Tovuqning tuxumdorligi faqat zotga bog‘liq emas. Oziqa sifati, ichimlik suvi, yorug‘lik rejimi, tovuqxona mikroiqlimi, stress, kasalliklar va parvarishdagi mayda xatolar ham tuxum soniga sezilarli ta’sir qiladi. Shuning uchun tuxum kamayganda darhol yangi qo‘shimcha yoki dori izlashdan oldin kundalik boshqaruvni tekshirish kerak.
Quyidagi 15 ta usul O‘zbekiston sharoitidagi kichik va o‘rta xo‘jaliklar uchun amaliy yo‘nalish sifatida tuzildi. Natija tovuqning zoti, yoshi, mavsumi va umumiy sog‘lig‘iga qarab farq qiladi. Sog‘lom tovuqni majburan me’yoridan ortiq tuxumlatish mumkin emas, ammo mavjud genetik imkoniyatdan to‘liq foydalanish mumkin.
1. Tuxumdor zot yoki kross tanlang
Mahalliy tovuqlar chidamli bo‘lishi mumkin, biroq tuxum soni bo‘yicha maxsus tuxumdor krosslar odatda ustun turadi. Oq tuxum beruvchi Leghorn tipidagi qushlar va jigarrang tuxumdor krosslar to‘g‘ri oziqlantirish hamda parvarish sharoitida yuqori mahsuldorlik ko‘rsatadi.
Tuxum uchun boqiladigan tovuqni broyler yoki go‘sht-tuxum yo‘nalishidagi qush bilan almashtirmang. Xarid paytida jo‘janing yo‘nalishi, yoshi, emlash tarixi va kelib chiqishini aniqlang. Zotning imkoniyati past bo‘lsa, faqat yemni ko‘paytirish orqali yuqori natija olish qiyin.
2. Tovuqlarni yoshiga mos to‘liq ratsion bilan boqing
Tuxumdor tovuqqa faqat bug‘doy, makkajo‘xori yoki oshxona qoldig‘ini berish yetarli emas. Tuxum hosil bo‘lishi uchun energiya, oqsil, kalsiy, fosfor, tuz, vitaminlar va mikroelementlar muvozanatda bo‘lishi kerak.
Asosiy yem sifatida tuxumdor tovuqlar uchun ishlab chiqarilgan tayyor kombikorm yoki muvozanatlangan uy ratsionidan foydalaning. Donni maydalangan holda berish, yemni mog‘or, achish va ifloslanishdan himoyalash muhim. Oshxona qoldiqlari umumiy yemning asosiy qismini egallamasin: ular ratsionni suyultiradi va tuxumdorlikni pasaytirishi mumkin.
3. Oqsil yetishmovchiligiga yo‘l qo‘ymang
Oqsil tanqisligida tovuq tuxum sonini kamaytirishi, tuxumlar maydalanishi yoki pati xiralashishi mumkin. Donlar energiya beradi, ammo ularning o‘zi ko‘pincha zarur aminokislotalarni to‘liq ta’minlamaydi.
Ratsionda soya shroti, kungaboqar shroti, no‘xat yoki boshqa ishonchli oqsil manbasi bo‘lishi mumkin. Baliq uni ishlatilsa, sifati va miqdoriga e’tibor bering: ortiqcha yoki sifatsiz baliq mahsuloti tuxum ta’miga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Oqsil qo‘shimchasini taxminan emas, yem ishlab chiqaruvchisi yoki parrandachilik bo‘yicha mutaxassis tavsiyasi asosida belgilang.
4. Kalsiy manbasini muntazam bering
Tuxum po‘chog‘ining asosiy minerali kalsiydir. Kalsiy kam bo‘lsa, po‘choq yupqalashadi, tuxum sinuvchan bo‘ladi va uzoq muddatda suyaklar zaiflashishi mumkin.
Maydalangan chig‘anoq, ohaktosh uni yoki tuxumdor tovuqlar uchun mo‘ljallangan mineral aralashmadan foydalanish mumkin. Yirikroq zarrachali chig‘anoq kalsiyning sekinroq ajralishiga yordam beradi. Biroq kalsiyni cheksiz miqdorda berish to‘g‘ri emas: tayyor yem tarkibida allaqachon mineral moddalar bo‘lishi mumkin. Qo‘shimcha miqdori ratsion tarkibiga qarab belgilanadi.
5. Fosfor va D vitaminini ham hisobga oling
Kalsiyning o‘zini ko‘paytirish har doim muammoni hal qilmaydi. Kalsiy-fosfor muvozanati va D vitamini yetarli bo‘lmasa, qush organizmi kalsiydan samarali foydalana olmaydi.
Quyosh nuri foydali bo‘lsa-da, issiq paytda tovuqlarni jazirama ostida qoldirish mumkin emas. Mineral-vitamin premiksdan foydalanishda yorliqdagi ko‘rsatmaga amal qiling. Bir vaqtning o‘zida bir nechta qo‘shimchani nazoratsiz aralashtirish vitamin yoki mineral ortiqchaligiga olib kelishi mumkin.
