Jo‘ja boqishning dastlabki haftalari keyingi o‘sish, immunitet va nobud bo‘lish darajasiga katta ta’sir qiladi. Yangi chiqqan jo‘ja sovuq, namlik, iflos suv, sifatsiz yem va haddan tashqari zichlikka juda sezgir bo‘ladi. Shu sababli parvarishni jo‘ja kelishidan oldin rejalashtirish kerak.
Quyidagi 30 qoida tuxum yo‘nalishidagi jo‘jalar, mahalliy zotlar va go‘sht yo‘nalishidagi jo‘jalarni boshlang‘ich bosqichda parvarish qilish uchun mo‘ljallangan. Aniq harorat va oziqlantirish talablari zot, yosh, xona hamda ishlab chiqaruvchi tavsiyasiga qarab farq qilishi mumkin.
Jo‘ja boqishdan oldingi tayyorgarlik
1. Jo‘jalar kelishidan oldin joyni tayyorlang
Brooder yoki jo‘ja saqlanadigan joy kamida bir kun oldin tozalanib, quritilib va isitib qo‘yiladi. Devor, pol, panjara va jihozlarda oldingi parrandalardan qolgan pat, axlat yoki yem bo‘lmasligi kerak. Nam va sovuq xona jo‘janing ich ketishi hamda nafas yo‘llari muammolariga sabab bo‘lishi mumkin.
2. Xonani shamolsiz, ammo havosi almashadigan qiling
Jo‘jalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri esayotgan shamolda tez sovqotadi. Biroq xona butunlay berk bo‘lsa, namlik, ammiak va chang to‘planadi. Deraza yoki ventilyatsiya teshigini jo‘jaga havo urmaydigan tarzda tashkil qiling.
3. Issiqlik manbasini oldindan sinab ko‘ring
Elektr chiroq, infraqizil lampa, gazli isitkich yoki issiqlik plastinasi ishlashini jo‘jalar kelishidan oldin tekshiring. Isitkichning simi, vilkasi va mahkamlanishi xavfsiz bo‘lsin. Yong‘in xavfi sababli qizigan lampani somon, quruq pichan yoki matoga yaqin qo‘ymang.
4. Jo‘jalar soniga mos joy ajrating
Juda zich saqlash yem va suv oldidagi raqobatni kuchaytiradi, axlatning tez to‘planishiga va havoning buzilishiga olib keladi. Jo‘jalar kattalashgani sari maydonni bosqichma-bosqich kengaytiring. Zichlik bo‘yicha yem yoki jo‘ja yetkazib beruvchining ko‘rsatmasiga amal qilish eng to‘g‘ri yo‘ldir.
5. Polga sirpanmaydigan to‘shama soling
Dastlabki kunlarda silliq gazeta, karton yoki plastik pol ishlatish oyoqning sirpanishi va deformatsiyasini kuchaytirishi mumkin. Quruq, changi kam yog‘och qirindisi yoki mos to‘shama ishlating. Juda mayda chang yoki mog‘orlagan material nafas yo‘llariga zarar berishi mumkin.
Dastlabki kunlarda issiqlik va qulaylik
6. Haroratni faqat termometr bilan emas, jo‘janing holati bilan ham baholang
Termometrni jo‘jalar turgan balandlikda joylashtiring. Jo‘jalar isitkich ostida to‘planib, baland ovozda chiyillasa, sovqotayotgan bo‘lishi mumkin. Agar ular devorlarga sochilib, og‘zini ochib nafas olsa, issiqlik ortiqcha bo‘lishi ehtimol. Bir tekis tarqalib, faol yurishi qulay sharoit belgisi hisoblanadi.
7. Isitkich ostida issiq va salqin zonalar bo‘lsin
Brooderning butun maydonini bir xil qizdirib yubormang. Jo‘ja o‘ziga qulay joyni tanlay olishi kerak. Isitkich ostidagi hudud iliq, chetroq qism esa biroz salqinroq bo‘lishi jo‘janing tana haroratini boshqarishiga yordam beradi.
