Tuxumdor tovuqlarda mahsuldorlik faqat zot yoki yoshga emas, balki yemning tarkibi va berish tartibiga ham bevosita bog‘liq. Tovuq ko‘p tuxum qilishi uchun ratsionda energiya, oqsil, aminokislotalar, kalsiy, fosfor, vitaminlar, mikroelementlar va toza suv yetarli bo‘lishi kerak. Ushbu moddalardan birortasi keskin kamayib ketsa, tuxum soni, tuxum po‘chog‘i sifati, tana vazni va podaning umumiy salomatligi yomonlashadi.
Eng yaxshi ratsion deganda eng qimmat yem emas, balki tovuqning yoshi, mahsuldorlik darajasi, yem iste’moli va mahalliy xomashyo imkoniyatlariga mos muvozanatlangan yem tushuniladi. O‘zbekistonda makkajo‘xori, bug‘doy, soya shroti, kungaboqar shroti, kepak, ohaktosh uni va premikslardan foydalanish amaliy jihatdan qulay.
Tuxumdor tovuq kuniga qancha yem yeydi?
Voyaga yetgan tuxumdor tovuq odatda bir kunda taxminan 100–120 gramm to‘liq ratsionli yem iste’mol qiladi. Aniq miqdor tovuqning zoti, tirik vazni, tuxum berish foizi, xona harorati, yemning energiya zichligi va saqlash sharoitiga qarab o‘zgaradi.
- Yuqori mahsuldor, kichik tana vaznli tovuqlar: odatda 100–110 g/kun;
- Yirik tana vaznli yoki jigarrang tuxum beruvchi tovuqlar: ko‘pincha 110–120 g/kun;
- Sovuq sharoitda energiyaga ehtiyoj ortishi mumkin;
- Issiqda yem iste’moli kamayadi, shu sababli ratsionning ozuqaviy zichligi muhim bo‘ladi.
Yemni faqat “har bir tovuqqa falon gramm” tamoyili bilan emas, balki podaning holatini kuzatib berish kerak. Agar yem oxurda uzoq qolib ketsa, miqdor ortiqcha bo‘lishi mumkin. Tovuqlar tez-tez yem izlab, tana vazni kamayib, tuxum po‘chog‘i yupqalashsa, ratsion yoki berish tartibini qayta ko‘rib chiqish zarur.
Tuxumdor tovuqlar ratsionida asosiy oziq moddalar
1. Energiya
Energiya tovuqning harakatlanishi, tana haroratini saqlashi va tuxum hosil qilishi uchun sarflanadi. Makkajo‘xori, bug‘doy, arpa va o‘simlik moyi ratsionning asosiy energiya manbalaridir.
Energiya kam bo‘lsa, tovuq yemni ko‘proq iste’mol qilsa ham tuxumdorlik pasayishi mumkin. Energiya haddan tashqari yuqori bo‘lsa, tovuq semiradi, tuxum berish ritmi buziladi va reproduktiv muammolar xavfi ortadi. Shuning uchun faqat donni ko‘paytirish orqali tuxum sonini oshirish to‘g‘ri yondashuv emas.
2. Oqsil va aminokislotalar
Oqsil tuxum oqi, mushaklar, patlar va organizmdagi boshqa to‘qimalar uchun kerak. Tuxumdor tovuqlar uchun yemda xom protein ko‘pincha taxminan 16–18 foiz atrofida rejalashtiriladi, biroq bu ko‘rsatkich yem iste’moli va mahsuldorlikka qarab o‘zgaradi.
Soya shroti yuqori sifatli o‘simlik oqsili hisoblanadi. Kungaboqar shroti ham foydali, ammo uning tarkibidagi tolalar ko‘proq bo‘lishi mumkin. Shu sababli uni me’yoridan ortiq qo‘shish yemning hazm bo‘lishini va energiya qiymatini pasaytirishi mumkin.
