Broyler jo‘jalarining o‘limini kamaytirish faqat kasallik chiqqanda dori berish bilan hal bo‘lmaydi. Eng yaxshi natija jo‘ja kelishidan oldingi tayyorgarlik, dastlabki kunlardagi to‘g‘ri parvarish, toza suv, sifatli yem, yetarli havo almashinuvi va muntazam kuzatuv birgalikda yo‘lga qo‘yilganda olinadi.
O‘lim ko‘rsatkichi oshganda, avvalo sababni aniqlash kerak. Birinchi haftadagi nobud bo‘lish ko‘pincha tashishdagi stress, sifatsiz yoki holsiz jo‘ja, noto‘g‘ri isitish, suv-yemga kech kirish, suvsizlanish yoki infeksiya bilan bog‘liq bo‘ladi. Keyingi davrda esa nam to‘shama, havo sifati, zichlik, ichak kasalliklari, metabolik muammolar va bioxavfsizlikdagi kamchiliklar muhim rol o‘ynaydi.
1. Jo‘jalar kelishidan oldin tovuqxonani tayyorlang
Jo‘jalar joylashtiriladigan bino oldindan tozalanib, yuvilib, quritilib va xo‘jalik sharoitiga mos dezinfeksiya qilinishi kerak. Eski to‘shama, go‘ng, pat, yem qoldig‘i va chang faqat ko‘zga ko‘rinadigan ifloslik emas — ular mikroorganizmlar va parazitlar uchun manba bo‘lishi mumkin.
- Eski to‘shamani to‘liq chiqarib tashlang.
- Pol, devor, yemlagich, suvlagich va jihozlarni mexanik tozalang.
- Dezinfeksiyadan keyin bino yetarli vaqt qurisin.
- Yangi to‘shamani quruq, mog‘orsiz va changi kam materialdan soling.
- Jo‘jalar kelishidan oldin isitish tizimini ishga tushirib, bino haroratini barqarorlashtiring.
Dezinfektantni iflos yuzaga sepish uning samaradorligini pasaytiradi. Shuning uchun avval yuvish va quritish, keyin ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga muvofiq dezinfeksiya qilish muhim.
2. Birinchi soatlarda issiqlik va suvga e’tibor bering
Jo‘ja tanasi issiqlikni boshqarishda hali to‘liq rivojlanmagan bo‘ladi. Bino juda sovuq bo‘lsa, jo‘jalar bir-biriga zichlashadi, yem va suvga kam boradi, oyoq ostida ezilish hamda suvsizlanish xavfi ortadi. Haddan tashqari issiqda esa jo‘jalar og‘zini ochib nafas oladi, qanotini yozadi, suvni ko‘p ichadi va yem iste’moli pasayadi.
Termometr ko‘rsatkichining o‘zi yetarli emas. Jo‘jalarning xatti-harakati ham baholanadi:
- Bir tekis tarqalish: harorat va havo oqimi odatda mos.
- Isitgich ostida to‘planish: sovuq yoki pol yuzasi noqulay bo‘lishi mumkin.
- Devor bo‘ylab qochish va hansirash: issiqlik ortiqcha yoki havo almashinuvi yetarli emas.
- Bir joyga tiqilib qolish: sovuq havo oqimi, shovqin yoki notekis isitish ehtimoli bor.
Jo‘jalar kelishidan avval barcha suvlagichlar ishlashi, suv liniyasida havo tiqini bo‘lmasligi va suv xona haroratiga yaqin bo‘lishi kerak. Birinchi kunlarda jo‘janing suvga tez kirishi yem iste’moli va ichak faoliyati uchun muhim.
3. Suvni eng muhim nazorat nuqtasiga aylantiring
Suvdagi muammo ko‘pincha yemdagi muammodan tezroq o‘limga olib kelishi mumkin. Suvlagichlar iflos, balandligi noto‘g‘ri yoki bosimi past bo‘lsa, jo‘jalar yetarli suv ichmaydi. Suvning ta’mi, hidi yoki mikrobiologik sifati yomon bo‘lsa, iste’mol kamayishi mumkin.
Amaliy nazorat ro‘yxati
- Har kuni suvlagichlar va suv liniyasini tekshiring.
- Suvlagichlar ostida ho‘l joylar paydo bo‘lsa, sababini aniqlang.
- Suv idishlarini muntazam yuvib turing.
- Suv quvurlarida biofilm va cho‘kma to‘planishiga yo‘l qo‘ymang.
- Imkon bo‘lsa, suvni laboratoriyada davriy tekshirtiring.
