Tovuqlarda salmonellyoz — Salmonella bakteriyalari chaqiradigan, parrandalar salomatligi bilan birga tuxum va go‘sht xavfsizligiga ham ta’sir qiluvchi infeksiya. Kasallik ayrim hollarda tez kechib, jo‘jalarning nobud bo‘lishiga olib keladi. Boshqa vaziyatlarda esa tovuqlar tashqi tomondan sog‘lom ko‘rinsa ham bakteriyani tashib yurishi va uni yem, suv, najas, jihoz yoki tuxum orqali tarqatishi mumkin.
Fermer uchun eng muhim jihat shundaki, salmonellyozni faqat “ich ketishi bilan kechadigan kasallik” deb baholash xato. Salmonella xo‘jalikka kirgach, bir necha yo‘nalishda zarar yetkazishi mumkin: jo‘jalar o‘limini oshiradi, tuxumdorlikni pasaytiradi, tuxumning ifloslanish xavfini kuchaytiradi va odamlar uchun oziq-ovqat xavfsizligi muammosini yuzaga keltiradi. Shu sababli kurash faqat davolashga emas, balki kasallikni xo‘jalikka kiritmaslik va tarqalishini cheklashga qaratilishi kerak.
Salmonellyoz nima va nima uchun xavfli?
Salmonella — turli hayvonlar, qushlar va odamlarni zararlashi mumkin bo‘lgan bakteriyalar guruhi. Parrandalarda uchraydigan salmonellalar shartli ravishda ikki katta guruhga ajratiladi: tovuqqa ko‘proq moslashgan shakllar, masalan, Salmonella Gallinarum, hamda ko‘plab hayvon turlarida uchraydigan paratifoid salmonellalar, jumladan S. Enteritidis va S. Typhimurium.
S. Gallinarum odatda qushlarda og‘irroq, umumiy zaharlanishga o‘xshash kasallik chaqirishi mumkin va odamga yuqish xavfi nisbatan past hisoblanadi. Paratifoid salmonellalar esa ko‘pincha klinik belgilarsiz tashuvchilik bilan kechadi, biroq ifloslangan tuxum yoki parranda go‘shti orqali odam salomatligiga xavf tug‘dirishi mumkin. Xalqaro hayvonlar salomatligi standartlarida Salmonella oziq-ovqat orqali yuqadigan muhim zoonozlardan biri sifatida ko‘rsatiladi.
Infeksiya xo‘jalikka qanday kiradi?
Salmonella xo‘jalikka bitta emas, bir nechta manbadan kirishi mumkin. Eng ko‘p uchraydigan xavf yo‘llari quyidagilar:
- zararlangan yoki tashuvchi jo‘jalar va katta yoshli qushlar;
- inkubatsion tuxum orqali avlodga o‘tish;
- ifloslangan kombikorm yoki yem xomashyosi;
- kemiruvchilar, yovvoyi qushlar va hasharotlar;
- ifloslangan ichimlik suvi yoki suv liniyalari;
- fermer, ishchi, veterinariya xodimi va transport vositalari;
- oldingi podadan qolgan go‘ng, to‘shama, chang va jihozlar;
- bir xo‘jalikdan boshqasiga olib o‘tilgan qafas, yashik, tuxum lotogi yoki asbob-uskunalar.
Infeksiya ko‘pincha fekal-og‘iz yo‘li orqali tarqaladi: bakteriya najas bilan tashqi muhitga chiqadi, keyin yem, suv, oyoq kiyim, chang yoki jihozlar orqali boshqa qushlarga yetib boradi. Salmonella issiq, nam va organik qoldiqlar ko‘p bo‘lgan muhitda uzoqroq saqlanib qolishi mumkin. Shuning uchun oddiygina dezinfeksiyalovchi sepishdan oldin mexanik tozalash bajarilishi shart.