8. Haroratni birdan pasaytirmang
Jo‘ja ulg‘aygani sari issiqlik ehtiyoji kamayadi, lekin bu jarayon bosqichma-bosqich bo‘lishi kerak. Kechasi, shamolli kunlarda yoki xona nam bo‘lsa, qo‘shimcha issiqlikka ehtiyoj ko‘proq bo‘lishi mumkin. Yoshga mos harorat jadvalini tanlangan zot yoki jo‘ja yetkazib beruvchi ko‘rsatmasi bilan solishtiring.
9. Kechasi ham nazorat qiling
Elektr uzilishi, lampaning kuyishi yoki isitkichning siljishi ayniqsa birinchi haftalarda xavfli. Kechasi kamida bir marta jo‘jalarning tarqalishi, ovozi va xona haroratini tekshiring. Zaxira isitish usulini xavfsizlik qoidalariga rioya qilgan holda oldindan tayyorlang.
10. Namlikni nazorat qiling
To‘kilgan suv, ho‘l to‘shama va yomon ventilyatsiya brooderda namlikni oshiradi. Ho‘l joylarni darhol almashtiring. Juda quruq va changli muhit ham foydali emas: unda nafas yo‘llari ta’sirlanishi mumkin.
Yem va suv berish bo‘yicha qoidalar
11. Jo‘jaga yoshiga mos starter yem bering
Jo‘jalar uchun ishlab chiqarilgan starter yem oqsil, energiya, mineral va vitaminlar nisbatini hisobga oladi. Faqat maydalangan bug‘doy, makkajo‘xori yoki oshxona qoldiqlari bilan boshlash to‘g‘ri emas. Bunday ratsion o‘sishning sekinlashishi va oziqa tanqisligiga olib kelishi mumkin.
12. Yemni quruq va toza saqlang
Yemni polga qo‘ymang, namlik va kemiruvchilardan himoyalangan idishda saqlang. Mog‘orlagan, achigan yoki hasharot tushgan yemni bermang. Yem qopini quyosh ostida yoki nam devor yonida saqlash sifatni pasaytiradi.
13. Yemdonni jo‘janing bo‘yin balandligiga moslang
Yemdon juda past bo‘lsa, jo‘jalar ichiga kirib, yemni sochadi va ifloslaydi. Juda baland bo‘lsa, mayda jo‘jalar yemga yetolmaydi. Dastlab sayoz idishlardan foydalanib, keyin jo‘jalar o‘sgani sari balandligini moslang.
14. Yemni haddan tashqari to‘ldirmang
Yemdonni to‘liq to‘ldirish sochilish va isrofni ko‘paytiradi. Oz-ozdan, ammo muntazam to‘ldirish yemning yangiligini saqlaydi. Yemdon chetining bukilgan yoki to‘siqli bo‘lishi ham sochilishni kamaytiradi.
15. Toza suv doimo mavjud bo‘lsin
Suv jo‘ja uchun yemdan kam ahamiyatli emas. Suv idishini har kuni yuvib, yangilang; issiq havoda esa uning tez ifloslanishi va qizishini tez-tez tekshiring. Iflos, loyqa yoki uzoq turgan suv ichak muammolari xavfini oshirishi mumkin.
16. Suv idishini isitkichdan uzoqroq qo‘ying
Isitkich ostidagi suv tez qiziydi, to‘shamani ho‘llaydi va namlikni oshiradi. Idishni jo‘jalar oson topadigan, lekin ag‘darib yubormaydigan joyga qo‘ying. Og‘ir taglikli yoki maxsus parranda ichirgichlari ma’qul.
17. Qo‘shimchalarni o‘zboshimchalik bilan aralashtirmang
Vitamin, elektrolit, antibiotik yoki boshqa vositalarni faqat zarurat va mutaxassis tavsiyasi asosida qo‘llash kerak. Noto‘g‘ri mahsulot, miqdor yoki uzoq muddat qo‘llash zararli bo‘lishi mumkin. Dori ishlatilsa, yorliqdagi ko‘rsatma va veterinarning tavsiyasiga qat’iy amal qiling.
