Tovuqning bir yoki ikki oyog‘ida oqsoqlik paydo bo‘lishi oddiy jarohat belgisi bo‘lishi mumkin. Biroq ayrim hollarda bu muammo yem tarkibidagi mineral nomutanosiblik, nam to‘shama, bo‘g‘im yoki paylarning yallig‘lanishi, tez o‘sish bilan bog‘liq skelet buzilishi yoxud yuqumli kasallikdan darak beradi. Ayniqsa broylerlarda oyoq muammolari qushning yem va suvga yetib borishini qiyinlashtiradi.
Oqsoqlikni ko‘rgan zahoti aniq tashxis qo‘yish yoki tasodifiy dori berish to‘g‘ri emas. Avvalo qushning oyog‘i, panjasi, bo‘g‘imlari, to‘shamasi va butun gala holati tekshiriladi. Muammo yakka qushdami yoki ko‘plab tovuqlardami — bu sababni aniqlashdagi eng muhim belgilaridan biridir.
Tovuqlarda oqsoqlik qanday namoyon bo‘ladi?
Oyoq muammosi bo‘lgan tovuq bir oyog‘iga kamroq tayanadi, yurishda gavdasini chayqatadi, tez-tez o‘tirib qoladi yoki qanotlariga suyanib harakatlanadi. Ba’zi qushlar panjalarini bukib yuradi, boshqalari esa umuman turmay, ko‘kragi yoki yonboshi bilan yotadi.
- bir oyoqni ko‘tarib turish;
- hock yoki boldir bo‘g‘imining shishishi;
- panja tagida qizarish, qora dog‘ yoki yara;
- oyoqlarning qiyshayishi yoki tashqariga burilishi;
- oyoqni sudrab yurish;
- ishtahaning pasayishi va ozish;
- galadan ajralib, yem-suvga bormaslik.
Agar bir nechta qushda bir vaqtda oqsoqlik kuzatilsa, faqat jarohatni emas, yem, to‘shama, zichlik, ventilyatsiya va yuqumli sabablarni ham tekshirish kerak.
Oqsoqlikning eng ko‘p uchraydigan sabablari
1. Jarohat va mexanik shikastlanish
Oyoq sinishi, chiqishi, payning cho‘zilishi yoki boshqa qushlarning cho‘qishi oqsoqlikning eng oddiy sabablaridan hisoblanadi. Jarohat notekis pol, o‘tkir sim, singan taxta, baland qo‘nish joyi, sirpanchiq sirt yoki zich saqlash natijasida yuzaga kelishi mumkin.
Jarohatlangan tovuq odatda yakka holda oqsoqlanadi. Oyoqda mahalliy shish, qizarish, qonash yoki g‘ayritabiiy burchak ko‘rinishi mumkin. Oyoqning shakli o‘zgargan, ochiq yara yoki kuchli qonash bo‘lsa, qushni ehtiyotkorlik bilan ajratib, veterinariya mutaxassisiga ko‘rsatish kerak. Singan oyoqni uy sharoitida kuch bilan to‘g‘rilash qo‘shimcha shikast yetkazishi mumkin.
2. Pododermatit — panja tagining yallig‘lanishi
Pododermatit panja tagi uzoq vaqt nam, iflos yoki qattiq yuzaga tegib turganda rivojlanadi. Dastlab panja tagida qizarish paydo bo‘ladi, keyin qalinlashgan joy, qobiq yoki qora markazli yara hosil bo‘lishi mumkin. Og‘riq kuchaygani sari tovuq oyog‘iga to‘liq tayanmaydi.
Nam to‘shama, suv ichirgichning oqishi, axlatning to‘planishi va havo almashinuvining yomonligi bu muammoni kuchaytiradi. WOAH ma’lumotlariga ko‘ra, oyoq va hock sohasidagi og‘ir shikastlar oqsoqlik va ikkilamchi infeksiyalarga olib kelishi mumkin.
Profilaktika uchun to‘shama quruq va yumshoq saqlanadi, oqayotgan ichirgichlar tuzatiladi, nam joylar muntazam almashtiriladi. Panja tagida chuqur yara, yiring, badbo‘y hid yoki kuchli shish bo‘lsa, mahalliy davolashni veterinarning tavsiyasisiz boshlamaslik kerak.
3. Oziqlanishdagi mineral va vitamin nomutanosibligi
Suyak va paylarning normal rivojlanishi uchun kalsiy, fosfor, D3 vitamini, marganes hamda boshqa mikroelementlar muhim. Kalsiy, fosfor yoki D3 vitamini yetishmovchiligi yosh qushlarda raxit va suyaklarning yetarli minerallashmasligiga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday jo‘jalar yumshoq suyak, o‘sishdan qolish va 10–14 kunlik davrdan boshlab oqsoqlik bilan namoyon bo‘lishi mumkin.