- Suvga antibiotik, vitamin yoki boshqa vositani veterinar tavsiyasisiz qo‘shmang.
Suv iste’moli keskin kamayishi yoki ko‘payishi sog‘liq, harorat yoki yem bilan bog‘liq muammoning erta belgisi bo‘lishi mumkin. Shu sababli xo‘jalikda suv sarfi har kuni qayd etilsa, kasallikni klinik belgilar kuchayishidan oldin sezish osonlashadi.
4. Yemga kirishni cheklamang va yem sifatini tekshiring
Jo‘jalar joylashtirilgandan keyin yemni uzoq qidirmasligi kerak. Yemlagichlar soni va joylashuvi barcha jo‘jalarga bir vaqtda kirish imkonini berishi lozim. Yemlagich juda baland, bo‘sh yoki tiqilib qolgan bo‘lsa, kuchsiz jo‘jalar yemdan chetda qoladi.
Yemda mog‘or hidi, namlanish, qotib qolish, haddan tashqari chang yoki begona aralashma bor-yo‘qligini tekshiring. Noto‘g‘ri saqlangan yem mikotoksinlar va boshqa xavflarni keltirib chiqarishi mumkin. Yem quruq, shamollatiladigan, kemiruvchilar kira olmaydigan joyda saqlansin.
Ratsionni tez-tez va keskin almashtirish ham ichak faoliyatiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Starter, grower va finisher bosqichlari uchun yem turi ishlab chiqaruvchi yoki oziqlantirish mutaxassisi tavsiyasiga asoslanib tanlanadi.
5. Havo sifatini nazorat qiling
Ventilyatsiya faqat yozda deraza ochish degani emas. Uning vazifasi ortiqcha namlik, karbonat angidrid, ammiak, chang va issiqlikni chiqarish hamda jo‘jalarga toza havo yetkazishdir. Bino sovuq bo‘lgani uchun ventilyatsiyani butunlay yopib qo‘yish nam to‘shama va nafas yo‘llari muammolariga olib kelishi mumkin.
Havo oqimi jo‘jalarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri urmasin, lekin xona ichidagi havo almashinuvi davom etsin. Ammiak hidining sezilishi — havo sifati yomonlashganidan darak. Bunday paytda faqat hidni berkitish emas, balki namlik manbasi va ventilyatsiya sababini bartaraf etish kerak.
- To‘shama namlangan joylarni darhol almashtiring.
- Suvlagichlardan oqish bo‘lsa, ta’mirlang.
- Ventilyator, havo kirish teshiklari va panjaralarni tozalang.
- Jo‘jalarning nafas olishi, aksirishi va ko‘zlaridagi o‘zgarishlarni kuzating.
6. To‘shamani quruq saqlang
Nam to‘shama bakteriyalar, mog‘or va parazitlar ko‘payishi uchun qulay muhit yaratadi. U jo‘janing ko‘krak va oyoq terisini shikastlashi, ammiak miqdorini oshirishi hamda ichak kasalliklari xavfini kuchaytirishi mumkin.
To‘shama qo‘lga olganda quruq va mayin bo‘lishi, kuchli ammiak hidi kelmasligi kerak. Nam joylar odatda suvlagichlar atrofida, devor chetlarida yoki ventilyatsiyasi sust hududlarda paydo bo‘ladi. Faqat ustidan quruq material sepish vaqtinchalik yechim; avval namlik sababini yo‘qotish kerak.
7. Zichlikni me’yorida saqlang
Jo‘jalar soni xona va jihozlar imkoniyatidan oshib ketsa, yem va suv uchun raqobat kuchayadi. Issiqlik tarqalishi yomonlashadi, to‘shama tez namlanadi va kasallik bosimi ortadi. Zichlikni belgilashda faqat pol maydoni emas, ventilyatsiya, mavsum, jo‘ja vazni va jihozlar soni ham hisobga olinadi.
Jo‘jalar o‘sishi bilan ularga ajratilgan joyni qayta baholang. Juda zich guruhda kuchsiz jo‘jalar yemlagich va suvlagichdan siqib chiqarilishi mumkin. Bu esa butun podadagi o‘sish notekisligi va o‘lim xavfini oshiradi.
8. Bioxavfsizlikni kundalik odatga aylantiring
Bioxavfsizlik — faqat dezinfeksiya qilish emas. U kasallikning xo‘jalikka kirishi va bino ichida tarqalish yo‘llarini cheklaydigan amaliy choralar majmuasidir. WOAH parrandachilikda odamlar, boshqa qushlar, yovvoyi hayvonlar, transport, jihozlar, kemiruvchilar, suv va yem orqali yuqish xavfini hisobga olishni tavsiya qiladi.
