Leghorn tovuq zoti tuxum yo‘nalishidagi eng mashhur va samarali zotlardan biridir. Ayniqsa, oq Leghorn yengil gavdasi, nisbatan kam yem iste’moli va oq po‘choqli tuxum berishi bilan ajralib turadi. Zamonaviy sanoat tuxumchi krosslarining ko‘plari Leghorn tipidagi qushlardan foydalanilgan seleksiya liniyalari asosida yaratilgan.
Shu bilan birga, sof zot Leghorn bilan tijoriy tuxumchi krossni bir xil deb qarash kerak emas. Krosslar maxsus seleksiya, oziqlantirish va boshqaruv dasturi asosida yuqori natija beradi. Sof Leghornning tuxumdorligi esa nasl liniyasi, yosh, yem sifati, yorug‘lik, issiqlik va saqlash sharoitiga qarab sezilarli o‘zgaradi.
Leghorn tovuq zoti haqida qisqacha
Leghorn Italiyaning Toskana hududidan kelib chiqqan yengil tuxumchi zot hisoblanadi. Keyinchalik u Yevropa va AQShda tuxumdorlik bo‘yicha tanlab ko‘paytirildi. Oq Leghorn eng ko‘p tarqalgan turi bo‘lsa-da, jigarrang, qora, oltinrang, kumushrang va boshqa rang variantlari ham uchraydi.
| Ko‘rsatkich | Odatdagi tavsif |
|---|---|
| Yo‘nalishi | Tuxumchilik |
| Tuxum po‘chog‘i | Asosan oq |
| Gavdasi | Yengil va faol |
| Jinsiy yetuklik | Odatda 18–22 haftalik davrda boshlanadi |
| Tuxumdorlik | Yaxshi sharoitda yiliga taxminan 250–320 dona; sof zot va mahalliy sharoitda bundan past bo‘lishi mumkin |
| Go‘sht yo‘nalishi | Asosiy maqsad emas |
| Xulqi | Faol, serharakat, ba’zan cho‘chuvchan |
FAO ma’lumotlarida Leghorn dunyoda keng tarqalgan zotlardan biri sifatida qayd etiladi. Universitet manbalarida esa kichik gavdali tijoriy White Leghornlar ko‘p tuxum beradigan, yemdan samarali foydalanadigan qatlam sifatida ko‘rsatiladi.
Leghorn yiliga nechta tuxum beradi?
Leghornning aniq tuxumdorligini bitta raqam bilan belgilash to‘g‘ri emas. Naslli xo‘jaliklarda, yaxshi yem va to‘g‘ri yorug‘lik dasturi ostida bir tovuq yiliga 250–320 dona tuxum berishi mumkin. Oddiy hovli sharoitida esa natija ko‘pincha 180–280 dona oralig‘ida bo‘ladi.
Tuxumdorlikka quyidagi omillar kuchli ta’sir qiladi:
- jo‘janing genetik liniyasi va nasl sifati;
- tuxumchi tovuqlar uchun to‘liq tarkibli yem;
- ichimlik suvining doimiy mavjudligi;
- kunlik yorug‘lik davomiyligi;
- yozgi issiqlik va qishki sovuqning darajasi;
- kasalliklar, parazitlar va stress;
- tovuqlarni haddan tashqari zich saqlamaslik;
- tuxumlash davrida tana vaznining me’yorida bo‘lishi.
Leghorn odatda tuxum berish bo‘yicha kuchli zot bo‘lsa-da, “har kuni albatta bitta tuxum” degan va’daga ishonish kerak emas. Tovuqlar biologik jihatdan har kuni uzluksiz tuxum bermaydi; tuxumlash sikli, dam olish kunlari, tullash va mavsumiy o‘zgarishlar mavjud.
Tuxumlash qachon boshlanadi?
Leghorn pulletlari yaxshi rivojlangan bo‘lsa, odatda 18–22 haftalik yoshda tuxumlay boshlaydi. Ayrim qushlar ertaroq, boshqalari esa keyinroq tuxum berishi mumkin. Tuxumlashni majburan tezlashtirish foydali emas: juda erta jinsiy yetilish skelet rivojlanishi, tana vazni va tuxum po‘chog‘i sifatiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Birinchi tuxumlar ko‘pincha kichik bo‘ladi. Tovuq tuxumlashga moslashgani sari tuxum hajmi ortadi. Yosh tovuqlarda dastlab tuxum shakli yoki po‘chog‘i notekis bo‘lishi ham mumkin, ammo bu holat uzoq davom etsa, oziqlantirish va sog‘liq holatini tekshirish zarur.
Leghornning tashqi ko‘rinishi va xulqi
Leghornning tanasi ixcham, oyoqlari nisbatan uzun, dumi tik va harakati faol bo‘ladi. Oq patli variantida quloq supralari oq, toji esa qizil rangda bo‘ladi. Tuxumlash davrida tojning rangi va holati qushning umumiy reproduktiv faolligi haqida taxminiy ma’lumot berishi mumkin, ammo faqat shu belgiga qarab tashxis qo‘yib bo‘lmaydi.