Faqat umumiy oqsil miqdoriga qarash yetarli emas. Metionin, lizin va treonin kabi muhim aminokislotalar ham muvozanatlangan bo‘lishi lozim. Aminokislotalar yetishmovchiligi tuxum sonining kamayishi, tuxum hajmining kichrayishi yoki patlarning yomonlashishiga olib kelishi mumkin.
3. Kalsiy va fosfor
Tuxum po‘chog‘ining asosiy mineral moddasi kalsiydir. Tuxum berish davrida tovuq kalsiyga oddiy o‘sish davridagidan ancha ko‘proq ehtiyoj sezadi. Lohmann kompaniyasining tuxumdor tovuqlar uchun qo‘llanmalarida yem iste’moli va yoshga qarab ratsiondagi kalsiy ulushi taxminan 3,4–4,3 foiz oralig‘ida ko‘rsatiladi. Aniq miqdor tovuqning mahsuldorligi, yem iste’moli va tuxum hajmiga bog‘liq. ([lohmann-breeders.com](https://lohmann-breeders.com/media/2020/07/ManagementGuideHotClimate.pdf?utm_source=openai))
Kalsiy manbalari sifatida ohaktosh uni, maydalangan chig‘anoq yoki maxsus mineral kalsiy qo‘shimchalari ishlatiladi. Kalsiyning mayda va yirik zarrachalarini birga berish foydali bo‘lishi mumkin: mayda zarrachalar tezroq o‘zlashtiriladi, yirik zarrachalar esa tuxum po‘chog‘i shakllanadigan kechki va tungi davrda asta-sekin eriydi.
Amaliyotda yirik zarrachali chig‘anoq yoki ohaktoshni tushdan keyin alohida idishda berish mumkin. Biroq qo‘shimchaning miqdorini ko‘r-ko‘rona oshirmang. Kalsiy haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, yem iste’moli va boshqa minerallarning o‘zlashtirilishi buzilishi mumkin.
Fosfor ham suyaklar, tuxum po‘chog‘i va mineral almashinuvi uchun muhim. Kalsiy va fosfor nisbati buzilsa, tovuqlarda oyoq-suyak muammolari va po‘choq sifatining yomonlashishi kuzatilishi mumkin. Shuning uchun fosfor manbasi, masalan, dikalsiy fosfat yoki monokalsiy fosfat, ratsionga hisob-kitob asosida qo‘shiladi.
4. Tuz, vitamin va mikroelementlar
Natriy va xlor suyuqlik almashinuvi, nerv faoliyati hamda yem iste’molida ishtirok etadi. Tuzning ortiqcha miqdori esa suv iste’molini haddan tashqari oshirib, axlatning suyulishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Vitamin-mineral premiks ratsionning ajralmas qismidir. A, D3 va E vitaminlari, shuningdek, marganes, rux, selen, mis va yod tuxumdor tovuqlarning umumiy holati uchun muhim. Premiks miqdori mahsulot yorlig‘ida ko‘rsatilgan me’yorda qo‘shiladi. Turli premikslarni aralashtirish yoki ko‘rsatilgan dozani oshirish xavfsiz usul emas.
100 kg yem uchun amaliy namunaviy formula
Quyidagi formula tuxumdor tovuqlar uchun muvozanatlangan yem tuzilishini tushuntiruvchi namunadir. Bu retsept har bir xo‘jalik uchun tayyor va o‘zgarmas formula hisoblanmaydi. Xomashyoning haqiqiy oqsil, namlik, energiya va mineral ko‘rsatkichlari laboratoriya tahlili yoki ishonchli yem formulatori yordamida tekshirilishi kerak.
