Cobb 500 — go‘sht yo‘nalishida keng ishlatiladigan broyler krosslaridan biri. U to‘g‘ri boshqaruv, sifatli yem va barqaror mikroiqlim sharoitida qisqa muddatda yaxshi tirik vazn berishi bilan ajralib turadi. Biroq yuqori o‘sish salohiyati parvarishdagi xatolarni ham tez namoyon qiladi: issiqlikning yetishmasligi, suvning uzilishi, nam to‘shama yoki zich joylashtirish natijasida o‘sish sekinlashishi va nobud bo‘lish ko‘payishi mumkin.
Ushbu qo‘llanma kichik xo‘jalik va yangi boshlovchilar uchun tuzilgan. Unda Cobb 500 jo‘jalarini qabul qilishdan tortib, 35–42 kunlik siklni boshqarishgacha bo‘lgan asosiy amaliy masalalar yoritiladi. Aniq vazn va yem sarfi jo‘janing genetik liniyasi, yem sifati, jinsiy tarkib, bino sharoiti va boshqaruvga qarab farq qiladi.
Cobb 500 broylerining asosiy xususiyatlari
Cobb 500 tez o‘suvchi broyler sifatida tanilgan. U yemdan samarali foydalanishga moyil, ko‘krak mushaklari yaxshi rivojlanadi va go‘sht uchun nisbatan qisqa boqish davrida realizatsiya qilish mumkin. Shu bilan birga, bu krossni oddiy hovli tovuqidek boqish to‘g‘ri emas. Jo‘ja dastlabki kunlarda issiqlik, suv va yemga juda sezgir bo‘ladi.
- Go‘sht yo‘nalishidagi tez o‘suvchi broyler krossi;
- Yaxshi sifatli starter va grower yemiga ehtiyoj sezadi;
- Harorat, namlik va havo almashinuviga talabchan;
- O‘sish sur’ati yuqori bo‘lgani sabab oyoq, yurak-qon tomir va issiqlik stressi xavfi boshqaruvga bog‘liq;
- Boqish muddati ko‘pincha 35–42 kun oralig‘ida rejalashtiriladi, ammo yakuniy muddat bozor talabi va maqsadli vaznga qarab belgilanadi.
Jo‘jalarni qabul qilishdan oldingi tayyorgarlik
Jo‘jalar kelishidan kamida bir kun oldin xona tozalanadi, eski to‘shama chiqariladi va bino imkon qadar dezinfeksiya qilinadi. Dezinfeksiyadan keyin xona qurishi kerak. Nam yoki o‘tkir hidli binoga jo‘ja kiritish tavsiya etilmaydi.
Polga quruq, changsiz va mog‘orsiz to‘shama solinadi. Yog‘och qirindisi yoki boshqa mos materialdan foydalanish mumkin. Juda mayda changli material jo‘janing nafas yo‘llarini bezovta qilishi, yirik yoki o‘tkir material esa oyoq va tumshuqni shikastlashi mumkin. To‘shama qalinligi xona sharoitiga mos tanlanadi, eng muhimi, u quruq qolishi va yopishib ketmasligidir.
Jo‘ja kelishidan oldin isitish tizimi ishga tushiriladi. Maqsad faqat havoni emas, pol va to‘shamani ham isitishdir. Termometrni jo‘ja balandligida, ya’ni polga yaqin joyda o‘lchash kerak.
Dastlabki haftadagi harorat va jo‘ja xatti-harakati
| Davr | Amaliy harorat yo‘nalishi | Nimani kuzatish kerak? |
|---|---|---|
| 1-hafta | Taxminan 32–34 °C, jo‘ja balandligida | Jo‘jalar bir tekis tarqalgan, faol va yem-suvga yetib borayotgan bo‘lishi kerak |
| 2-hafta | Taxminan 29–31 °C | Haddan tashqari to‘planish yoki issiqlikdan qochish bo‘lmasligi kerak |
| 3-hafta | Taxminan 26–28 °C | Ventilyatsiya kuchaytiriladi, namlik va ammiak nazorat qilinadi |
| 4-haftadan keyin | Odatda 21–24 °C atrofida | Qushning zichligi, tashqi havo va namlikka qarab moslanadi |
Bu qiymatlar boshlang‘ich yo‘nalish sifatida qaraladi. Jo‘jalarning xatti-harakati muhim ko‘rsatkichdir. Agar ular isitkich tagida zich to‘plansa, sovuq yoki havo tortimi bo‘lishi mumkin. Devor bo‘ylab tarqalsa yoki tumshug‘ini ochib nafas olsa, issiqlik ortiqcha bo‘lishi ehtimoli bor. Bir tomonga siljish esa ko‘pincha havo oqimini ko‘rsatadi.
