Tovuqlarni o‘z vaqtida emlash kasallikning oldini olish, o‘limni kamaytirish va podaning mahsuldorligini barqaror saqlashga yordam beradi. Biroq emlash kalendari barcha xo‘jaliklar uchun bir xil bo‘lmaydi. Tovuqning yo‘nalishi, yoshi, vaksina ishlab chiqaruvchisi ko‘rsatmasi, hududdagi kasalliklar, onalik antitanachalari va xo‘jalikning bioxavfsizlik darajasi hisobga olinadi.
Quyidagi jadval kichik va o‘rta xo‘jaliklar uchun amaliy yo‘nalish sifatida berilgan. Bu tayyor veterinariya retsepti emas. Vaksina tanlash va aniq muddatni mahalliy veterinariya mutaxassisi bilan kelishish, preparat yorlig‘i hamda ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasiga rioya qilish kerak.
Nega emlash kalendari kerak?
Jo‘jalar hayotining dastlabki haftalarida immun tizimi hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi. Ayrim himoya antitanachalari ona tovuqdan o‘tadi, lekin ularning miqdori vaqt o‘tishi bilan kamayadi. Shu sababli jo‘janing kasallikka chidamliligi faqat onalik immunitetiga bog‘lab qo‘yilmaydi.
Nyukasl kasalligi kabi yuqumli kasalliklar juda tez tarqalishi mumkin. Jahon hayvonlar salomatligi tashkiloti Nyukasl kasalligini dunyo bo‘ylab uchraydigan, qushlar uchun jiddiy xavf tug‘diruvchi va yuqori yuquvchan kasallik sifatida ta’riflaydi. Profilaktik emlash ko‘plab parrandachilik tizimlarida asosiy himoya choralaridan biridir. WOAH ma’lumoti
Jo‘jadan katta tovuqqacha umumiy emlash kalendari
| Yosh davri | Ko‘p uchraydigan profilaktika yo‘nalishi | Izoh |
|---|---|---|
| 1-kun | Marek kasalligiga qarshi vaksina | Ko‘pincha inkubator yoki jo‘ja chiqarish korxonasida beriladi. Uy sharoitida vaksina mavjudligi va qo‘llash usuli alohida tekshiriladi. |
| 5–7 kun | Nyukasl va yuqumli bronxit | Hududiy xavf va ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasiga qarab. Ko‘pincha ko‘z-burun tomchisi yoki ichimlik suvi orqali qo‘llanadi. |
| 10–14 kun | Gumboro kasalligi | Onalik antitanachalari darajasi vaksina vaqtiga ta’sir qilishi mumkin. |
| 18–21 kun | Gumboro revaksinatsiyasi yoki Nyukasl-bronxit kuchaytiruvchi emlashi | Faqat xo‘jalik dasturida ko‘rsatilgan bo‘lsa amalga oshiriladi. |
| 24–28 kun | Nyukasl va/yoki yuqumli bronxit | Broylerlarda so‘yish yoshigacha himoyani mustahkamlash uchun qo‘llanishi mumkin. |
| 6–10 hafta | Nyukasl, bronxit yoki hududga xos vaksinalar | Tuxumdor yoki nasldor tovuqlarda keyingi emlashlarga tayyorgarlik bosqichi. |
| 10–16 hafta | Chechak, ensefalomiyelit va boshqa zarur vaksinalar | Tuxumga kirishdan oldingi davrda xo‘jalik dasturiga muvofiq beriladi. |
| 16–18 hafta | Inaktivatsiyalangan vaksinalar, zarur bo‘lsa | Tuxumdor va nasldor podalarda mahsuldorlik davridan oldin qo‘llanadi. |
| Mahsuldorlik davri | Nyukasl va bronxitga qarshi kuchaytiruvchi emlashlar | Hududiy epidemiologik vaziyat, vaksina turi va veterinariya dasturiga qarab belgilanadi. |
Jadvaldagi yoshlar taxminiy oynalardir. Ayniqsa Gumboro vaksinasining vaqti onalik antitanachalari, vaksina shtammi va xo‘jalikdagi kasallik bosimiga qarab o‘zgaradi. Shuning uchun bir xo‘jalikda ishlagan dastur boshqasida aynan takrorlanmasligi mumkin.
Broyler jo‘jalari uchun amaliy yondashuv
Broylerlar odatda qisqa muddat boqilgani sababli emlash dasturi ixcham va aniq bo‘ladi. Ko‘p xo‘jaliklarda asosiy e’tibor Nyukasl, yuqumli bronxit va Gumboro kasalliklariga qaratiladi. Ayrim korxonalarda Marek vaksinasini jo‘ja chiqarish bosqichida berishadi.
Broylerlarda quyidagi ketma-ketlik uchrashi mumkin:
- 1-kun: jo‘ja hujjatlarida Marek vaksinasining berilgan-berilmagani tekshiriladi.
