Fermaga yangi tovuq olib kelish oddiy ko‘rinsa ham, bu mavjud podaga kasallik kirib kelishining eng xavfli yo‘llaridan biridir. Tashqaridan kelgan parranda sog‘lom ko‘rinishi mumkin, ammo ayrim infeksiyalar yashirin kechadi yoki kasallik belgilari bir necha kundan keyin paydo bo‘ladi. Shu sababli yangi qushlarni darhol eski podaga qo‘shish o‘rniga, ularni alohida joyda kuzatish kerak.
To‘g‘ri tashkil etilgan karantin yangi tovuqlarning sog‘lig‘ini baholash, yuqumli kasalliklarni erta aniqlash, tashqi va ichki parazitlar xavfini kamaytirish hamda fermadagi mavjud podani himoya qilishga yordam beradi. Ushbu maqolada kichik xo‘jalik va tijoriy fermalar uchun amaliy karantin tartibi bayon qilinadi.
Yangi tovuqlarni nega karantinga qo‘yish kerak?
Yangi parranda boshqa xo‘jalik, bozor, ko‘rgazma yoki turli qushlar aralashtiriladigan joydan kelgan bo‘lishi mumkin. Bunday sharoitlarda tovuq patlari, oyoqlari, najasi, yashiklari yoki transport vositasi orqali turli mikroorganizmlar va parazitlar fermaga kirib kelishi ehtimoli oshadi.
Kasallik tashuvchisi bo‘lgan qush har doim ham holsiz yoki kasal ko‘rinmaydi. Ayniqsa stress, transport, yem almashishi va iqlim o‘zgarishi kasallik belgilarini keyinroq namoyon qilishi mumkin. FAO kichik xo‘jaliklarda yangi qushlarni mavjud podadan ajratib, kamida ikki–uch hafta davomida kuzatishni tavsiya qiladi. Parrandachilik bo‘yicha ayrim qo‘llanmalarda esa tijoriy podalar uchun dastlabki karantin va kuzatuv muddati bir oygacha belgilangan.
Amaliy jihatdan, yangi tovuqlarni kamida 21 kun, xavf yuqori bo‘lsa yoki qushlarning kelib chiqishi noaniq bo‘lsa, 28–30 kun karantinda saqlash ma’qul. Bu muddat mahalliy veterinariya talablari, qushlarning kelib chiqishi, fermadagi kasallik tarixi va ishlab chiqarish yo‘nalishiga qarab o‘zgartirilishi mumkin.
Karantin joyi qanday bo‘lishi kerak?
Karantin xonasi yoki katagi mavjud tovuqxona ichida oddiy to‘siq bilan ajratilgan burchak bo‘lmasligi kerak. Eng yaxshi variant — asosiy podadan alohida, tozalash va nazorat qilish oson bo‘lgan xona yoki kichik bino.
- Karantin joyi asosiy tovuqxona va yem omboridan imkon qadar uzoq bo‘lsin.
- Yovvoyi qushlar, it, mushuk, kemiruvchi va boshqa uy hayvonlari kira olmasin.
- Poli yuvish va dezinfeksiya qilish oson bo‘lgan materialdan bo‘lsin.
- Havo almashinuvi yetarli, ammo kuchli shamol urmaydigan bo‘lishi kerak.
- Qushlar uchun alohida yemlagich, ichirgich, supurgi, chelak va boshqa jihozlar ajratilsin.
- Karantin joyida ortiqcha namlik, loy, chirigan to‘shama va keskin ammiak hidi bo‘lmasin.
Yangi tovuqlarni savdo yashigi yoki tor qutida uzoq vaqt saqlash to‘g‘ri emas. Bunday joy transport uchun ishlatiladi, karantin uchun esa qushlar bemalol harakatlana oladigan, toza va xavfsiz katak kerak.
Yangi qushlarni qabul qilishdan oldingi tayyorgarlik
Karantin xonasini tovuqlar kelishidan oldin tayyorlang. Eski to‘shama va chiqindilarni olib tashlang, sirtlarni yuvib, ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq veterinariya dezinfektanti bilan ishlov bering. Dezinfeksiya vositasi kir va najas ustida to‘liq ishlamaydi, shuning uchun avval mexanik tozalash bajarilishi shart.