| Komponent | 100 kg yemdagi miqdor | Asosiy vazifasi |
|---|---|---|
| Makkajo‘xori | 47 kg | Energiya va kraxmal manbai |
| Bug‘doy | 15 kg | Energiya va ozuqaviy baza |
| Soya shroti | 18 kg | Sifatli o‘simlik oqsili |
| Kungaboqar shroti | 8 kg | Oqsil va aminokislotalar |
| Bug‘doy kepagi | 5 kg | Tola va ratsion tuzilishi |
| Ohaktosh uni | 4,2 kg | Kalsiy manbai |
| Dikalsiy fosfat | 1,2 kg | Fosfor va kalsiy |
| O‘simlik moyi | 0,7 kg | Energiya va yemning mazaliligi |
| Tuz | 0,3 kg | Natriy va xlor |
| Vitamin-mineral premiks | 0,5 kg | Vitamin va mikroelementlar |
| Metionin yoki boshqa aminokislota qo‘shimchasi | 0,1 kg | Aminokislota muvozanati |
Ushbu formula bo‘yicha tayyorlangan yemning haqiqiy oziqaviy qiymati ishlatilgan xomashyo sifatiga bog‘liq. Masalan, soya shrotidagi oqsil miqdori, donning namligi yoki kungaboqar shrotidagi tolalar ulushi o‘zgarishi mumkin. Shu sababli ayniqsa katta xo‘jaliklarda yemni ozuqaviy tahlildan o‘tkazish maqsadga muvofiq.
Yemni qanday berish kerak?
- Kunlik me’yorni 2–3 mahalga bo‘ling. Ertalab va tushdan keyin yem berish odatda qulay. Issiq kunlarda asosiy yemni salqinroq paytga ko‘proq taqsimlash mumkin.
- Kalsiy qo‘shimchasini kechga yaqin bering. Yirik zarrachali chig‘anoq yoki ohaktosh alohida idishda bo‘lishi mumkin.
- Oxurlarni toza va quruq saqlang. Namlangan yoki mog‘orlagan yemni podaga bermang.
- Yemni keskin almashtirmang. Yangi ratsionga 5–7 kun davomida bosqichma-bosqich o‘ting.
- Yemning fizik tuzilishiga e’tibor bering. Juda mayda va changsimon yem iste’molni kamaytirishi mumkin. Lohmann qo‘llanmasida tuxumdor tovuqlar uchun o‘rtacha yiriklikdagi, bir xil aralashgan yem tavsiya qilinadi. ([lohmann-breeders.com](https://lohmann-breeders.com/files/downloads/MG/e-Guides/Alternative/English/PDFs/LB_eMG_Alternative%20Haltung_Printversion_EN_06.21_V01-22_low.pdf?utm_source=openai))
Suv — ratsionning eng muhim qismi
Tuxumdor tovuqlar uchun toza suv doimo mavjud bo‘lishi kerak. Suv yetishmasa, yem iste’moli va tuxumdorlik tez pasayadi. Issiq havoda suvga ehtiyoj yanada ortadi.
- Suv idishlarini har kuni tekshiring va ifloslangan bo‘lsa yuving;
- Yozda suvni haddan tashqari qizib ketishidan saqlang;
- Ichimlik suvi yo‘llarida tiqilish yoki sizib chiqish bor-yo‘qligini tekshiring;
- Suvga vitamin yoki boshqa qo‘shimcha qo‘shishdan oldin mahsulot yo‘riqnomasiga amal qiling;
- Suv manbasi ifloslangan bo‘lsa, laboratoriya tekshiruvi va mutaxassis tavsiyasi kerak.
Arzonlashtirishda eng ko‘p uchraydigan xatolar
Yem xarajatini kamaytirish mumkin, lekin buni oqsil, kalsiy yoki premiksni olib tashlash hisobiga qilish noto‘g‘ri. Eng ko‘p uchraydigan xatolar quyidagilar:
- Ratsionning asosiy qismini faqat bug‘doy yoki makkajo‘xoridan tuzish;
- Soya shroti o‘rniga juda ko‘p kepak yoki past sifatli oqsil manbaini ishlatish;
- Chig‘anoq va ohaktoshni nazoratsiz ravishda ko‘paytirish;
- Mog‘orlagan, achigan yoki hasharot tushgan donni berish;
- Oshxona chiqindilarini to‘liq yem o‘rnida ishlatish;
- Premiksni “ko‘proq bo‘lsa, foydaliroq” deb o‘ylash;
- Yemni birdaniga almashtirish.