Tovuqlarda salmonellyozning asosiy belgilari
Belgilarning ko‘rinishi qushning yoshi, Salmonella turi, infeksiya miqdori, immunitet, oziqlantirish va saqlash sharoitiga bog‘liq. Bir xil xo‘jalikda ham ayrim qushlar og‘ir kasallanishi, boshqalari esa deyarli belgisiz tashuvchi bo‘lib qolishi mumkin.
Jo‘jalarda
- holsizlik, yemga qiziqishning kamayishi;
- bir joyga to‘planib, issiqlikka intilish;
- chanqash va suvsizlanish;
- oqish yoki yashil-sarg‘ish ich ketishi;
- patlarning hurpayishi, qanotlarning osilishi;
- nafas olishning tezlashishi yoki umumiy zaiflik;
- o‘sishdan qolish va qisqa vaqt ichida o‘lim ko‘payishi.
Katta yoshli tovuqlarda
- tuxumdorlikning pasayishi;
- yem iste’molining kamayishi va vazn yo‘qotish;
- ich ketishi yoki najasning odatdagidan o‘zgarishi;
- qanotlarning osilishi, lohaslik;
- toj va sirg‘alarning oqarishi yoki ko‘karishga moyil bo‘lishi;
- o‘limning birdan ko‘payishi;
- ba’zan hech qanday yaqqol klinik belgi bo‘lmasligi.
Bu belgilar salmonellyozga xos bo‘libgina qolmaydi. Kolibakterioz, pulloroz, qush tifi, koksidioz, zaharlanish va boshqa septik kasalliklarda ham o‘xshash holatlar kuzatilishi mumkin. Shuning uchun faqat tashqi belgiga qarab aniq tashxis qo‘yish xavfli.
Qachon salmonellyozdan shubhalanish kerak?
Quyidagi vaziyatlar fermerni laboratoriya tekshiruviga undashi kerak:
- bir necha kun ichida jo‘jalar o‘limi sezilarli ko‘payishi;
- ich ketishi bilan birga holsizlik va suvsizlanish kuzatilishi;
- tuxumdorlikning sababsiz pasayishi;
- yangi keltirilgan qushlardan keyin kasallik boshlanishi;
- yem yoki suv manbasi almashtirilgandan so‘ng muammo paydo bo‘lishi;
- kemiruvchilar ko‘paygan yoki tovuqxonaga yovvoyi qushlar kirgan bo‘lishi;
- oldingi podada Salmonella aniqlangan bo‘lishi.
Shubhali qushlarni darhol alohida saqlash, o‘lik qushlarni ochiq joyga tashlamaslik va boshqa podalarga qush, tuxum, go‘ng yoki jihoz olib o‘tmaslik kerak. Mahalliy veterinariya mutaxassisiga xabar berish va laboratoriya namunalarini uning ko‘rsatmasi asosida olish eng to‘g‘ri yondashuvdir.
Tashxis qanday tasdiqlanadi?
Salmonellyoz tashxisi odatda bakteriyani laboratoriyada ajratib olish va aniqlash orqali tasdiqlanadi. Namuna sifatida yangi nobud bo‘lgan qushning ichki a’zolari, najas, kloaka surtmasi, tuxum, yem, suv yoki tovuqxona muhitidan olingan namunalar ishlatilishi mumkin. Namuna turi va olish vaqti veterinariya laboratoriyasi yoki mutaxassis tavsiyasiga ko‘ra belgilanadi.
Faqat bitta manfiy natija infeksiya yo‘qligini har doim ham anglatmaydi. Bakteriya podada notekis tarqalishi yoki tashuvchilik davrida kam miqdorda ajralishi mumkin. Shu sababli xavf yuqori bo‘lgan xo‘jaliklarda takroriy yoki muhit namunalarini tekshirish talab qilinishi mumkin. WOAH tavsiyalarida fermadagi monitoring uchun etikcha surtmalari, drag-svablar, najas yoki atrof-muhit namunalaridan foydalanish, zaruratga qarab esa qayta tasdiqlovchi test o‘tkazish ko‘rsatilgan.
