqxonani yetarli shamollating. Shunda pol yumshoq, qushlar uchun qulay va parvarish qilish oson bo‘ladi.