Marganes tanqisligi esa peroz deb ataladigan holatga olib kelishi ehtimoli bor: boldir-panja bo‘g‘imi kattalashadi, oyoq suyaklari qiyshayadi va ayrim hollarda gastroknemius payi o‘z joyidan siljiydi. Biroq bunday belgilarni faqat bitta mineral yetishmovchiligi bilan izohlash mumkin emas. Yem tarkibi, qushning yoshi, o‘sish sur’ati va boshqa kasalliklar ham hisobga olinadi.
Uy sharoitida faqat kalsiy yoki vitamin berish muammoni har doim hal qilmaydi. Kalsiy va fosforning noto‘g‘ri nisbati ham zararli bo‘lishi mumkin. Eng to‘g‘ri yo‘l — yosh va yo‘nalishga mos, ishonchli ishlab chiqaruvchi tayyor yemidan foydalanish yoki ratsionni mutaxassis bilan tekshirtirish.
4. Broylerlarda tez o‘sish va skelet muammolari
Tez o‘sadigan broylerlarda tana vazni suyak va paylarning moslashishidan tezroq ortsa, yurish qiyinlashishi mumkin. Oyoq deformatsiyalari, boldirning qiyshayishi, tibial disxondroplaziya, umurtqa muammolari va degenerativ bo‘g‘im kasalliklari shular jumlasidandir.
Merck Veterinary Manual ma’lumotiga ko‘ra, broylerlarda valgus yoki varus deformatsiyasi oyoq bo‘g‘imining ichkariga yoki tashqariga og‘ishini keltirib chiqaradi va pay siljishi xavfini oshiradi. Og‘ir holatda qush yem va suvga yetib bora olmaydi.
Bunday muammolar xavfini kamaytirishda jo‘jalarni sifatli boshlang‘ich yem bilan boqish, ortiqcha tez o‘sishni nazorat qilish, yorug‘lik dasturini keskin o‘zgartirmaslik va polni sirpanchiq qilmaslik muhim. Aviagen tavsiyalarida broylerlarda uzluksiz yoki juda uzoq yorug‘lik davri skelet muammolari xavfini oshirishi mumkinligi qayd etilgan.
5. Bo‘g‘im va paylarning yuqumli yallig‘lanishi
Ba’zi virus va bakteriyalar bo‘g‘imlar, pay qobig‘i yoki suyak to‘qimasiga ta’sir qilib, oqsoqlikka sabab bo‘lishi mumkin. Reovirus bilan bog‘liq virusli artrit yoki tenosinovitda oyoq bo‘g‘imlari va paylar shishishi, yurishning yomonlashishi, o‘sishning sekinlashishi kuzatiladi. Og‘ir holatlarda pay uzilishi ham mumkin.
Yuqumli sababga shubha kuchayadigan belgilar quyidagilar:
- bir necha qushda bir vaqtda oqsoqlik;
- hock bo‘g‘imlari yoki paylarning ikki tomonlama shishishi;
- gala bo‘yicha o‘sishning notekisligi;
- lohaslik, yem iste’molining kamayishi;
- o‘lim yoki majburiy brak qilish ko‘payishi.
Virusli artritni faqat tashqi ko‘rinishga qarab tasdiqlab bo‘lmaydi. Aniq tashxis uchun veterinariya laboratoriyasida zararlangan to‘qimadan tekshiruv, jumladan virusni aniqlash yoki RT-PCR talab qilinishi mumkin. Shu sababli antibiotik yoki boshqa preparatni o‘zboshimchalik bilan berish tavsiya etilmaydi.
6. Bumblefoot va yara orqali kirgan ikkilamchi infeksiya
Panja tagidagi kichik yara orqali bakteriyalar kirib, yallig‘lanish va abssess hosil qilishi mumkin. Bu holat ko‘pincha “bumblefoot” deb ataladi. Tovuq panjasiga tayanmaydi, panja tagi qalinlashadi, markazida qora qobiq paydo bo‘ladi va shish yuqoriga tarqalishi mumkin.
Muammo faqat panjada qolmasdan, pay qobig‘i yoki bo‘g‘imga tarqalgan bo‘lsa, davolash murakkablashadi. Yarani kesish, siqish yoki kuydirishni mutaxassissiz bajarish qonash va infeksiyaning chuqurlashishiga olib kelishi mumkin.
7. Oyoq kanasi va teri zararlanishi
Qizil kana yoki oyoq tangachalari ostida yashaydigan kana tovuqlarda bezovtalik, qichishish va oyoq tangachalarining ko‘tarilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Qush oyoqlarini ko‘p cho‘qiydi, yurishi o‘zgaradi va vaqt o‘tishi bilan ikkilamchi yara paydo bo‘ladi.
Oyoq tangachalari dag‘allashgan, oqish qobiq bilan qoplangan yoki mayda yoriqlar ko‘rinadigan bo‘lsa, faqat kasal qushni emas, butun katak, qo‘noq va yoriqlarni ham tekshirish kerak. Kana nazorati uchun ishlatiladigan vositalar mamlakatda ruxsat etilgan bo‘lishi, yorliqdagi ko‘rsatmaga muvofiq qo‘llanishi va tuxum-go‘sht uchun kutish muddati hisobga olinishi kerak.
