Broyler jo‘jalarining dastlabki haftalardagi o‘sishi ko‘p jihatdan haroratga bog‘liq. Jo‘ja tanasida issiqlikni boshqarish tizimi hali to‘liq shakllanmagani uchun u sovuqda tez zaiflashadi, issiqda esa suvsizlanishi va yem iste’molini kamaytirishi mumkin. Shu sababli broyler uchun optimal harorat faqat termometrdagi bitta raqam emas, balki jo‘janing yoshi, tana vazni, xona namligi, pol harorati, havo harakati va qushlarning xatti-harakatiga qarab baholanadi.
Quyidagi jadval 1 kundan 42 kungacha bo‘lgan davr uchun amaliy boshlang‘ich yo‘riqnoma hisoblanadi. Aniq sozlama kross, jo‘jalarning kelib chiqishi, tovuqxona izolyatsiyasi va O‘zbekiston hududidagi mavsumiy sharoitga qarab o‘zgartiriladi.
Broyler uchun optimal harorat jadvali
| Jo‘ja yoshi | Tavsiya etiladigan havo harorati | Haroratni pasaytirish bo‘yicha izoh | Asosiy nazorat |
|---|---|---|---|
| 1-kun | 31–33 °C | Jo‘ja kelishidan oldin xona va polni yaxshilab isitish kerak. | Jo‘jalar bir tekis tarqalishi, faol va tinch bo‘lishi lozim. |
| 2–3-kun | 31–32 °C | Keskin pasaytirish mumkin emas. | Suv va yemga tez yetib borishi kuzatiladi. |
| 4–7-kun | 29–31 °C | Hafta oxiriga kelib harorat asta-sekin kamaytiriladi. | To‘planish, chiyillash yoki hansirash bo‘lmasligi kerak. |
| 8–14-kun | 27–29 °C | Haroratni taxminan har 2–3 kunda 0,5–1 °C ga pasaytirish mumkin. | Jo‘jalar pat chiqara boshlaydi, faoliyat va yem iste’moli nazorat qilinadi. |
| 15–21-kun | 24–27 °C | Yosh ulg‘aygani sari qo‘shimcha isitishga ehtiyoj kamayadi. | Pol namlanmasligi va havo dim bo‘lmasligi kerak. |
| 22–28-kun | 22–24 °C | Issiqlik manbai faqat sovuq paytlarda zarur bo‘lishi mumkin. | Qushlarning nafas olishi, axlat holati va tarqalishi tekshiriladi. |
| 29–35-kun | 20–22 °C | Issiq havoda haroratdan ko‘ra shamollatish muhimroq bo‘la boshlaydi. | Hansirash va qanotlarni yoyish issiqlik belgisi bo‘lishi mumkin. |
| 36–42-kun | 18–21 °C | Yakuniy davrda ortiqcha issiqlik yem samaradorligini pasaytirishi mumkin. | Havo almashinuvi, namlik va qushlarning tana harorati kuzatiladi. |
Bu jadval oddiy xona sharoiti uchun mo‘ljallangan umumiy ko‘rsatmadir. Cobb qo‘llanmasida haroratni nisbiy namlik bilan birga baholash kerakligi ko‘rsatiladi: namlik yuqori bo‘lsa, bir xil termometr ko‘rsatkichi jo‘jaga issiqroq sezilishi mumkin. Shuning uchun jadvaldagi raqamni jo‘jalarning xatti-harakati bilan tekshirish zarur.
1-kundan 7-kungacha: eng muhim brooding davri
Birinchi hafta broyler parvarishidagi eng mas’uliyatli bosqichdir. Jo‘ja sovuq pol, nam to‘shama yoki shamol urishiga juda sezgir bo‘ladi. Jo‘jalar kelishidan kamida bir necha soat oldin tovuqxonani isitib, to‘shama va polning haroratini tekshirish kerak. Faqat xona markazidagi termometrga qarash yetarli emas.
Haroratni jo‘ja balandligida, ya’ni pol sathidan taxminan 5–10 santimetr yuqorida o‘lchash ma’qul. Isitkich yoki infraqizil lampa ostidagi nuqta juda issiq, undan uzoq joy esa sovuq bo‘lishi mumkin. Jo‘jalar issiqlik manbasiga istagan paytda yaqinlashib yoki undan uzoqlasha oladigan qilib joylashtiriladi.
- Jo‘jalar issiqlik manbai ostida zich to‘plansa, ularga sovuq bo‘lishi mumkin.
- Jo‘jalar devor yoki burchaklarga yig‘ilsa, xona bo‘ylab harorat notekis taqsimlangan bo‘lishi ehtimol.
- Jo‘jalar issiqlik manbaidan uzoqlashib, tumshug‘ini ochib tursa, ortiqcha issiqlikdan dalolat berishi mumkin.
- Jo‘jalar butun maydonga bir tekis tarqalib, yeb-ichib, keyin tinch dam olsa, sharoit odatda qulay bo‘ladi.
8–21-kunlarda haroratni qanday pasaytirish kerak?
