Jo‘janing dastlabki kunlaridagi oziqlanishi uning o‘sishi, ichak faoliyati, immuniteti va keyingi mahsuldorligiga bevosita ta’sir qiladi. Birinchi kundan boshlab yem va suvning kechiktirilishi, sifatsiz aralashma berilishi yoki jo‘jani sovuq broderga joylashtirish ishtahaning pasayishiga va bir tekis o‘smaslikka olib kelishi mumkin.
Amaliy jihatdan eng xavfsiz yondashuv — jo‘ja qaysi yo‘nalishda boqilishidan qat’i nazar, unga mos to‘liq tarkibli starter yem, toza ichimlik suvi va barqaror issiqlikni ta’minlashdir. Broyler, tuxumdor yoki mahalliy zot jo‘jalari uchun yemning energiyasi, oqsil miqdori va berish davri farq qilishi mumkin.
Jo‘ja kelishidan oldin nimalarni tayyorlash kerak?
Jo‘jalar olib kelingan paytda yem va suv idishlarini izlash yoki broderni isitishni boshlash kech bo‘lishi mumkin. Jo‘jalar kelishidan kamida bir necha soat oldin quyidagilar tayyor bo‘lsin:
- quruq, toza va changsiz broder joyi;
- jo‘ja balandligida o‘lchanadigan issiqlik manbai;
- mayda donachali starter yem;
- toza, xona haroratiga yaqin ichimlik suvi;
- sayoz va ag‘darilmaydigan suv idishlari;
- yemni dastlab sochib berish uchun toza qog‘oz, karton yoki pastki patnis;
- namlikni tez yutadigan, mog‘orsiz to‘shama.
Yem va suv idishlarini issiqlik manbai ostiga juda yaqin qo‘ymang. Issiq joyda suv tez ifloslanadi, yem esa namlanib, mog‘orlashi mumkin. Shu bilan birga, jo‘jalar sovuq burchakka borib qolmasligi uchun idishlar issiq va salqin zonalar oralig‘ida qulay joylashtiriladi.
Birinchi kundan jo‘jaga nima beriladi?
1. To‘liq tarkibli starter yem
Birinchi kundan boshlab jo‘jaga eng ma’qul ozuqa — aynan jo‘jalar uchun ishlab chiqarilgan starter kombikorm. U maydalangan yoki mayda donachali ko‘rinishda bo‘lishi kerak. Juda yirik granulalar jo‘janing tumshug‘iga mos kelmaydi, un kabi haddan tashqari mayda yem esa changlanib, isrofni oshiradi.
Starter yem tarkibida odatda energiya, oqsil, aminokislotalar, vitaminlar va mineral moddalar muvozanatlangan bo‘ladi. Broyler jo‘jalari uchun broyler starteri, tuxumdor yo‘nalish uchun esa jo‘ja starteri tanlanadi. Qadoqdagi ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasida yem qaysi yosh oralig‘iga mo‘ljallangani albatta tekshiriladi.
Jo‘ja yemni kun davomida oz-ozdan iste’mol qiladi. Shuning uchun birinchi haftalarda yem doim mavjud bo‘lishi, ammo idishda uzoq vaqt qolib ketmasligi kerak. Idishdagi yem namlangan, ifloslangan yoki najas bilan aralashgan bo‘lsa, ustiga yangi yem qo‘shish o‘rniga idishni tozalash ma’qul.
2. Toza ichimlik suvi
Jo‘jalar broderga joylashtirilgach, ularga suvga yo‘l ko‘rsatiladi. Buning uchun bir necha jo‘janing tumshug‘ini suvga juda yengil tekkizib qo‘yish mumkin. Jo‘jani suvga botirish yoki majburlab ichirish kerak emas.
Suv kun davomida tekshiriladi va ifloslangan bo‘lsa almashtiriladi. Issiq ob-havoda suv tez qizib ketadi, shuning uchun ichimlik idishlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri tushmaydigan joyga qo‘yish kerak. Suv idishi balandligi jo‘janing bo‘ynini cho‘zmasdan icha oladigan darajada bo‘lsin.
Oddiy ichimlik suvi ko‘p hollarda yetarli bo‘ladi. Vitamin, elektrolit, antibiotik yoki boshqa vositalarni veterinariya mutaxassisi tavsiyasisiz suvga qo‘shish to‘g‘ri emas. Har qanday qo‘shimcha mahsulotning tarkibi, qo‘llash muddati va mahalliy sharoitdagi zarurati alohida baholanadi.
Birinchi 24 soatlik oziqlantirish tartibi
- Jo‘jalar kelishidan oldin: broder isitiladi, suv va starter yem tayyorlanadi.
- Joylashtirish paytida: jo‘jalar avval suv idishlarini topa oladigan qilib joylashtiriladi.