Belgilar bo‘yicha dastlabki farqlash
| Belgi | Ehtimoliy yo‘nalish | Birinchi tekshiruv |
|---|---|---|
| Faqat bitta qush oqsoqlanadi | Jarohat, panja yarasi, sinish | Oyoq va polni ko‘zdan kechirish |
| Panja tagida qora qobiq | Pododermatit yoki bumblefoot | To‘shama namligi va yara chuqurligi |
| Bir nechta broylerda oyoq qiyshayishi | Tez o‘sish, oziqlanish yoki deformatsiya | Yem tarkibi, vazn va saqlash sharoiti |
| Bo‘g‘imlar shishgan | Artrit, tenosinovit yoki bakterial yallig‘lanish | Gala bo‘yicha tarqalish va veterinariya tekshiruvi |
| Yosh jo‘jalarda yumshoq suyak | Raxit yoki mineral nomutanosiblik | Yem va mineral dasturini tahlil qilish |
Oqsoq tovuqni qanday tekshirish kerak?
- Qushni ehtiyotkorlik bilan tutib, alohida va sokin joyga ajrating.
- Ikkala oyoqni solishtiring: shish, issiqlik, yara, rang o‘zgarishi va qiyshayish bor-yo‘qligini ko‘ring.
- Panja tagini tekshiring, ammo qobiqni zo‘rlab ko‘chirmang.
- Qush yem va suvga o‘zi bora oladimi, kuzating.
- Oxirgi kunlarda yem, to‘shama, ichirgich, pol va saqlash zichligida o‘zgarish bo‘lgan-bo‘lmaganini aniqlang.
- Bir nechta qushda belgi bo‘lsa, ularning yoshi, vazni, o‘lim darajasi va boshqa klinik belgilarini qayd eting.
Veterinarga ko‘rsatish uchun oyoqning fotosurati, yurish videosi va yem yorlig‘ini tayyorlab qo‘yish foydali. Zarur bo‘lsa, mutaxassis rentgen, qon tahlili, bakteriologik yoki virusologik tekshiruv tavsiya qiladi.
Qachon zudlik bilan veterinarga murojaat qilish kerak?
- qush umuman tura olmasa yoki yem-suvga yetib bormasa;
- oyoq g‘ayritabiiy burchakda tursa;
- ochiq sinish, kuchli qonash yoki katta yara bo‘lsa;
- bo‘g‘im keskin shishib, issiq va og‘riqli bo‘lsa;
- bir necha qushda bir vaqtda oqsoqlik boshlangan bo‘lsa;
- oqsoqlik bilan birga o‘lim, ich ketishi, falajlik yoki kuchli lohaslik kuzatilsa.
Yuqumli kasallikka shubha bo‘lsa, kasal qushlarni ajratish, yangi qush kiritishni to‘xtatish, inventarni alohida ishlatish va veterinariya xizmatiga xabar berish kerak. Oqsoqlikning o‘zi tashxis emas; u turli kasallik va boshqaruv muammolarida uchraydigan umumiy belgidir.
Profilaktikaning amaliy rejasi
- To‘shamani quruq, yumshoq va g‘ovak holatda saqlang.
- Ichirgichlardan suv sizib chiqmasligini va ularning balandligi qush yoshiga mosligini tekshiring.
- Pol, panjara, qo‘noq va boshqa jihozlarda o‘tkir yoki chiqib turgan qismlarni bartaraf qiling.
- Qushlarni haddan tashqari zich joylashtirmang.
- Yosh va yo‘nalishga mos to‘liq ratsiondan foydalaning.
- Vitamin-mineral qo‘shimchalarni faqat ehtiyoj va mutaxassis tavsiyasi asosida qo‘llang.
- Broylerlarda vazn, yem iste’moli, yurish holati va o‘limni muntazam qayd eting.
- Yangi qushlarni asosiy galaga qo‘shishdan oldin karantinda saqlang.
- Oqsoqlik ko‘payganda faqat bitta qushni emas, butun fermani tekshiring.
Xulosa
Tovuqlarda oqsoqlik ko‘pincha jarohat, panja tagining yallig‘lanishi, nam to‘shama yoki oziqlanishdagi xatolar bilan bog‘liq bo‘ladi. Broylerlarda esa tez o‘sish va skeletning rivojlanish muammolari alohida ahamiyatga ega. Bo‘g‘im shishi, bir nechta qushning bir vaqtda kasallanishi yoki umumiy lohaslik yuqumli sabab ehtimolini oshiradi.
Eng samarali yondashuv — kasal qushni vaqtincha ajratish, oyoq va muhitni tekshirish, yem ratsionini ko‘rib chiqish hamda kuchli yoki tarqalayotgan holatlarda veterinariya mutaxassisiga murojaat qilishdir. Tasodifiy dori berish o‘rniga sababni aniqlash va profilaktika choralarini tuzatish ko‘proq natija beradi.