Yemlash: starterdan finishergacha
Cobb 500 uchun yem bosqichma-bosqich almashtiriladi. Birinchi kunlarda jo‘janing hazm qilish tizimi hali to‘liq moslashmagan bo‘ladi, shuning uchun mayin tuzilishga ega, to‘liq tarkibli starter yemdan foydalanish ma’qul. Keyingi bosqichlarda o‘sish va go‘sht to‘planishiga mos yem beriladi.
| Bosqich | Taxminiy davr | Asosiy talab |
|---|---|---|
| Starter | 1–10 yoki 14 kun | Oson hazm bo‘ladigan, oqsil va aminokislotalar bilan muvozanatlangan yem |
| Grower | 11/15–24/28 kun | Faol o‘sish uchun energiya, oqsil, mineral va vitaminlar muvozanati |
| Finisher | 25/29-kundan sotuvgacha | Bozor maqsadiga mos energiya va oziq moddalar tarkibi |
Yem bosqichini keskin almashtirmaslik kerak. Imkon bo‘lsa, eski va yangi yemni bir necha kun aralashtirib o‘tkazish ichak faoliyatidagi keskin o‘zgarishlarni kamaytiradi. Yem quruq, salqin, kemiruvchilardan himoyalangan joyda saqlanadi. Mog‘orlagan, namlangan yoki nordon hidli yemni ishlatish xavfli.
Yem miqdorini faqat jadvaldan ko‘chirish o‘rniga, har kuni qoldiq va iste’molni hisoblang. Yemning uzoq vaqt idishda qolib ketishi yoki aksincha, kun davomida tugab, qushlarning yemga navbat kutishi boshqaruvdagi muammodir. Yem idishlari muntazam tozalanadi va ularga to‘shama aralashib ketishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Suv ta’minoti: eng muhim boshqaruv nuqtasi
Broyler uchun toza suv doimo mavjud bo‘lishi kerak. Suv uzilishi yem iste’molini kamaytiradi, issiq kunlarda esa suvsizlanish xavfini oshiradi. Ichirgichlar jo‘jalar bemalol yetadigan balandlikda o‘rnatiladi va qush o‘sgani sari sozlanadi.
- Suv idishlari har kuni yuviladi;
- Ichirgich atrofidagi nam to‘shama darhol almashtiriladi;
- Quvurli tizimda sizib chiqish va bosim muntazam tekshiriladi;
- Issiq kunlarda suvning qizib ketishi va uzilishi nazorat qilinadi;
- Suvga dori yoki qo‘shimcha faqat veterinariya mutaxassisi tavsiyasi va mahsulot yo‘riqnomasi asosida qo‘shiladi.
Zichlik va xona maydoni
Juda zich joylashtirish tez o‘suvchi broylerlarda oyoq muammolari, nam to‘shama, ammiak ko‘payishi va issiqlik stressini kuchaytirishi mumkin. Zichlikni hisoblashda faqat xona maydoni emas, ventilyatsiya, mavsum, qushning yakuniy vazni va polning holati ham hisobga olinadi.
Issiq yozda, ayniqsa O‘zbekistonning janubiy va quruq hududlarida, sovuq mavsumga qaraganda kamroq zichlik tanlash xavfsizroq. Agar qushlar doimiy ravishda bir-biriga yopishib yotsa, yem-suvga yetish qiyinlashsa yoki to‘shama tez namlansa, maydon va mikroiqlimni qayta baholash kerak.
Ventilyatsiya va O‘zbekiston iqlimi
Ventilyatsiya faqat xona haroratini tushirish uchun emas, namlik, karbonat angidrid va ammiakni chiqarish uchun ham zarur. Qishda derazani butunlay yopib qo‘yish havo sifatini yomonlashtirishi mumkin. Yozda esa havo almashinuvi yetarli bo‘lmasa, xona ichidagi harorat tashqaridan ham yuqori bo‘lib ketadi.
Havo oqimi jo‘janing o‘ziga to‘g‘ri urilmasligi kerak. Kiruvchi havo avval aralashib, xona bo‘ylab tarqalishi maqsadga muvofiq. Ammiak hidining sezilishi, ko‘z yoshlanishi, nam devorlar yoki jo‘jalarning hansirashi ventilyatsiya va to‘shama boshqaruvini tekshirish zarurligini bildiradi.
Yozgi issiqlik stressini kamaytirish
- Eng issiq paytda xona ichiga quyosh nuri to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushishini cheklash;
- Ventilyator va havo kirish yo‘llarini oldindan tekshirish;
- Suv ta’minotini uzluksiz saqlash;
- Zichlikni kamaytirish va nam to‘shamani almashtirish;
- Qushlarni kunning eng issiq vaqtida ortiqcha bezovta qilmaslik.
Yoritish rejimi
Dastlabki davrda jo‘jalar yem va suvni topishi uchun yetarli yorug‘lik kerak. Keyinchalik doimiy kuchli yorug‘lik o‘rniga qushning dam olishi va faol bo‘lishi uchun tartibli yorug‘lik-qorong‘ilik rejimi qo‘llanadi. Juda yorqin chiroq bezovtalik va cho‘qish xavfini oshirishi mumkin.