Bu zot serharakat bo‘lgani sababli ochiq yurish maydonida tez-tez harakat qiladi, yer titadi va to‘siqlardan uchib o‘tishga urinishi mumkin. Shuning uchun hovli sharoitida panjara balandligi, yirtqichlardan himoya va tungi yopiq joy masalasiga e’tibor beriladi.
Leghorn go‘sht uchun tanlanadigan zot emas. Tana gavdasi yengil bo‘lgani sababli xo‘roz va tovuqlardan broylerga o‘xshash go‘sht chiqishini kutish noto‘g‘ri.
O‘zbekiston sharoitida Leghornni boqish
O‘zbekistonning ayrim hududlarida yozgi issiqlik yuqori bo‘lishi mumkin. Leghorn faol va yengil zot bo‘lsa-da, issiq stressi tuxumdorlikni kamaytiradi. Havo harorati yuqori kunlarda tovuqxona ichida havo almashinuvi yaxshi bo‘lishi, soyali joy va toza suv doim mavjud bo‘lishi kerak.
Yozda asosiy talablar
- tovuqlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshdan himoyalash;
- deraza va ventilyatsiya teshiklarini havo oqimi qushlarga keskin urilmaydigan tarzda tashkil etish;
- ichimlik suvini kun davomida tekshirib, ifloslangan bo‘lsa almashtirish;
- yemning asosiy qismini ertalab va kechqurun, havo salqinroq paytda berish;
- tovuqlarni haddan tashqari zich joylashtirmaslik;
- namlik, ammiak hidi va chang to‘planishiga yo‘l qo‘ymaslik.
Issiq kunlarda tuxum soni vaqtincha kamayishi mumkin. Bunday vaziyatda yemga tasodifiy dori yoki ko‘p miqdorda qo‘shimcha aralashtirishdan oldin muhit, suv, yem va sog‘liq holatini baholash kerak.
Qishda nimalarga e’tibor beriladi?
Qishda asosiy maqsad tovuqlarni quruq, shamolsiz, ammo dim bo‘lmagan xonada saqlashdir. Tovuqlarni issiq saqlash uchun barcha teshiklarni berkitib, ventilyatsiyani to‘xtatish noto‘g‘ri. Namlik va ammiakning ko‘payishi nafas yo‘llariga zarar yetkazishi mumkin.
Yorug‘lik davomiyligi keskin kamayib ketsa, tuxumdorlik ham pasayadi. Sun’iy chiroqdan foydalanilsa, kunlik yorug‘lik rejimi izchil bo‘lishi kerak. Chiroqni birdaniga juda uzoq vaqt yoqish yoki kechasi qushlarni doimiy yorug‘likda qoldirish tavsiya etilmaydi.
Leghorn uchun oziqlantirish
Yuqori tuxumdorlik faqat ko‘p yem berish bilan emas, muvozanatli ratsion bilan ta’minlanadi. Tuxumchi tovuqlar uchun tayyor kombikormdan foydalanish yangi boshlovchilar uchun eng xavfsiz va amaliy variantlardan biridir. Bunday yemda energiya, oqsil, kalsiy, fosfor, aminokislotalar, vitaminlar va mikroelementlar muvozanatlangan bo‘lishi kerak.
Ratsionning asosiy qismlari quyidagilardan iborat bo‘ladi:
- energiya manbalari: makkajo‘xori, bug‘doy va boshqa donlar;
- oqsil manbalari: soya shroti, kungaboqar shroti yoki ishlab chiqaruvchi ko‘rsatgan komponentlar;
- kalsiy manbalari: ohaktosh uni, chig‘anoq uni yoki maxsus mineral qo‘shimcha;
- fosfor va tuzning me’yorlangan miqdori;
- vitamin-mineral premiks;
- doimiy toza ichimlik suvi.
Faqat bug‘doy yoki makkajo‘xori bilan boqish tuxumdor tovuq uchun to‘liq ratsion hisoblanmaydi. Don ko‘p berilganda tovuq energiya oladi, ammo oqsil, kalsiy va mikroelementlar yetishmasligi mumkin. Natijada tuxum soni, tuxum hajmi yoki po‘choq sifati pasayadi.
Yem miqdori qushning yoshi, tana vazni, harorat, saqlash usuli va yemning oziqaviy zichligiga bog‘liq. Shuning uchun aniq me’yorni yem qopidagi ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasi va podaning real iste’moli asosida belgilang. Tovuqlar kun bo‘yi yemga kira olishi, lekin yemning namlanib yoki mog‘orlab qolmasligi ta’minlanishi kerak.
Tuxum po‘chog‘i yupqalashsa nima qilish kerak?
