Tovuqlardagi qizil kana, ilmiy nomi Dermanyssus gallinae, parrandachilikda uchraydigan tashqi qon so‘ruvchi parazitlardan biridir. U kunduz kuni ko‘pincha tovuq tanasida ko‘rinmaydi: yoriqlar, uya qutilari, qo‘noqlar osti va boshqa qorong‘i joylarda yashirinadi, kechasi esa qushga chiqib qon so‘radi. Shu sababli qizil kana bilan zararlanish dastlab sezilmasligi, keyin esa tuxumdorlik pasayishi va qushlarning holsizlanishiga olib kelishi mumkin.
Muammoni faqat dori sepish bilan hal qilish qiyin. Samarali nazorat muntazam kuzatuv, tovuqxona konstruksiyasidagi yashirin joylarni kamaytirish, sanitariya va zararlangan qushlarni to‘g‘ri boshqarishni birlashtiradi.
Qizil kana nima va u qayerda yashaydi?
Qizil kana juda mayda bo‘lib, och yoki to‘q kulrang, qon so‘rgandan keyin esa qizg‘ish-jigarrang ko‘rinishi mumkin. U asosan kechasi faol bo‘ladi. Kunduz kuni qo‘noq va tayanchlarning tutashgan joylari, uya qutilarining burchaklari, taxta yoriqlari, go‘ng va chang to‘planadigan bo‘shliqlarda yashirinadi.
Qizil kananing rivojlanish sikli iliq sharoitda juda tez kechishi mumkin. Ayrim manbalarda tuxumdan voyaga yetgan kana bosqichigacha bo‘lgan davr bir haftagacha qisqarishi qayd etilgan. Shuning uchun kichik koloniya qisqa vaqtda katta muammoga aylanishi mumkin. Qushlar tovuqxonadan chiqarilgandan keyin ham parazitlar yashirin joylarda bir necha oy saqlanib qolishi ehtimoli bor.
Tovuqlarda qizil kana borligini ko‘rsatuvchi belgilar
Belgilar kana miqdori, parrandaning yoshi, oziqlanishi va umumiy sog‘lig‘iga qarab farq qiladi. Eng ko‘p uchraydigan belgilar quyidagilar:
- tovuqlarning kechasi bezovta bo‘lishi, qo‘noqda tinimsiz qimirlashi;
- patlarni cho‘qish, o‘zini ko‘p qashish yoki pat qoplamining yomonlashishi;
- toj va sirg‘alarning oqarishi;
- tuxum sonining kamayishi yoki tuxum ishlab chiqarishning beqarorlashishi;
- ozib ketish, holsizlik va harakatning sustlashishi;
- kamqonlikka o‘xshash belgilar, ayniqsa yosh qushlarda;
- og‘ir zararlanishda o‘lim holatlarining ko‘payishi.
Qizil kana qushni bezovta qilgani uchun stressni kuchaytiradi. Kuchli zararlanishda qon yo‘qotilishi kamqonlikka sabab bo‘lishi mumkin. Yosh jo‘jalar va zaif qushlar bunday ta’sirga chidamsizroq bo‘ladi.
Qizil kanani qanday aniqlash mumkin?
1. Tovuqlarni kechasi tekshiring
Eng qulay usul — chiroq yordamida qushlar qo‘noqda turgan paytda ularning oyoqlari, ko‘krak qismi, qanot osti va kloaka atrofiga qarash. Qizil kana ko‘pincha kechasi qush tanasida yoki patlar orasida ko‘rinadi. Biroq kunduzgi tekshiruvda kana topilmasa ham, bu zararlanish yo‘q degani emas.
2. Qo‘noq va yoriqlarni ko‘zdan kechiring
Qo‘noqni tayanchidan ajratib, uning pastki qismi va tutashgan joylarini tekshiring. Qora-qizg‘ish mayda nuqtalar, changga o‘xshash to‘planma yoki qurigan qon izlari shubha uyg‘otishi kerak.
3. Oqartirilgan mato yoki qog‘ozdan foydalaning
Kechasi qo‘noq ostiga oq qog‘oz yoki oq mato qo‘yib, ertalab tekshirish mumkin. Undagi mayda harakatlanuvchi nuqtalar yoki qizg‘ish dog‘lar qizil kana mavjudligidan darak berishi mumkin.