18. Oshxona qoldiqlarini asosiy yemga aylantirmang
Non, sho‘r ovqat, yog‘li taom, mog‘orlagan mahsulot va shirinlik jo‘jalar uchun mos emas. Yangi boshlovchi uchun eng xavfsiz usul — sifatli tayyor yemni asosiy ratsion sifatida saqlash. Qo‘shimcha yem berishdan oldin uning yoshga mosligini aniqlang.
Gigiyena va kasalliklarning oldini olish
19. Jo‘jalarni boshqa parrandalardan alohida saqlang
Yangi jo‘jalarni katta tovuqlar, o‘rdaklar yoki bozordan yaqinda keltirilgan qushlar bilan darhol aralashtirmang. Turli yoshdagi parrandalarni ajratish kasallik tarqalishi va yem uchun raqobatni kamaytiradi.
20. Brooderga kirish tartibini belgilang
Avval sog‘lom va yosh jo‘jalarga, keyin katta yoki boshqa guruhdagi parrandalarga xizmat ko‘rsatish ma’qul. Har safar qo‘lni yuving, alohida oyoq kiyim yoki ustki kiyimdan foydalaning. Bu oddiy choralar mikroblarning bir guruhdan boshqasiga o‘tishini kamaytiradi.
21. To‘shamani quruq tuting
Ichirgich atrofi va axlat to‘planadigan joylarni har kuni ko‘zdan kechiring. Ho‘l to‘shama ustiga shunchaki quruq material sepish bilan cheklanmay, nam qatlamni olib tashlang. To‘shamani butunlay almashtirish zarurati jo‘jalar soni va xona namligiga bog‘liq.
22. O‘lik yoki juda holsiz jo‘jani darhol ajrating
Holsiz qushni sog‘lom guruh ichida qoldirish kasallik tarqalishi xavfini oshiradi. Uni alohida, iliq va toza joyda kuzating. O‘lim yoki kasallanish ko‘paygan bo‘lsa, sababni taxmin qilib dori berish o‘rniga veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
23. Emlash rejasini hududingizga mos tuzing
Parrandalarda emlash dasturi hududdagi kasalliklar, xo‘jalik turi, jo‘janing kelib chiqishi va vaksina ishlab chiqaruvchisi ko‘rsatmasiga bog‘liq. Jo‘ja sotuvchisidan qaysi vaksinalar qachon berilganini yozma ravishda so‘rang. Emlashni o‘zboshimchalik bilan takrorlamang yoki tashlab ketmang.
24. Kemiruvchi va yovvoyi qushlarni yaqinlashtirmang
Sichqon, kalamush va yovvoyi qushlar yemni ifloslantirishi hamda infeksiya tashishi mumkin. Yemni yopiq idishda saqlang, teshiklarni berkitib, to‘kilgan yemni darhol yig‘ing. Tovuqlarning yovvoyi qushlar bilan suv va yemni bo‘lishishiga yo‘l qo‘ymang.
Kundalik kuzatuv va boshqaruv
25. Har kuni bir xil vaqtda kuzatuv olib boring
Ertalab va kechqurun jo‘jalarning faolligi, yem yeyishi, suv ichishi, axlati va tarqalishini tekshiring. Bir necha daqiqalik muntazam kuzatuv muammoni erta sezishga yordam beradi. Qayd daftarida sana, jo‘jalar soni, yem sarfi va kuzatilgan o‘zgarishlarni yozib boring.
26. Axlatdagi o‘zgarishni alohida belgidek ko‘ring
Axlatning rangi va konsistensiyasi yem, stress va ichak faoliyatiga qarab o‘zgarishi mumkin. Bitta o‘zgarishning o‘zi bilan tashxis qo‘yib bo‘lmaydi. Ammo suyuq axlat, qon aralashmasi, kuchli holsizlik yoki ko‘p jo‘janing bir vaqtda yomonlashuvi kuzatilsa, veterinarga murojaat qiling.