Davolash bo‘yicha fermer nimalarni bilishi kerak?
Salmonellyoz shubhasida antibiotikni o‘zboshimchalik bilan berish to‘g‘ri emas. Noto‘g‘ri tanlangan preparat bakteriyani to‘liq yo‘qotmasligi, tashuvchilikni yashirishi, tuxum va go‘shtda dori qoldig‘ini qoldirishi hamda antibiotiklarga chidamlilikni kuchaytirishi mumkin. WOAH parrandalarda Salmonellani nazorat qilish uchun antimikrob preparatlarni umumiy va yagona yechim sifatida qo‘llashni tavsiya etmaydi.
Davolash yoki podani boshqarish rejasi faqat veterinariya shifokori va laboratoriya natijalariga asoslanishi kerak. Ayrim holatlarda iqtisodiy jihatdan eng to‘g‘ri chora zararlangan podani ajratish, harakatini cheklash, mahsulotni alohida yo‘naltirish yoki vakolatli veterinariya xizmatining ko‘rsatmasi bo‘yicha podani chiqarish bo‘lishi mumkin. Dori dozasi va kutish muddati mahsulot yo‘riqnomasi hamda mahalliy veterinariya qoidalariga muvofiq belgilanadi.
Salmonellyozning oldini olish: fermadagi asosiy choralar
1. Jo‘jalarni ishonchli manbadan oling
Yangi jo‘jalar yoki nasldor tuxum kelib chiqishi, veterinariya hujjatlari va sog‘liq statusi tekshirilgan ishonchli xo‘jalikdan olinishi kerak. Turli yoshdagi qushlarni aralashtirmang. Yangi partiyani asosiy podaga qo‘shishdan oldin alohida kuzatuv va karantin tashkil etish xavfni kamaytiradi.
2. “Hammasi kirdi — hammasi chiqdi” tamoyiliga amal qiling
Bir xonada turli yoshdagi qushlarni saqlash infeksiyaning aylanib yurishiga sharoit yaratadi. Partiya chiqarilgach, to‘shamani olib tashlang, go‘ngni xavfsiz tarzda chiqarib yuboring, jihoz va devorlarni mexanik tozalang, keyin mos dezinfeksiya qiling. Dezinfeksiya samaradorligini baholash uchun bo‘sh tovuqxonadan muhit namunalarini tekshirtirish foydali.
3. Yem va suvni himoya qiling
Yem yopiq, quruq va kemiruvchilar kira olmaydigan idishlarda saqlansin. To‘kilgan yemni darhol yig‘ishtiring. Suv idishlari va nipel liniyalarini muntazam yuvib, bioqatlam hosil bo‘lishiga yo‘l qo‘ymang. Yem yetkazib beruvchidan mikrobiologik nazorat va ishlab chiqarish xavfsizligi haqidagi ma’lumotlarni so‘rash maqsadga muvofiq.
4. Kemiruvchi va hasharotlarni nazorat qiling
Sichqon va kalamushlar Salmonellani bir joydan ikkinchi joyga tashishi mumkin. Devor yoriqlarini berkitish, yem omborini toza saqlash, chiqindilarni yig‘maslik va muntazam monitoring o‘tkazish zarur. Rodentitsidlar ishlatilsa, ularni qushlar, bolalar va boshqa hayvonlar kira olmaydigan joyda, yo‘riqnoma asosida qo‘llang.
5. Xodimlar harakatini tartibga soling
Har bir tovuqxona uchun alohida etik, xalat va qo‘lqop bo‘lishi kerak. Ishni avval yosh yoki sog‘lom podadan, keyin xavfi yuqoriroq guruhdan boshlash ma’qul. Kirish joyida oyoq kiyim dezinfeksiyasi uchun vanna bo‘lishi, biroq undagi eritma kir bilan to‘lib qolmasligi va ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq yangilanib turishi kerak.