4. Oddiy kana tuzog‘i qo‘ying
G‘adir-budir karton yoki buklangan oq materialni qo‘noq yaqiniga joylashtirish mumkin. Kana bunday yashirin joylarga kirib oladi. Bir necha kundan keyin tuzoqni olib, yopiq idishda tekshirish yoki veterinariya mutaxassisiga ko‘rsatish zararlanish darajasini baholashga yordam beradi.
Qizil kanani shimoliy parranda kanasi yoki bit bilan adashtirmaslik kerak. Shimoliy kana ko‘proq qush tanasida, ayniqsa kloaka, dum va ko‘krak atrofida uzoqroq turadi. Aniq farqlash qiyin bo‘lsa, namunani veterinar yoki parazitologga ko‘rsatish ma’qul.
Qizil kana tuxumdorlikka qanday ta’sir qiladi?
Yengil zararlanishda qushlar bezovta bo‘lishi va ko‘proq pat cho‘qishi mumkin. Kana soni oshgani sari stress, uyquning buzilishi va qon yo‘qotilishi kuchayadi. Natijada yemdan foydalanish samarasi pasayishi, tuxum ishlab chiqarish kamayishi va qushlarning tana holati yomonlashishi mumkin.
Tuxum po‘stlog‘idagi qon dog‘lari yoki uya ichidagi qon izlari ham kuchli zararlanishni ko‘rsatishi mumkin, ammo bunday belgi boshqa sabablar bilan ham bog‘liq bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Shuning uchun faqat bitta belgiga qarab xulosa chiqarmang.
Profilaktikaning asosiy qoidalari
Tovuqlarni muntazam kuzating
Har kuni umumiy holatni, haftasiga kamida bir marta esa qo‘noqlar, uya qutilari va tovuqxona burchaklarini tekshiring. Issiq mavsumda kuzatuvni kuchaytirish kerak, chunki iliq sharoitda kana tezroq ko‘payadi.
Yangi qushlarni karantinda saqlang
Yangi sotib olingan tovuq yoki xo‘rozni darhol asosiy galaga qo‘shmang. Alohida joyda kuzatish, tanasini va saqlangan joyini tekshirish parazitning butun galaga tarqalish xavfini kamaytiradi. Qush bilan birga kelgan qafas, yashik, yemdon yoki boshqa jihozlar ham kana manbai bo‘lishi mumkin.
Yashirin joylarni kamaytiring
Qo‘noq va tayanchlar orasidagi ortiqcha bo‘shliqlarni kamaytirish, taxta yoriqlarini ta’mirlash, uya qutilarining singan qismlarini almashtirish foydali. Qizil kana aynan odam yoki purkagich yetib borishi qiyin bo‘lgan joylarda saqlanib qoladi.
Tozalashni faqat ko‘rinadigan yuzalar bilan cheklamang
Go‘ng, pat, yem qoldig‘i va changni muntazam olib tashlang. Ayniqsa qo‘noq osti, uya qutilari, devor-pol tutashgan joylar, yemdon oyoqlari va panjaralar atrofini tozalang. Tovuqlar chiqarilgandan keyingi bo‘sh davrda tovuqxonani mexanik tozalash, yuvish va quritishga alohida e’tibor bering.
Qushlarni changda cho‘milish imkoniyati bilan ta’minlang
Toza, quruq va shamollatiladigan chang vannasi qushlarning tabiiy xulqini qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq chang vannasi tovuqxonadagi kuchli zararlanishni mustaqil ravishda bartaraf etmaydi. Har qanday qo‘shimcha kukun yoki inert material faqat parrandalar uchun mo‘ljallangan, yorlig‘ida ko‘rsatilgan tartibda va nafas yo‘llarini himoya qilgan holda ishlatilishi kerak.
Zararlanish aniqlansa, amaliy harakatlar rejasi
- Zararlanishni tasdiqlang. Qushlarni kechasi va tovuqxonaning yashirin joylarini tekshiring.