- 5–7-kun: Nyukasl va yuqumli bronxitga qarshi dastlabki emlash, agar xo‘jalik dasturida bo‘lsa.
- 10–14-kun: Gumboroga qarshi emlash.
- 18–21-kun: Gumboro yoki Nyukasl-bronxit bo‘yicha kuchaytiruvchi emlash, veterinariya dasturiga muvofiq.
- 24–28-kun: so‘yish yoshigacha yetarli himoyani saqlash uchun qo‘shimcha emlash zarurati baholanadi.
Aviagen broyler qo‘llanmasida emlash dasturini mahalliy kasalliklar, laboratoriya ma’lumotlari, podaning yoshi va sog‘lig‘iga moslashtirish kerakligi ko‘rsatilgan. Shuningdek, vaksina bilan ishlashda ishlab chiqaruvchi yo‘riqnomasiga amal qilish va barcha emlashlarni yozib borish tavsiya etiladi. Aviagen Ross Broiler Pocket Guide
Tuxumdor tovuqlar uchun emlash kalendari
Tuxumdor tovuqlarda emlash dasturi broylerlarga qaraganda uzoqroq davom etadi. Sababi ular bir necha oy yoki yil davomida mahsuldorlik davrida qoladi. Emlash tuxumga kirishdan oldin yetarli immun himoya hosil qilishga qaratiladi.
0–6 hafta
Bu davrda Nyukasl, yuqumli bronxit va Gumboro bo‘yicha asosiy emlashlar bajariladi. Ayrim xo‘jaliklarda vaksinalar bir necha marta takrorlanadi. Takroriy emlash zarurati vaksina turi, onalik immuniteti va hududdagi kasallik xavfiga bog‘liq.
6–12 hafta
Bu davrda Nyukasl va bronxitga qarshi kuchaytiruvchi emlashlar, hududda uchrasa esa chechak yoki boshqa kasalliklarga qarshi profilaktika ko‘rib chiqiladi. Hy-Line tijoriy tuxumdor tovuqlar uchun tavsiyalarida yuqumli bronxitga qarshi bir nechta tirik vaksinalarni turli yosh oynalarida qo‘llash mumkinligi, chechak vaksinasini esa odatda yosh davrida berish ko‘rsatilgan. Hy-Line Vaccination Recommendations
12–16 hafta
Tuxumga kirishdan oldingi ushbu davrda chechak, parranda ensefalomiyeliti, Nyukasl, bronxit va xo‘jalik uchun muhim bo‘lgan boshqa vaksinalar rejalashtirilishi mumkin. Hy-Line ma’lumotida ensefalomiyelitga qarshi emlash 6–15 haftalik davrda berilishi, chechak vaksinasining esa bir yoki ikki marta qo‘llanishi mumkinligi qayd etilgan. Aniq preparat va usul yorliq bo‘yicha belgilanadi.
16–18 hafta va undan keyin
Tuxumdor yoki nasldor podalarda mahsuldorlik boshlanishidan oldin inaktivatsiyalangan vaksinalar qo‘llanishi mumkin. Mahsuldorlik davrida esa Nyukasl va yuqumli bronxitga qarshi kuchaytiruvchi emlashlar ayrim xo‘jaliklarda 30–60 kunlik oraliqlarda rejalashtiriladi. Bu muddat barcha fermalar uchun majburiy standart emas; hududdagi virus shtammlari va vaksina yo‘riqnomasi hisobga olinadi.
Vaksinani ichimlik suvi orqali berish qoidalari
Ichimlik suvi orqali emlash qulay, ammo suv sifati noto‘g‘ri bo‘lsa vaksina samarasi pasayishi mumkin. Ayniqsa xlor, dezinfektant yoki boshqa sanitariya vositalari tirik vaksina viruslarini zararsizlantirishi ehtimoli bor.
- Vaksina beriladigan suv toza va dezinfektant qoldig‘idan xoli bo‘lishi kerak.
- Aviagen tavsiyasiga ko‘ra, tirik vaksina suvga qo‘shilishidan oldin suv sanitariyasini odatda 24–48 soatga to‘xtatish va maxsus stabilizator ishlatish ko‘rib chiqiladi.
- Vaksina eritmasi tayyorlangach, uni yo‘riqnomada ko‘rsatilgan vaqt ichida ishlatish kerak.
- Jo‘jalar bir vaqtning o‘zida ichishi uchun suv liniyalari va ichirgichlar oldindan tekshiriladi.
- Vaksina eritmasiga antibiotik, vitamin yoki boshqa preparatni o‘zboshimchalik bilan qo‘shmaslik kerak.
- Emlashdan keyin sana, vaksina nomi, seriya raqami, yaroqlilik muddati va berish usuli qayd qilinadi.