- Tovuqqxonaga kirishda alohida oyoq kiyim va kiyimdan foydalaning.
- Begona odamlar kirishini cheklang.
- Jihozlarni boshqa xo‘jaliklar bilan almashmaslikka harakat qiling.
- Kemiruvchi va hasharotlarga qarshi nazorat o‘rnating.
- Yangi qushlarni asosiy podaga qo‘shishdan oldin alohida saqlang.
- O‘lik jo‘jalarni darhol olib chiqib, mahalliy veterinariya talablari asosida xavfsiz utilizatsiya qiling.
Kasal yoki sababi noma’lum tarzda o‘lgan qushni sotish, boshqa qushlarga berish yoki ochiq joyga tashlash xavfli. Bir necha kun ichida o‘lim ko‘payib ketsa, mahalliy veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
9. Emlash va davolashni taxmin bilan boshqarmang
Parranda kasalliklarining belgilari bir-biriga o‘xshashi mumkin: ishtahasizlik, ich ketishi, holsizlik, nafas olish qiyinlashishi yoki to‘satdan o‘lim turli sabablar bilan yuzaga keladi. Shuning uchun tashxis qo‘ymasdan antibiotik yoki boshqa dori berish to‘g‘ri yondashuv emas.
Emlash dasturi hududdagi kasalliklar, xo‘jalik turi, jo‘ja kelib chiqishi va veterinariya xizmatining tavsiyasiga mos tuziladi. Vaksina saqlash harorati, yaroqlilik muddati va qo‘llash tartibi buzilsa, kutilgan himoya shakllanmasligi mumkin. Dori ishlatilsa, faqat veterinar ko‘rsatmasi, mahsulot yorlig‘i va go‘sht uchun kutish muddatiga rioya qiling.
10. Har kuni aniq yozuv yuriting
O‘limni kamaytirishning eng samarali usullaridan biri — muammoni taxmin bilan emas, raqamlar bilan kuzatish. Har kuni quyidagilarni qayd qiling:
- o‘lgan va majburiy chiqarilgan jo‘jalar soni;
- suv va yem sarfi;
- xonadagi minimal va maksimal harorat;
- nam to‘shama yoki ventilyatsiya muammolari;
- yo‘tal, aksirish, ich ketishi yoki sustlik kabi kuzatuvlar;
- emlash, dori va dezinfeksiya ishlari.
Aviagen Ross Broiler Management Handbook hujjatida o‘limni har kuni qayd etish, yetti kunlik o‘limga alohida e’tibor berish va o‘lim ortiqcha bo‘lganda patologoanatomik tekshiruv hamda veterinariya maslahatidan foydalanish tavsiya etiladi.
O‘lim ko‘payganda qanday harakat qilish kerak?
- O‘lgan jo‘jalar sonini yosh bo‘yicha aniqlang va vaqtini qayd qiling.
- Yem, suv, harorat, ventilyatsiya va to‘shamani tekshiring.
- Kasal qushlarni imkon qadar ajrating.
- O‘lik qushlarni xavfsiz olib chiqing va binoni boshqa jihozlar bilan ifloslantirmang.
- Sabab noma’lum bo‘lsa, o‘zboshimchalik bilan dori boshlamang.
- Veterinariya mutaxassisiga murojaat qilib, kerak bo‘lsa laboratoriya yoki patologoanatomik tekshiruv tashkil qiling.
- Kasallik yuqumli bo‘lishi ehtimolida qush, tuxum, yem va jihozlar harakatini cheklang.
Xulosa
Broyler jo‘jalarining o‘limini kamaytirish uchun bitta “mo‘jizaviy” vosita yo‘q. Natija jo‘ja kelishidan oldingi sanitariya, dastlabki kunlardagi issiqlik va suv nazorati, sifatli yem, quruq to‘shama, toza havo, me’yoriy zichlik, bioxavfsizlik va aniq kundalik hisobning yig‘indisidan kelib chiqadi.
O‘lim birdan ko‘payishi, nafas olish qiyinlashishi, qonli yoki kuchli ich ketishi, ko‘plab qushlarning sustlashishi yoki to‘satdan nobud bo‘lish holatlarida muammoni uy sharoitida taxminan davolashga urinmang. Mahalliy veterinariya xizmatiga tezda xabar bering.