6. Toza suvni doimo mavjud qiling
Suv tuxum hosil bo‘lishida eng muhim omillardan biridir. Suv idishi bo‘shab qolsa yoki suv qizib, ifloslansa, yem iste’moli va tuxumdorlik tez pasayadi. Issiq kunlarda suvga talab yanada ortadi.
Ichimlik idishlarini har kuni tekshiring, loyqa yoki hidlangan suvni almashtiring. Idishlarni muntazam yuvib turing va ularni go‘ng tushmaydigan balandlikda joylashtiring. Suv manbai xavfsizligiga shubha bo‘lsa, laboratoriya tekshiruvi yoki mahalliy veterinariya mutaxassisi maslahatidan foydalaning.
7. Yorug‘lik rejimini barqaror saqlang
Yorug‘lik tovuqning reproduktiv tizimiga ta’sir qiladi. Tuxumdorlik davrida kun uzunligining keskin qisqarishi tuxum ishlab chiqarishni kamaytirishi mumkin. Shu sababli tabiiy yorug‘lik yetarli bo‘lmagan mavsumda qo‘shimcha chiroqdan foydalaniladi.
Amaliyotda tuxumdor tovuqlar uchun umumiy yorug‘lik davri ko‘pincha taxminan 14–16 soat atrofida boshqariladi, ammo aniq rejim zot, yosh va ishlab chiqaruvchi qo‘llanmasiga mos bo‘lishi kerak. Chiroqni birdaniga juda uzoq vaqt yoqmang. Yorug‘lik vaqtini taymer bilan bir xil saqlash, tun qorong‘iligida esa tovuqlarga dam olish imkonini berish muhim. Tuxumdorlik davrida yorug‘likni keskin kamaytirishdan saqlaning.
8. Jazirama issiqni kamaytiring
O‘zbekiston yozida issiqlik stressi tuxum soni va po‘choq sifatining pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Harorat ko‘tarilganda tovuq yemni kamroq, suvni ko‘proq iste’mol qiladi. Natijada tuxum kichrayishi yoki po‘chog‘i yupqalashishi ehtimoli ortadi.
Tovuqlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshdan himoyalang, tom va devorlarni soyalang, havo almashinuvini yaxshilang. Ventilyator yoki tabiiy shamollatish chiqish yo‘llari yordam beradi, lekin qushlarga kuchli sovuq shabada urmasin. Suv idishlarini quyosh ostida qoldirmang. Issiq paytda yemning asosiy qismini ertalab va kechqurun berish ham foydali bo‘lishi mumkin.
9. Qishda sovuq va namlikni nazorat qiling
Sovuq havoda tovuq energiyaning katta qismini tana haroratini saqlashga sarflaydi. Nam, zax va shamol uradigan tovuqxonada esa nafas yo‘llari kasalliklari hamda tuxumdorlik pasayishi xavfi ortadi.
Tovuqxona quruq, shamoldan himoyalangan, ammo ventilyatsiyasi bor bo‘lsin. Deraza va eshik tirqishlarini berkitishda havo almashinuvini butunlay to‘xtatmang. Nam to‘shamani tezda almashtiring. Isitish moslamalaridan foydalanganda yong‘in va is gazidan himoyalanish choralarini ko‘ring.
10. Tovuqlarni ortiqcha semirtirmang
Juda ozg‘in qushda oziqa yetishmovchiligi, juda semiz qushda esa reproduktiv muammolar kuzatilishi mumkin. Tovuqlarni muntazam kuzatib, ko‘krak mushagi va umumiy tana holatini baholang.
Yemni doimo ko‘paytirish tuxumdorlikni oshirmaydi. Don, non va yog‘li qoldiqlarni me’yoridan ortiq berish semirishga olib kelishi mumkin. Ratsionni tuxumdorlik, yosh va saqlash tizimiga moslang.
11. Tovuqlar uchun qulay uya tayyorlang
Tovuq noqulay, qorong‘i bo‘lmagan yoki shovqinli uyaga tuxum qo‘yishni istamasligi mumkin. Uya toza, quruq, yumshoq to‘shamali va yirtqichlardan himoyalangan bo‘lsin.
Uyalarni odamlar ko‘p qatnaydigan joy, yem idishi yoki kuchli yorug‘lik yoniga qo‘ymang. Tuxumlarni kun davomida bir necha marta yig‘ib oling. Bu tuxumning sinishi, ifloslanishi va tovuqlarning tuxum cho‘qish odatini kamaytiradi.
12. Stress manbalarini kamaytiring
It, mushuk, kemiruvchi, yirtqich qushlar, baland shovqin, tez-tez joy almashtirish va tovuqlarni qo‘pol ushlash stress keltirib chiqaradi. Stressdan keyin tuxumdorlik bir necha kun yoki undan ko‘proq vaqt pasayishi mumkin.