- Darajani baholang. Qancha qushda belgi borligi, tuxumdorlikdagi o‘zgarish va tojning oqarishini qayd eting.
- Veterinariya mutaxassisi bilan maslahat qiling. Tuxum va go‘sht uchun boqiladigan qushlarda preparat tanlash, qo‘llash usuli va kutish muddati muhim.
- Yorliq va mahalliy ruxsat talablariga rioya qiling. Odamlar uchun mo‘ljallangan insektitsidlarni yoki yorlig‘ida parranda uchun qo‘llash ko‘rsatilmagan vositalarni ishlatmang.
- Tovuqlar bilan birga muhitni ham nazorat qiling. Faqat qushni ishlov berish ko‘pincha yetarli bo‘lmaydi, chunki kanalar kunduz kuni yoriqlarda yashirinadi.
- Qayta tekshiring. Bir martalik ishlovdan keyin muammo tugadi deb hisoblamang. Tuzoqlar va kechki kuzatuv orqali natijani baholang.
Parazitlarga qarshi vositalarni o‘zboshimchalik bilan aralashtirish, dozani oshirish yoki tuxum berayotgan qushlarda veterinariya nazoratisiz qo‘llash xavfli. Qoldiq moddalarning tuxum va go‘shtga o‘tishi mumkinligi sababli kutish muddati qat’iy hisobga olinadi.
Nimalarni qilmaslik kerak?
- kerosin, dizel, ishlatilgan motor moyi yoki noma’lum kimyoviy moddalarni qush tanasiga va tovuqxonaga surtmaslik;
- bir xil faol moddani tez-tez va nazoratsiz qo‘llamaslik;
- faqat tovuqlarni ushlab, yoriqlar va uya qutilarini ishlovsiz qoldirmaslik;
- nafas yo‘llarini himoya qilmasdan kukun yoki purkagichdan foydalanmaslik;
- toj keskin oqarishi, qushlar kuchli holsizlanishi yoki o‘lim ko‘payishi holatida tashxisni uy sharoitida cho‘zib yubormaslik.
Qachon veterinarni chaqirish kerak?
Agar bir nechta qushda toj va sirg‘alar oqarib, ular ozib yoki holsizlanib qolsa, tuxumdorlik keskin pasaysa yoki o‘lim holatlari paydo bo‘lsa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling. Bunday belgilar faqat qizil kanaga xos emas; kamqonlik, oziqlanish muammolari, boshqa parazitlar yoki yuqumli kasalliklar ham shunga o‘xshash ko‘rinishi mumkin.
Qizil kana odamda doimiy yashab qolmaydi, ammo chaqishi vaqtincha qichishish va noqulaylik tug‘dirishi mumkin. Tovuqxona bilan ishlaganda qo‘lqop, ish kiyimi va zarur bo‘lsa niqobdan foydalaning. Ish tugagach qo‘lni yuving va ish kiyimini asosiy kiyimlardan alohida saqlang.
Qisqa xulosa
Tovuqlardagi qizil kanani aniqlashning eng muhim siri — kunduz kuni qush tanasini ko‘ribgina qolmasdan, kechasi tovuqxonadagi qo‘noq, uya va yoriqlarni tekshirishdir. Muntazam monitoring, yangi qushlar karantini, yoriqlarni kamaytirish, tozalash va faqat parranda uchun tasdiqlangan vositalardan foydalanish profilaktikaning asosini tashkil etadi. Kuchli zararlanishda veterinariya mutaxassisi bilan tuzilgan yozma davolash va nazorat rejasi eng xavfsiz yondashuv hisoblanadi.
Manbalar
- Merck Veterinary Manual — Mites of Poultry: https://www.merckvetmanual.com/poultry/arthropods-in-poultry/mites-of-poultry
- GOV.UK — Code of practice for the welfare of laying hens and pullets: https://www.gov.uk/government/publications/poultry-on-farm-welfare/poultry-welfare-recommendations
- WOAH — Fowl typhoid: https://www.woah.org/en/disease/fowl-typhoid/
- WOAH — Fowlpox, Terrestrial Animal Health Manual: https://www.woah.org/fileadmin/Home/fr/Health_standards/tahm/3.03.10_FOWLPOX.pdf