FAO ma’lumotlariga ko‘ra, parranda ratsioni don, don mahsulotlari, o‘simlik oqsili, yog‘, vitamin-mineral qo‘shimchalar va zarur hollarda aminokislotalar aralashmasidan tuziladi. Xarajatni kamaytirishning to‘g‘ri yo‘li — xomashyo narxi bilan birga uning ozuqaviy qiymati va hazm bo‘lishini hisobga olishdir. ([fao.org](https://www.fao.org/poultry-production-products/production/nutrition-and-feeding/?utm_source=openai))
Ratsion to‘g‘ri tuzilganini qanday baholash mumkin?
Quyidagi ko‘rsatkichlar yemlash tizimini baholashga yordam beradi:
- tuxumdorlik foizi va uning haftalik o‘zgarishi;
- tuxumning o‘rtacha vazni;
- po‘choqning qalinligi va sinuvchanligi;
- tovuqlarning tana vazni va bir xilligi;
- kunlik yem va suv iste’moli;
- patlarning holati va harakatchanlik;
- axlatning haddan tashqari suyuq yoki ko‘piklangan bo‘lmasligi.
Agar tuxum po‘chog‘i birdan yupqalashsa, tuxumdorlik keskin pasaysa, tovuqlar ozib ketsa yoki ich ketishi kuzatilsa, sabab faqat yem bo‘lmasligi mumkin. Bunday holatda yem sifati, suv, xona mikroiqlimi, parazitlar va kasalliklar bo‘yicha veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak. Belgilarga qarab mustaqil ravishda dori berish tavsiya etilmaydi.
Xulosa
Tuxumdor tovuqlar uchun eng yaxshi yem ratsioni — energiya, oqsil, aminokislotalar, kalsiy, fosfor, vitaminlar va suv muvozanatlangan ratsiondir. Ko‘pchilik xo‘jaliklarda kunlik yem miqdori 100–120 gramm atrofida bo‘ladi, ammo aniq me’yor podaning yoshi va mahsuldorligiga qarab belgilanadi.
Ratsionda don mahsulotlari energiyani, soya va kungaboqar shroti oqsilni, ohaktosh va chig‘anoq kalsiyni, premiks esa vitamin-minerallarni ta’minlaydi. Yemni namlik va mog‘ordan himoya qilish, tarkibni keskin o‘zgartirmaslik, kalsiy manbaini to‘g‘ri tanlash va suvni doimiy nazorat qilish tuxumchilik samaradorligini oshiradi.
Manbalar
- FAO — Nutrition and feeding: https://www.fao.org/poultry-production-products/production/nutrition-and-feeding/
- FAO — Poultry Development Review, poultry feed availability and nutrition: https://www.fao.org/4/i3531e/i3531e.pdf
- Lohmann Breeders — Management of Laying Hens, hot climate guide: https://lohmann-breeders.com/media/2020/07/ManagementGuideHotClimate.pdf
- Lohmann Breeders — Recommended Nutrient Levels for LOHMANN BROWN-LITE Layers: https://lohmann-breeders.com/files/downloads/MG/e-Guides/Cage/English/LB_eMG_Cage_EN_NutrientLevels_LB-Lite_p25.pdf
- Lohmann Breeders — Feeding and nutrition in alternative systems: https://lohmann-breeders.com/files/downloads/MG/e-Guides/Alternative/English/PDFs/LB_eMG_Alternative%20Haltung_Printversion_EN_06.21_V01-22_low.pdf