Yangi qushlar uchun alohida to‘shama soling. Namlanmaydigan, changi kam material tanlang va dastlabki kunlarda uning holatini tez-tez tekshiring. Ichirgich va yemlagichlar oldindan yuvilib, quritilgan bo‘lishi kerak.
Qushlarni olib kelishdan oldin sotuvchidan quyidagi ma’lumotlarni so‘rang:
- qushlarning yoshi, zoti yoki krossi;
- qaysi xo‘jalikdan kelayotgani;
- emlashlar tarixi;
- oldingi podada kuzatilgan kasalliklar;
- oxirgi kunlarda o‘lim, tuxumdorlik pasayishi yoki nafas olish muammolari bo‘lgan-bo‘lmagani;
- agar mavjud bo‘lsa, veterinariya hujjatlari va laboratoriya tekshiruvlari.
Qushlarni imkon qadar sog‘liq holati ma’lum bo‘lgan, tartibli va toza xo‘jalikdan xarid qiling. Bozor yoki kelib chiqishi noma’lum manbadan olingan parranda uchun karantin va kuzatuvni yanada qat’iyroq tashkil etish kerak.
Karantinning 1-kuni: qabul qilish va dastlabki baholash
Qushlar kelgach, ularni darhol asosiy podaga yaqinlashtirmang. Har bir tovuqni imkon qadar alohida ko‘zdan kechiring. Quyidagi belgilar e’tiborga olinadi:
- ko‘z va burundan ajralma chiqishi;
- aksirish, xirillash yoki og‘izni ochib nafas olish;
- lohaslik, doimiy bir joyda o‘tirish yoki yemga qiziqmaslik;
- ich ketishi yoki najasning keskin o‘zgarishi;
- qanotlarning osilib qolishi;
- oqsoqlik, oyoq shishi yoki jarohatlar;
- patlarning hurpayishi va tana vaznining juda pastligi;
- toj va sirg‘alarning oqarishi, ko‘karishi yoki shikastlanishi;
- pat orasida kana, bit yoki boshqa parazitlar mavjudligi.
Bu belgilar ma’lum bir kasallikni tasdiqlamaydi. Ular faqat veterinariya ko‘rigini talab qiladigan ogohlantiruvchi belgilar hisoblanadi. Kuchli holsizlik, nafas yetishmovchiligi, asabiy belgilar, ko‘plab o‘lim yoki tuxumdorlikning keskin pasayishi kuzatilsa, qushlarni aralashtirmang va mahalliy veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Karantin davrida parvarish tartibi
1. Alohida jihoz va kiyim
Karantin qushlari uchun alohida etik, qo‘lqop, fartuk, yemlagich va ichirgichdan foydalaning. Bu jihozlarni asosiy podaga olib o‘tmang. Agar bitta xodim ikkala guruhga ham xizmat qilsa, avval sog‘lom va eski podaga, keyin karantin qushlariga xizmat ko‘rsatish kerak. Ish tugagach qo‘lni yuvish, etik va asboblarni tozalash muhim.
2. Kundalik kuzatuv
Har kuni bir xil vaqtda qushlarning umumiy holatini tekshiring. Yem va suv iste’moli, najas ko‘rinishi, nafas olishi, harakatchanligi va o‘lim holatlarini yozib boring. Kuzatuv daftarida sana, qushlar soni, kasallik belgisi, o‘lgan qushlar soni va ko‘rilgan choralar qayd etilsin.
3. Yem va suv
Karantin paytida keskin yem almashtirishdan saqlaning. Dastlab qushlar avvalgi xo‘jalikda iste’mol qilgan yemga yaqin ratsion bilan boqilib, keyinchalik yangi yemga bosqichma-bosqich o‘tkaziladi. Toza ichimlik suvi doimo mavjud bo‘lsin. Suvga antibiotik, vitamin yoki boshqa preparatlarni veterinariya tavsiyasisiz qo‘shmang.