Tovuqlarni bir xil vaqtda boqish, suv berish va tuxum yig‘ish tartibini saqlang. Yangi qushlarni asosiy galaga birdan qo‘shmang. Avval alohida kuzatib, sog‘lomligiga ishonch hosil qiling.
13. Kasallik va parazitlarni erta aniqlang
Tuxumning birdan kamayishi kasallik, ichki yoki tashqi parazitlar, yemdagi muammo yoki issiqlik stressining belgisi bo‘lishi mumkin. Ishtaha yo‘qolishi, ich ketishi, yo‘tal, aksirish, burun oqishi, holsizlik, patlarning hurpayishi, oqsoqlanish yoki o‘lim kuzatilsa, muammoni faqat qo‘shimcha yem bilan hal qilishga urinmang.
Kasal yoki shubhali qushni ajrating va veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling. Antibiotik, gijjaga qarshi vosita yoki boshqa preparatni tashxis va ko‘rsatmasiz ishlatmang. Emlash rejasi hududdagi kasalliklar, xo‘jalik turi va veterinariya xizmati tavsiyasiga asoslanishi kerak.
14. To‘shama va tovuqxonani toza saqlang
Nam go‘ng, chang va ammiak hidi nafas yo‘llariga zarar yetkazadi hamda qushlarni bezovta qiladi. Tovuqlar yuradigan joy, uya, yemdon va suv idishlari muntazam tozalanishi kerak.
To‘shama ustiga vaqti-vaqti bilan quruq material qo‘shing, lekin namlangan qatlamni shunchaki yopib qo‘ymang. Kemiruvchilar yemni ifloslantirishi va kasallik tarqatishi mumkin, shuning uchun yemni yopiq idishda saqlang. Dezinfeksiya vositalaridan foydalanishda ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga amal qiling va qushlarni kimyoviy moddalar bilan bevosita kontaktdan himoyalang.
15. Tuxumdorlikni yozib boring va samarasiz qushlarni ajrating
Har kuni nechta tuxum olingani, yem sarfi, o‘lim, kasallik belgilari va ob-havoni qayd eting. Masalan, 20 ta tovuqdan 16 ta tuxum olingan bo‘lsa, tuxumdorlik 80 foizni tashkil qiladi. Bir necha haftalik ma’lumot sababni taxmin qilishdan ko‘ra aniqroq xulosa chiqarishga yordam beradi.
Yoshi katta, doimiy kasal yoki uzoq vaqt tuxum bermayotgan qushlar yemni samarasiz sarflashi mumkin. Biroq qushni chiqarib yuborishdan oldin oziqa, suv, yorug‘lik, parazit va kasallik omillarini tekshiring. Tuxumdorlik tabiiy ravishda yosh o‘tishi va tullash davrida kamayadi. Har bir tovuqni alohida kuzatish kichik xo‘jalikda ayniqsa muhim.
Tuxum kamayganda tezkor tekshiruv ro‘yxati
- Oxirgi 7–14 kunda tuxum soni qanchaga kamayganini yozib chiqing.
- Yemning hidi, rangi, namligi va mog‘orlanmaganini tekshiring.
- Har bir suv idishida toza suv borligini ko‘ring.
- Issiq, sovuq, namlik va shamollatish holatini baholang.
- Chiroq ishlash vaqti o‘zgarmaganini tekshiring.
- Tuxum po‘chog‘i, najas, nafas olish va tana holatidagi o‘zgarishlarni kuzating.
- Shubhali yoki kasal qushni ajratib, veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Xulosa
Tovuq ko‘proq tuxumlashi uchun eng samarali yo‘l bitta “mo‘jizaviy” qo‘shimcha emas, balki bir nechta omilni birgalikda boshqarishdir. To‘liq ratsion, toza suv, me’yoriy kalsiy, barqaror yorug‘lik, issiqdan himoya, quruq tovuqxona, qulay uya va kasalliklarni erta aniqlash tuxumdorlikni barqarorlashtiradi.
Avval eng arzon va tez tekshiriladigan omillardan boshlang: suv, yem sifati, issiqlik, yorug‘lik va tozalik. Har qanday dori yoki kuchli qo‘shimchani esa veterinariya mutaxassisi bilan maslahatlashmasdan qo‘llamang.
Manbalar
- FAO — Egg production: tuxumdorlikka ta’sir qiluvchi omillar, yorug‘lik, harorat, suv va sog‘liq boshqaruvi
- FAO — Small-scale poultry production: yem, suv, oziqlantirish va umumiy parvarish
- LOHMANN Breeders — Management Guide: yorug‘lik, kalsiy va tuxum po‘chog‘i shakllanishi
- Hy-Line — Technical Resources: tuxumdor tovuqlar oziqlanishi va yem zarrachalari
- University of Minnesota Extension — Raising layer chicks and pullets