Yoritish dasturi bino, jihoz va boshqaruv tizimiga moslanadi. Har qanday o‘zgarish bosqichma-bosqich kiritiladi. Chiroqlar barcha joyni bir tekis yoritishi, yem va suv idishlari esa qorong‘i burchakda qolmasligi kerak.
Sog‘liqni har kuni nazorat qilish
Har kuni bir xil vaqtda kuzatuv olib borish muammolarni erta aniqlashga yordam beradi. Quyidagilarni qayd eting:
- o‘lgan va chiqarib tashlangan qushlar soni;
- yem va suv iste’moli;
- xona harorati va namlik;
- o‘rtacha tirik vazn;
- to‘shamaning quruqligi;
- qushlarning harakatchanligi, nafas olishi va axlat ko‘rinishi.
Ishtahaning keskin pasayishi, ko‘plab qushlarning lanj bo‘lishi, qonli yoki noodatiy axlat, hansirash, to‘satdan o‘lim yoki o‘sishning birdan sekinlashishi kuzatilsa, aniq tashxisni o‘zingiz qo‘yishga urinmang. Qushlarni ajratish, kirish-chiqishni cheklash va mahalliy veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish kerak. Emlash va profilaktika rejasi hududdagi epizootik vaziyat hamda veterinariya xizmati tavsiyasiga asoslanadi.
Vaznni qanday o‘lchash kerak?
O‘sishni baholash uchun har hafta bir xil kunda va taxminan bir xil vaqtda namuna sifatida bir nechta qush tortiladi. Juda kam sonli qushni tanlash natijani chalg‘itishi mumkin. O‘rtacha vazn bilan birga vaznlar tarqalishini ham kuzating: bir qismi juda yengil, bir qismi juda og‘ir bo‘lsa, yemga yetish, issiqlik yoki sog‘liq muammosi bo‘lishi mumkin.
Faqat yakuniy vazn emas, kunlik o‘lim, yem sarfi va FCR ham qayd etiladi. Agar vazn pasaysa yoki yem sarfi oshsa, avvalo yem sifati, suv, harorat, havo va kasallik belgilari tekshiriladi.
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Jo‘jalarni sovuq, oldindan isitilmagan xonaga kiritish;
- Bir xil yemni butun sikl davomida ishlatish;
- Suv idishlarini yuvmaslik yoki sizib chiqishni e’tiborsiz qoldirish;
- Issiq paytda zichlikni kamaytirmaslik;
- Ventilyatsiyani faqat derazani ochish bilan cheklash;
- Nam to‘shama ustiga yangi materialni doimiy ravishda qo‘shib borish;
- Kasallik belgilarida veterinarga murojaat qilishni kechiktirish;
- Yem va vazn bo‘yicha yozma hisob yuritmaslik.
Qachon sotish ma’qul?
Cobb 500ni 35, 42 yoki undan ko‘proq kun boqish masalasi oldindan belgilangan tirik vazn, xaridor talabi, yem narxi va qushning keyingi o‘sish samaradorligiga bog‘liq. Har bir xo‘jalikda eng foydali muddat bir xil bo‘lmaydi. 35-kundan keyin vazn oshishi davom etadi, ammo har bir qo‘shimcha kilogramm uchun sarflanadigan yem va issiqlik xarajati ham hisobga olinadi.
Amaliy qaror uchun quyidagi ma’lumotlarni solishtiring: o‘rtacha vazn, bir kilogramm vazn qo‘shish uchun yem sarfi, sotuv narxi, o‘lim darajasi va bozorning talab qilgan karkas hajmi. Faqat katta vaznni maqsad qilish har doim ham ko‘proq foyda degani emas.
Qisqa amaliy nazorat ro‘yxati
- Jo‘ja kelishidan oldin xona isitilgan va dezinfeksiya qilingan;
- Yem va suv barcha qushlarga bir vaqtda yetib boradi;
- Harorat jo‘ja balandligida o‘lchanadi;
- To‘shama quruq va bo‘laklanmagan;
- Ammiak hidi sezilmaydi;
- Yozda zaxira ventilyatsiya va suv rejasi mavjud;
- Har kungi yem, suv, o‘lim va harorat yozib boriladi;
- Shubhali kasallik belgilarida veterinariya mutaxassisi chaqiriladi.
Xulosa
Cobb 500 broyleridan yaxshi natija olishning asosi qimmat jihoz emas, balki tartibli boshqaruvdir. Jo‘jani sifatli qabul qilish, dastlabki haftada to‘g‘ri haroratni ushlash, doimiy toza suv, bosqichma-bosqich yemlash, quruq to‘shama va yetarli ventilyatsiya eng katta ta’sirga ega. O‘zbekiston sharoitida yozgi issiqlik, qishki havo sifati va suv ta’minoti alohida nazorat qilinishi kerak. Har bir sikl yakunida natijalarni yozib, keyingi partiyada xatolarni tuzatish Cobb 500 boqish samaradorligini bosqichma-bosqich oshiradi.