- Dastlabki soatlarda: yem pastki patnis, qog‘oz yoki karton ustiga yupqa qatlam qilib beriladi.
- 2–4 soatdan keyin: jo‘jalarning jig‘ildoni tekshiriladi. Jig‘ildonning yumshoq va to‘la bo‘lishi jo‘ja yem va suv topganini ko‘rsatadi.
- 8–12 soatda: yem va suvga yetib bora olmayotgan sust jo‘jalar alohida kuzatiladi.
- 24 soat oxirida: aksariyat jo‘jalarning jig‘ildoni to‘la bo‘lishi kutiladi. Ko‘plab jo‘jalarda jig‘ildon bo‘sh qolsa, yem-suv joylashuvi, harorat, yorug‘lik va jo‘ja sifati tekshiriladi.
Aviagen broyler boshqaruvi bo‘yicha qo‘llanmasida dastlabki 48 soat davomida jig‘ildon to‘lishini kuzatish tavsiya qilinadi. Qo‘llanmada 2 soatda kamida 75 foiz, 4 soatda 80 foiz, 12 soatda 85 foizdan yuqori va 24 soatda 95 foizdan ortiq jo‘janing jig‘ildoni to‘lishi kabi nazorat mezonlari keltirilgan. Bu ko‘rsatkichlar kasallik tashxisi emas, balki jo‘janing yem va suvga yetib borayotganini baholash vositasidir.
Jo‘jalarni oziqlantirish jadvali
Quyidagi jadval broyler va tuxumdor yo‘nalishdagi jo‘jalar uchun umumiy amaliy sxema hisoblanadi. Aniq yem turi va almashish sanasi zot, ishlab chiqaruvchi tavsiyasi, jo‘janing o‘sishi va mahalliy sharoitga qarab belgilanadi.
| Jo‘ja yoshi | Beriladigan yem | Berish tartibi | Muhim nazorat |
|---|---|---|---|
| 1-kun | Mayda starter yem | Erkin iste’mol; yemni qog‘oz yoki pastki patnisga yupqa qilib qo‘yish | Suvga tez yetib borishi, jig‘ildon to‘lishi |
| 2–3-kun | Starter yem | Kun bo‘yi mavjud; namlangan yemni olib tashlash | Yem-suv idishlari tozaligi, najas va faollik |
| 4–7-kun | Starter yem | Asosiy yem idishlariga bosqichma-bosqich o‘tkazish | Jo‘jalarning bir tekis tarqalishi va ishtahasi |
| 2-hafta | Starter yem | Erkin iste’mol; idishlar jo‘ja balandligiga moslanadi | O‘sishdagi farq, to‘shamaning quruqligi |
| 3–4-hafta | Starter yoki ishlab chiqaruvchi tavsiya qilgan keyingi bosqich yemi | Yemni birdan emas, kerak bo‘lsa 2–3 kunda almashtirish | Yem almashganda ishtaha va najasdagi o‘zgarishlar |
| 5–6-hafta | Broylerda grower; tuxumdor jo‘jada grower/developer | Yorliqdagi ko‘rsatmaga muvofiq | Vazn, bir xillik va ortiqcha yog‘lanish |
| 7–8-hafta | Yo‘nalishga mos grower yoki developer yem | Me’yor va tarkibni ishlab chiqaruvchi tavsiyasi bilan tekshirish | Keyingi bosqichga o‘tish va yem isrofi |
Eslatma: broylerlarda starterdan growerga o‘tish sanasi bir xil bo‘lmaydi. Ayrim ishlab chiqaruvchilar yem bosqichini kun bo‘yicha, boshqalari esa vazn yoki o‘sish bosqichi bo‘yicha belgilaydi. Shu sababli qadoqdagi yo‘riqnoma umumiy internet jadvalidan ustun turadi.
Yemni qanday berish kerak?
Yemni doim to‘ldirib tashlamang
Jo‘jalarga yem erkin berilsa ham, idishni haddan tashqari to‘ldirish shart emas. Oziqa idishining yarmi yoki undan kamroq qismi to‘ldirilsa, jo‘jalar yemni sochib yuborishi kamayadi. Idish cheti jo‘janing ko‘krak balandligiga yaqin bo‘lishi, kattalashgan sari asta-sekin ko‘tarib borilishi kerak.
Yem almashishini sekin bajaring
Starterdan keyingi yemga o‘tishda eski va yangi yemni qisqa muddat aralashtirish mumkin. Biroq bu faqat ikkala yem ham bir xil yo‘nalish uchun mo‘ljallangan va ishlab chiqaruvchi bunday o‘tishga qarshi ko‘rsatma bermagan holatda qo‘llanadi. Birdaniga boshqa tarkibli yem berish ishtaha va najas konsistensiyasida o‘zgarish chaqirishi mumkin.