6. Tuxum yig‘ish va saqlashni yaxshilang
Tuxumni tez-tez yig‘ing, yorilgan yoki kuchli ifloslangan tuxumlarni oziq-ovqat sifatida sotmang. Tuxum lotoklari, qo‘l va ish yuzalarini toza tuting. Tuxumni yuvish masalasida mahalliy sanitariya talablari va savdo qoidalariga amal qiling, chunki noto‘g‘ri yuvish qobiqning tabiiy himoya qatlamini buzishi mumkin. Tuxum va parranda mahsulotlarini yetarli issiqlik bilan pishirish iste’molchi xavfini kamaytiradi.
Vaksinatsiya kerakmi?
Vaksinatsiya ayrim xo‘jaliklarda Salmonella xavfini kamaytirish dasturining bir qismi bo‘lishi mumkin. Biroq vaksina bioxavfsizlik, sifatli yem, toza suv, kemiruvchilar nazorati va laboratoriya monitoringining o‘rnini bosa olmaydi. Vaksina turi, qo‘llash vaqti va podaning maqsadi — nasldor, tuxumdor yoki go‘sht yo‘nalishi — veterinariya mutaxassisi tomonidan baholanishi kerak.
Jonli vaksinalardan foydalanilganda laboratoriyada vaksina shtammi bilan dala shtammini farqlash masalasi muhim bo‘lishi mumkin. Shuning uchun vaksina dasturi xo‘jalikdagi test va nazorat rejasi bilan birgalikda tuziladi.
Salmonella aniqlansa, fermerning amaliy harakat rejasi
- Shubhali yoki zararlangan podani boshqa qushlardan ajrating.
- Qushlar, tuxum, go‘ng, yem va jihozlarning xo‘jalik bo‘ylab harakatini cheklang.
- Veterinariya shifokori yoki hududiy veterinariya xizmatiga murojaat qiling.
- Laboratoriya uchun namunalarni mutaxassis ko‘rsatmasi asosida oling.
- O‘lik qushlarni ochiq joyga tashlamang va yirtqich hayvonlar kira olmaydigan tarzda utilizatsiya qiling.
- Go‘ng va to‘shamani boshqa qushlar, chorva yoki odamlar bilan aloqa qilmaydigan tarzda boshqaring.
- Podani chiqarishdan keyin tovuqxonani tozalash, yuvish va dezinfeksiya qilishni to‘liq bajaring.
- Qayta jo‘ja joylashtirishdan oldin muhitning mikrobiologik holatini tekshirtiring.
- Keyingi partiyada yem, suv, najas, etikcha surtmasi va o‘lim ko‘rsatkichlarini muntazam nazorat qiling.
Fermer uchun qisqa xulosa
Tovuqlarda salmonellyozni faqat dori bilan hal qilib bo‘lmaydi. Eng samarali strategiya — infeksiyani xo‘jalikka kiritmaslik, yem va suvni himoyalash, kemiruvchilarni nazorat qilish, turli yoshdagi qushlarni aralashtirmaslik, tovuqxonani partiyalar orasida to‘liq tozalash va laboratoriya monitoringini yo‘lga qo‘yishdir.
Ich ketishi, o‘lim ko‘payishi yoki tuxumdorlikning keskin pasayishi kuzatilsa, tashxisni taxmin bilan emas, laboratoriya tekshiruvi bilan aniqlash kerak. Antibiotikni o‘zboshimchalik bilan qo‘llash esa na qush salomatligi, na mahsulot xavfsizligi uchun ishonchli yechim hisoblanadi.
Manbalar
- WOAH. Poultryda Salmonellani oldini olish, aniqlash va nazorat qilish — Terrestrial Animal Health Code, Chapter 6.6.
- WOAH. Parrandachilikdagi bioxavfsizlik tartiblari — Chapter 6.5.
- WOAH. Salmonellosis — Terrestrial Manual.
- Merck Veterinary Manual. Overview of Salmonelloses in Poultry.
- FAO. Animal productiondagi oziq-ovqat xavfsizligi.