27. Jo‘jalarni vazni va o‘sishi bo‘yicha baholang
Har bir jo‘jani tortish shart emas, lekin haftalik tanlama tortish o‘sish sur’atini tushunishga yordam beradi. Vazn me’yorini aynan zot yoki gibridning ishlab chiqaruvchi qo‘llanmasi bilan solishtiring. Bir xil sharoitda ham juda mayda, sust yoki yemga yetolmayotgan jo‘jalarga alohida e’tibor bering.
28. Yosh jo‘jalarni katta tovuqlar bilan shoshilmay qo‘shing
Jo‘jalar tana hajmi, immuniteti va ijtimoiy mavqei bo‘yicha katta tovuqlardan ancha zaif bo‘ladi. Ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri bir joyga qo‘shish cho‘qish, jarohatlanish va yemdan siqib chiqarishga olib kelishi mumkin. Keyinchalik avval to‘siq orqali ko‘rishish, so‘ng nazorat ostida aralashtirish xavfsizroq.
29. Xavfli buyumlarni brooderga kiritmang
O‘tkir sim, bo‘sh plastik, ochiq elektr simi, mayda yutiladigan buyumlar va ag‘dariladigan idishlar jo‘ja uchun xavfli. Isitkichning himoya panjarasi bo‘lsin. Mushuk, it va bolalarning jo‘ja joyiga nazoratsiz kirishiga yo‘l qo‘ymang.
30. Muammo kuchaysa, vaqtni boy bermang
Jo‘jalar guruh bo‘lib yem yemasa, suv ichmasa, nafas olishda qiynalsa, qanotini tushirib olsa, oyoqda turolmasa yoki o‘lim holatlari ko‘paysa, bu shoshilinch baholashni talab qiladi. Bunday vaziyatda dori nomlarini internetdan tanlab berish o‘rniga mahalliy veterinariya shifokori yoki davlat veterinariya xizmatiga murojaat qiling. Zarur bo‘lsa, kasal guruhni ajratib, xona, yem, suv va parvarish sharoitlari haqida ma’lumot tayyorlab qo‘ying.
Yangi boshlovchilar uchun qisqa kunlik nazorat ro‘yxati
- Isitkich ishlayaptimi va jo‘jalar bir tekis tarqalganmi?
- Suv toza, idish ag‘darilmagan va to‘shama quruqmi?
- Yem yangi, quruq va barcha jo‘jalarga yetarlimi?
- Holsiz, jarohatlangan yoki alohida qolgan jo‘ja bormi?
- Xonada achchiq ammiak hidi, ortiqcha chang yoki shamol yo‘qmi?
- Bugungi yem sarfi, suv holati va g‘ayrioddiy belgilar qayd etildimi?
Xulosa
Jo‘ja boqishdagi eng muhim sir qimmat jihozda emas, balki muntazam nazorat va barqaror sharoitda. Toza suv, sifatli yoshga mos yem, quruq to‘shama, xavfsiz issiqlik, yetarli joy va yaxshi bioxavfsizlik — sog‘lom jo‘ja parvarishining asosiy ustunlaridir. Har bir guruhni alohida kuzating, jo‘janing xatti-harakatidagi o‘zgarishni e’tiborsiz qoldirmang va kasallik gumonida mutaxassisga murojaat qiling.
Manbalar
- FAO — Small-scale poultry production: https://www.fao.org/4/y5169e/y5169e00.htm
- Merck Veterinary Manual — Management of Poultry: https://www.merckvetmanual.com/poultry
- University of Minnesota Extension — Raising chickens for eggs: https://extension.umn.edu/poultry/raising-chickens-eggs
- WOAH — Avian influenza and biosecurity information: https://www.woah.org/en/disease/avian-influenza/