Uy oshxonasi qoldiqlarini asosiy yemga aylantirmang
Non, guruch, makaron, sho‘r ovqat, shirinlik, mog‘orlagan don yoki oshxona chiqindilari jo‘ja uchun to‘liq ratsion bo‘la olmaydi. Bunday mahsulotlar starter yemdagi oqsil, aminokislota, vitamin va mineral muvozanatini buzadi. Ayniqsa, dastlabki haftalarda jo‘jaga ko‘kat, qaynatilgan tuxum yoki maydalangan donni ko‘p berish starter yemni siqib chiqarishi mumkin.
Agar mahalliy zot jo‘jalari uchun uy sharoitida yem tayyorlash rejalashtirilsa, ratsionni oddiy don aralashmasi bilan cheklamaslik kerak. Protein manbai, vitamin-mineral premiks, kalsiy-fosfor muvozanati va yemning gigiyenik sifati mutaxassis bilan hisoblanadi. Broylerlarda esa tez o‘sish sababli muvozanatsiz uy yemi oyoq muammolari va o‘sishning notekisligiga olib kelishi mumkin.
Jo‘ja yem yemasa, nimani tekshirish kerak?
Jo‘janing yemga qiziqmasligi har doim yemning yomonligini anglatmaydi. Quyidagi omillar ketma-ket tekshiriladi:
- Harorat: sovuq jo‘ja yem va suvni izlashdan ko‘ra bir joyga to‘planadi; haddan tashqari issiqda esa yem iste’moli kamayadi.
- Yorug‘lik: dastlabki kunlarda jo‘jalar yem va suvni ko‘rishi uchun yetarli, lekin keskin bezovta qilmaydigan yorug‘lik kerak.
- Idishlar: baland, sirpanchiq yoki ag‘dariluvchan idishlar jo‘jaga noqulay bo‘lishi mumkin.
- Yem sifati: achigan, namlangan, mog‘orlagan yoki keskin hidli yem berilmaydi.
- Suv: iflos, juda sovuq yoki juda issiq suv ichishni kamaytiradi.
- Jo‘ja holati: sustlik, nafas olish qiyinlashishi, kuchli ich ketishi, qonli najas yoki ko‘plab jo‘jalarning yemdan qolishi kuzatilsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qilinadi.
Bir nechta jo‘ja sust bo‘lsa, ularni issiqlik ostiga majburan tiqish yoki o‘zboshimchalik bilan dori berish o‘rniga alohida kuzatish, suv-yemga yetishini ta’minlash va mutaxassis maslahatini olish kerak.
Suv va yem idishlarini toza saqlash
Suv idishi har kuni yuviladi. Yem idishi esa namlik va najas bilan ifloslanishiga qarab tozalanadi. Idish tagida suv to‘planmasligi uchun uni biroz ko‘tarib qo‘yish yoki ostiga quruq platforma qo‘yish mumkin. Nam to‘shama jo‘janing oyoqlari va ichak salomatligi uchun noqulay sharoit yaratadi.
Yovvoyi qushlar, kemiruvchilar, uy hayvonlari va katta yoshdagi parrandalarni jo‘jalar joylashgan xonaga kiritmaslik kerak. Har xil yoshdagi qushlarni aralashtirish kasallik xavfini oshiradi. Yangi jo‘jalar uchun alohida, toza va nazorat qilinadigan joy ajratish ma’qul.
Ko‘p uchraydigan xatolar
- jo‘jaga birinchi kuni faqat suv berib, yemni kechiktirish;
- starter o‘rniga faqat bug‘doy yoki makkajo‘xori berish;
- qolgan yem ustiga namlangan yoki eski yemni qo‘shib yuborish;
- antibiotik yoki vitaminlarni mutaxassis tavsiyasisiz muntazam berish;
- yem va suv idishlarini issiqlik manbai ostiga qo‘yish;
- yemni birdaniga boshqa turga almashtirish;
- jo‘janing vazni va bir xilligini umuman kuzatmaslik;
- kasallik belgilarida barcha jo‘jaga o‘zboshimchalik bilan dori berish.
Qisqa xulosa
Jo‘jaga birinchi kundan beriladigan asosiy mahsulotlar — sifatli starter yem va toza suv. Dastlab yemni oson topiladigan pastki patnis yoki qog‘ozga qo‘yish, birinchi 24–48 soatda jig‘ildon to‘lishini kuzatish, idishlarni toza saqlash va haroratni jo‘ja xatti-harakatiga qarab nazorat qilish kerak.
Ratsionni broyler yoki tuxumdor yo‘nalishga moslang. Yem miqdorini ko‘r-ko‘rona belgilashdan ko‘ra, jo‘janing ishtahasi, o‘sishi, yemning isrofi va ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmalarini birgalikda baholash ancha to‘g‘ri natija beradi. Agar ko‘plab jo‘jalar yemdan qolsa yoki kasallik alomatlari paydo bo‘lsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.