4. Parazitlarni nazorat qilish
Patlar, teri, dum atrofi va oyoqlarni tekshirib, tashqi parazitlar bor-yo‘qligini ko‘ring. Ichki parazitlarni faqat tashqi ko‘rinishga qarab aniqlab bo‘lmaydi. Najas tekshiruvi yoki boshqa laboratoriya usullari kerak bo‘lishi mumkin. Qurtga qarshi yoki kana-bitga qarshi preparatni tanlashda qushning yoshi, tuxum yoki go‘sht uchun boqilishi, preparat yorlig‘i va veterinariya ko‘rsatmasi hisobga olinadi.
Karantin paytida nimalarni tekshirtirish mumkin?
Tekshiruvlar fermadagi xavf, qushlarning kelib chiqishi va mahalliy veterinariya dasturiga qarab belgilanadi. Zarurat bo‘lsa, veterinariya mutaxassisi quyidagilarni tavsiya qilishi mumkin:
- klinik ko‘rik va tana holatini baholash;
- najas namunasi orqali parazitlar bo‘yicha tekshiruv;
- nafas yo‘llari yoki boshqa infeksiyalarga laboratoriya tekshiruvi;
- emlash holatini hujjatlar orqali baholash;
- podaga xos xavflar bo‘yicha serologik yoki molekulyar testlar.
Tekshiruv yoki emlashni o‘zboshimchalik bilan tashkil etish to‘g‘ri emas. Ayrim vaksinalar faqat sog‘lom qushlarga qo‘llanadi, emlash sxemasi esa hudud, yosh, yo‘nalish va mavjud kasallik xavfiga bog‘liq bo‘ladi. Preparat tanlash va qo‘llash bo‘yicha veterinariya xizmati hamda ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasiga amal qiling.
Karantin davomida kasallik belgisi aniqlansa nima qilish kerak?
- Shubhali qushlarni mavjud podadan qat’iy ajratilgan holda saqlang.
- Ularni boshqa fermalarga, bozorga yoki qo‘shnilarning qushlariga bermang.
- Yem, suv idishi, to‘shama va jihozlarni asosiy podaga olib o‘tmang.
- O‘lim yoki kasallik belgilarini yozib boring.
- Veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling va kerak bo‘lsa laboratoriya tekshiruvini tashkil eting.
- O‘lgan qushlarni ochiq joyga tashlamang; utilizatsiya qilish bo‘yicha mahalliy veterinariya ko‘rsatmalariga rioya qiling.
Bir nechta qushning qisqa vaqt ichida nobud bo‘lishi, kuchli nafas olish qiyinlashuvi, ko‘karish, asabiy belgilar yoki keskin tuxumdorlik pasayishi kuzatilsa, bu favqulodda e’tibor talab qiladigan holatdir. Bunday vaziyatda karantin muddati tugashini kutib o‘tirmang.
Yangi tovuqlarni asosiy podaga qachon qo‘shish mumkin?
Qushlarni faqat karantin davri davomida sog‘lom qolgan, yem va suvni yaxshi iste’mol qilgan, najasi va xatti-harakatida jiddiy o‘zgarish bo‘lmagan taqdirda qo‘shish masalasini ko‘rib chiqing. Amaliyotda 21 kunlik muddat minimal kuzatuv davri sifatida ishlatiladi, lekin tijoriy fermalarda 28–30 kunlik karantin xavfni yanada kamaytiradi.
Qo‘shishdan oldin quyidagilarni tekshiring:
- karantin davrida kasallik belgisi bo‘lmagan;
- o‘lim kuzatilmagan yoki sababi veterinariya mutaxassisi tomonidan baholangan;
- tashqi parazitlar nazorat qilingan;
- zarur veterinariya tekshiruvlari bajarilgan;
- asosiy podaning yoshi va sog‘liq holati bilan moslik baholangan.
Faqat kasallik xavfi yo‘qligi haqida asosli ishonch hosil qilingandan keyin qushlarni birlashtiring. Yangi va eski tovuqlar o‘rtasidagi yosh, kattalik yoki zot farqi katta bo‘lsa, ularni birdaniga aralashtirish urishish, cho‘qish va yemga kirishdagi raqobatni kuchaytirishi mumkin.