Yupqa yoki mo‘rt po‘choq kalsiy-fosfor muvozanati, D vitamini almashinuvi, issiq stressi, yosh, kasallik yoki yem sifati bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bitta-ikkita tuxumdagi o‘zgarish har doim ham jiddiy muammo degani emas, ammo holat podada keng tarqalsa, quyidagilar tekshiriladi:
- yemning tuxumchi tovuqlar uchun mo‘ljallangani;
- yemning yaroqlilik muddati va saqlash sharoiti;
- mineral qo‘shimchalarning me’yorida berilishi;
- issiq va suv ta’minoti;
- tovuqlarda kasallik yoki parazit belgilari.
Sabab aniq bo‘lmasa, veterinariya mutaxassisiga murojaat qilish ma’qul. Tasodifiy antibiotik yoki vitaminlarni yuqori dozada berish muammoni hal qilmasligi va oziq-ovqat xavfsizligiga ta’sir qilishi mumkin.
Tuxumdorlikni oshiradigan boshqaruv usullari
1. Jo‘jani to‘g‘ri tanlash
Bir xil nomdagi Leghorn jo‘jalari ham tuxumdorlik bo‘yicha bir xil bo‘lmasligi mumkin. Ishonchli inkubator yoki naslchilik xo‘jaligidan olingan, emlash va kelib chiqish ma’lumoti bor jo‘jalarni tanlang.
2. Yosh davrida ortiqcha semirtirmaslik
Pulletlarning maqsadi faqat tez o‘sish emas, balki sog‘lom skelet va reproduktiv tizimni shakllantirishdir. Juda semiz yoki juda nimjon tovuq tuxumlash davrida kutilgan natijani bermasligi mumkin.
3. Suvni cheklamaslik
Tuxumning katta qismi suvdan tashkil topadi. Suv yetishmasligi qisqa muddatda ham yem iste’moli va tuxumdorlikka ta’sir qilishi mumkin. Ichirgichlar toza, qushlar oson yetadigan va ag‘darilib ketmaydigan bo‘lishi kerak.
4. Yorug‘likni izchil boshqarish
Tuxumlash davrida yorug‘lik rejimi keskin o‘zgarmasligi kerak. Tabiiy yorug‘lik yetarli bo‘lmagan mavsumda sun’iy chiroqdan foydalanish mumkin, lekin rejimni bosqichma-bosqich va bir xil vaqtda tashkil etish ma’qul.
5. Stressni kamaytirish
Doimiy shovqin, it-mushuklarning bezovta qilishi, tez-tez joy almashtirish, zichlik va boshqa qushlar bilan urushish tuxumdorlikni pasaytirishi mumkin. Tovuqlar uchun tinch, quruq va xavfsiz muhit yarating.
Leghornning afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklari
- tuxum yo‘nalishida yuqori genetik salohiyatga ega;
- yengil gavdasi sababli yemdan samarali foydalanishi mumkin;
- oq tuxum beradi;
- faol va yaxshi oziqlantirilganda sermahsul bo‘ladi;
- kichik xo‘jaliklarda tuxum ishlab chiqarish uchun mos;
- zamonaviy tuxumchi liniyalar seleksiyasida katta ahamiyatga ega.
Kamchiliklari
- go‘sht chiqimi past;
- serharakatligi sababli yaxshi to‘siq va xavfsizlik talab etadi;
- ba’zan cho‘chuvchan bo‘lishi mumkin;
- issiq stressi tuxumdorlikni pasaytiradi;
- sof zotning natijasi tijoriy tuxumchi krosslarnikidan past bo‘lishi mumkin;
- tuxumdorlik yuqori bo‘lgani uchun muvozanatli yem va mineral ta’minot zarur.
Leghorn kimlar uchun mos?
Bu zot tuxumni asosiy mahsulot sifatida ko‘radigan, go‘sht olishni esa ikkinchi darajali maqsad deb biladigan xo‘jaliklar uchun mos. Yangi boshlovchilar uchun ham qulay, biroq faqat “zot nomi”ga emas, jo‘janing kelib chiqishi, yem sifati, suv, tovuqxona va yorug‘likka e’tibor berish kerak.
Agar sizga bir vaqtning o‘zida tuxum va go‘sht kerak bo‘lsa, Leghorn o‘rniga ikki yo‘nalishli zot yoki alohida tuxumchi va go‘shtchi guruh saqlash maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin.
Xulosa
Leghorn tovuq zoti tuxumdorlik bo‘yicha kuchli, yengil va samarali zotlardan biridir. Yaxshi nasl, to‘liq yem, toza suv, mos yorug‘lik, issiqdan himoya va kasalliklarning oldini olish yo‘lga qo‘yilsa, u kichik va o‘rta xo‘jalikda yaxshi natija berishi mumkin.
Eng muhim jihat shundaki, tuxumdorlikni faqat zot belgilamaydi. Amaliy natija genetik salohiyat va kundalik boshqaruvning birgalikdagi mahsulidir. Leghornni tanlayotganda tuxum soni bilan birga yem sarfi, tuxum hajmi, podadagi saqlanish darajasi va mahalliy bozorning oq tuxumga bo‘lgan talabini ham hisobga oling.