Ko‘z-burun tomchisi va purkash usuli
Ko‘z yoki burunga tomizish har bir qushga bir xil miqdorda vaksina tushishini ta’minlashga yordam beradi, lekin ko‘proq mehnat talab qiladi. Purkash usulida esa tomchi hajmi, purkagich sozlamasi, xona harorati va jo‘jalarning bir tekis taqsimlanishi muhim.
Vaksinatsiya vaqtida qushlar kuchli issiq, sovuq, tashish yoki boshqa stress ostida bo‘lmasligi ma’qul. Kasal, holsiz yoki suvsizlangan tovuqlarda emlashni o‘tkazishdan oldin veterinariya mutaxassisi bilan maslahatlashish kerak.
Emlashdan oldin va keyin nimalarga e’tibor berish kerak?
Emlashdan oldin
- Podaning umumiy holatini tekshiring: yem yeyishi, suv ichishi, najas ko‘rinishi va o‘lim ko‘rsatkichlarini kuzating.
- Vaksinaning nomi, seriyasi va yaroqlilik muddatini tekshiring.
- Sovuq zanjir buzilmaganiga ishonch hosil qiling.
- Vaksinani quyosh nuri va yuqori haroratdan himoya qiling.
- Faqat sog‘lom va faol qushlar uchun mo‘ljallangan dastur bo‘yicha ish olib boring.
Emlashdan keyin
- 24–48 soat davomida yem iste’moli, suv ichishi, nafas olishi va faolligini kuzating.
- O‘lim yoki kasallik belgilari keskin oshsa, vaksina samarasiz bo‘ldi deb xulosa qilmasdan, veterinarga murojaat qiling.
- Vaksina flakonlari va qadoqlarini belgilangan tartibda yo‘q qiling.
- Emlash natijasini baholash uchun zarur hollarda laboratoriya yoki serologik tekshiruvlardan foydalaning.
Fermerlar yo‘l qo‘yadigan keng tarqalgan xatolar
- Har bir xo‘jalikka bir xil kalendarni qo‘llash. Hudud, zot, yo‘nalish va kasallik xavfi turlicha bo‘ladi.
- Vaksinani noto‘g‘ri saqlash. Issiqda qolgan yoki muzlab ketgan preparatning sifati buzilishi mumkin.
- Xlorli suvdan foydalanish. Tirik vaksina berishda suv tarkibidagi dezinfektantlar hisobga olinmaydi.
- Kasal qushni emlash. Emlash davolash vositasi emas va mavjud kasallikni bartaraf etmaydi.
- Vaksinani taxminiy dozada bo‘lish. Doza va eritish tartibi faqat ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi bo‘yicha bajariladi.
- Qayd yuritmaslik. Qaysi vaksina qachon berilganini bilmaslik keyingi dasturni noto‘g‘ri tuzishga olib keladi.
- Bioxavfsizlikni e’tiborsiz qoldirish. Emlash karantin, tozalik, kemiruvchilarga qarshi kurash va yangi qushlarni alohida saqlashning o‘rnini bosa olmaydi.
Emlash kalendarini qanday moslashtirish kerak?
Eng to‘g‘ri yondashuv — avval xo‘jalikdagi xavflarni baholash. Yangi jo‘jalar qayerdan kelmoqda, oldingi podada qaysi kasalliklar uchragan, o‘lim qaysi yoshda ko‘paygan, suv tizimi qanday, vaksinalar qanday saqlanmoqda — shu savollar javobi kalendarni aniqroq qiladi.
Nasldor tovuqlarda emlash samarasi faqat shu podani emas, jo‘jalarga o‘tuvchi onalik immunitetini ham ta’sir qilishi mumkin. Aviagen nasldor podalarda immun javobni serologik tekshiruvlar, jumladan ELISA kabi usullar bilan kuzatish va o‘z xo‘jaligi uchun ma’lumotlar bazasini shakllantirishni tavsiya qiladi. Aviagen Ross Parent Stock Management Handbook
Xulosa
Tovuqlarni emlash kalendari jo‘janing birinchi kunidan boshlanib, yo‘nalishiga qarab tuxumdorlik yoki go‘sht uchun boqish davrigacha davom etadi. Asosiy e’tibor odatda Nyukasl, yuqumli bronxit va Gumboroga qaratiladi; tuxumdor podalarda esa chechak, ensefalomiyelit va boshqa hududiy xavflar ham hisobga olinadi.
Yaxshi natija uchun uchta qoida muhim: vaksina yo‘riqnomasiga rioya qilish, sovuq zanjirni saqlash va emlashni bioxavfsizlik bilan birga olib borish. Agar podada kasallik belgilari, o‘limning ko‘payishi yoki emlashdan keyin kuchli nojo‘ya holatlar kuzatilsa, mustaqil davolash boshlamasdan veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.