Qushlarni xavfsiz aralashtirish usuli
Avval yangi tovuqlarni asosiy podaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘shish o‘rniga, simli to‘siq ortida 5–7 kun saqlash mumkin. Bu davrda qushlar bir-birini ko‘radi, ammo keskin janjalga kirisha olmaydi. Keyin ularni kengroq joyda, imkon qadar kechki payt yoki kuzatuv ostida birlashtiring.
Qo‘shish vaqtida yemlagich va ichirgichlar sonini yetarli qiling. Juda tor joyda ko‘p qushni aralashtirmang. Jarohat, qonash yoki bir qushni takroran cho‘qish kuzatilsa, shikastlangan qushni vaqtincha ajrating va sababni bartaraf eting.
Eng ko‘p uchraydigan xatolar
- Yangi tovuqlarni “sog‘lom ko‘rinyapti” deb darhol podaga qo‘shish.
- Karantin joyini asosiy tovuqxona bilan bir xil asbob-uskunada ishlatish.
- Karantin muddatini 2–3 kunga qisqartirish.
- Bozor yoki boshqa xo‘jalikdan kelgan qushlarni veterinariya ma’lumotisiz xarid qilish.
- Kasallik belgisi paydo bo‘lganda antibiotikni o‘zicha boshlash.
- Qushlarni juda tor quti yoki yashikda uzoq vaqt saqlash.
- Karantin davrida kuzatuv natijalarini yozib bormaslik.
- Yangi qushlar bilan ishlagandan keyin eski podaga qo‘l, kiyim yoki etikni tozalamasdan kirish.
Qisqa amaliy chek-list
| Bosqich | Amal |
|---|---|
| Xariddan oldin | Manba, emlash tarixi va podaning sog‘liq holatini aniqlash |
| Kelgan kuni | Qushlarni alohida joyga joylashtirish va dastlabki ko‘rik |
| 1–21-kun | Har kuni kuzatish, alohida jihoz va kiyimdan foydalanish |
| 21–30-kun | Zarurat bo‘lsa veterinariya ko‘rigi va laboratoriya tekshiruvlarini yakunlash |
| Qo‘shishdan oldin | Kasallik belgisi, o‘lim va parazitlar bo‘yicha yakuniy baholash |
| Qo‘shish paytida | Simli to‘siq orqali moslashtirish va birinchi kunlari nazorat qilish |
Xulosa
Yangi tovuqlar karantini — ortiqcha xarajat emas, balki podani himoya qiladigan eng muhim choralaridan biridir. Qushlarni alohida joyda kamida 21 kun, xavf yuqori bo‘lsa 28–30 kun kuzatish, alohida jihozlardan foydalanish, har kuni sog‘liq holatini qayd etish va kasallik belgilari paydo bo‘lsa veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak.
Karantin barcha kasalliklarni mutlaq istisno qilmaydi, ammo infeksiya kirib kelish xavfini sezilarli kamaytiradi. Ayniqsa O‘zbekiston sharoitida bozor, transport, turli xo‘jaliklar va yovvoyi qushlar bilan aloqa ko‘p bo‘lishi mumkinligi sababli yangi parranda qabul qilishda tartibli nazorat muhim ahamiyatga ega.
Manbalar
- FAO. Guide for the Prevention and Control of Avian Flu in Small Scale Poultry: https://www.fao.org/docrep/pdf/010/ai005e/ai005e03.pdf
- FAO. Small-scale poultry production: https://www.fao.org/4/y5169e/y5169e07.htm
- FAO. Poultry Development Review: Poultry biosecurity: https://www.fao.org/4/i3531e/i3531e08.pdf
- WOAH. Biosecurity procedures in poultry production, Terrestrial Animal Health Code, Chapter 6.5: https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahc/current/en_chapitre_biosecu_poul_production.htm
- Penn State Extension. Reducing Risks of Foodborne Illness in Poultry and Poultry Products: https://extension.psu.edu/reducing-risks-of-foodborne-illness-in-poultry-and-poultry-products
- Penn State Extension. Poultry Cannibalism: Prevention and Treatment: https://extension.psu.edu/poultry-cannibalism-prevention-and-treatment