Haroratni birdaniga 4–5 darajaga tushirish broylerlar uchun stress bo‘lishi mumkin. Amaliyotda haroratni 2–3 kunda 0,5–1 °C atrofida bosqichma-bosqich pasaytirish xavfsizroq yondashuv hisoblanadi. Biroq bu qat’iy formula emas: kunning vaqti, tashqi havo, xona izolyatsiyasi va jo‘jalarning holati ham hisobga olinadi.
Ikkinchi haftada jo‘jalar ancha faol bo‘ladi, lekin hali sovuqka chidamliligi to‘liq shakllanmagan. Uchinchi haftaga kelib pat qoplami ko‘payadi va xona haroratini 24–27 °C gacha tushirish mumkin. Agar to‘shama nam, xona shamolli yoki jo‘jalar kichik vaznda bo‘lsa, haroratni jadvaldagi pastki chegaraga tez tushirmaslik kerak.
22–42-kunlarda harorat va shamollatish
To‘rtinchi haftadan boshlab broylerlar ko‘proq issiqlik ishlab chiqaradi. Shu sababli bu davrda isitishdan ko‘ra ortiqcha issiqlikni chiqarish, toza havo berish va namlikni nazorat qilish muhimlashadi. Broylerlarni sovitish uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuchli yelvizak berish to‘g‘ri emas. Havo almashinuvi bo‘lishi kerak, ammo shamol qushlar tanasiga keskin urilmasligi lozim.
Issiq kunlarda deraza yoki ventilyatsiya teshiklarini ochishdan oldin havo oqimi qayerga yo‘nalishini tekshiring. Ayniqsa kechasi tashqi havo soviganda, jo‘jalar ustiga sovuq havo urib qolmasin. O‘zbekistonning yozgi sharoitida kunduzgi harorat yuqori bo‘lishi sababli termometr bilan birga qushlarning nafas olishi va suv iste’molini ham kuzatish kerak.
Haroratni nisbiy namlik bilan birga baholash
Bir xil harorat turli namlik sharoitida qushga turlicha ta’sir qiladi. Cobb broylerlarni boshqarish qo‘llanmasida jo‘ja yoshiga mos haroratni xona namligi bilan birga tanlash tavsiya etiladi. Namlik juda past bo‘lsa, jo‘ja tezroq suvsizlanishi va to‘shama changlanishi mumkin. Namlik yuqori bo‘lsa, issiqlikni chiqarish qiyinlashadi, to‘shama yopishqoq bo‘lib, ammiak hidi kuchayishi mumkin.
Amaliy jihatdan tovuqxonada gigrometr bo‘lishi foydali. Dastlabki davrda to‘shama quruq, xona havosi dim bo‘lmagan va jo‘jalar erkin tarqaladigan sharoit saqlanadi. Namlik ko‘rsatkichi me’yorda bo‘lsa ham, ho‘l to‘shama yoki kuchli ammiak hidi mavjud bo‘lsa, shamollatish va suv idishlarini tekshirish kerak.
Jo‘jalarning xatti-harakati bo‘yicha haroratni aniqlash
Termometr noto‘g‘ri joyga qo‘yilgan bo‘lsa, u butun podaning holatini aks ettirmasligi mumkin. Shu sababli haroratni baholashda “jo‘ja komforti” usulidan foydalaniladi. Tovu qxonaga kirganda avval bir necha daqiqa jim kuzating.
| Kuzatilgan holat | Ehtimoliy sabab | Amaliy tekshiruv |
|---|---|---|
| Jo‘jalar zich uyushib, baland chiyillaydi | Sovuq, pol sovuqligi yoki yelvizak | Pol, burchaklar va issiqlik manbai masofasini tekshiring. |
| Jo‘jalar faqat lampa ostida turadi | Issiqlik maydoni yetarli emas yoki xona sovuq | Issiqlikning butun brooding zonasiga tarqalishini tekshiring. |
| Jo‘jalar devor bo‘ylab tarqaladi | Issiqlik manbai haddan tashqari kuchli yoki havo aylanishi yomon | Lampa balandligi, havo oqimi va xona haroratini o‘lchang. |
| Jo‘jalar tumshug‘ini ochib, qanotini yoyadi | Issiq stressi yoki havo almashinuvi yetarli emas | Shamollatish, suv mavjudligi va xona namligini tekshiring. |
| Jo‘jalar bir tekis tarqalib, faol ovqatlanadi | Sharoit nisbatan qulay | Haroratni barqaror saqlang va keskin o‘zgarish qilmang. |
Haroratni o‘lchashda keng tarqalgan xatolar
- Faqat xona markazidagi termometrga ishonish. Jo‘ja balandligidagi harorat devor, pol va isitkich yaqinida farq qilishi mumkin.
- Pol haroratini e’tiborsiz qoldirish. Havo iliq bo‘lsa ham, beton yoki nam pol jo‘jani sovitadi.
- Haroratni birdan tushirish. Bu ayniqsa birinchi ikki haftada stress va yem iste’molining kamayishiga olib kelishi mumkin.
- Issiqni shamollatishsiz hal qilish. Xonani yopib qo‘yish namlik va ammiakni oshiradi.
- Yozda faqat termometrga qarash. Yuqori namlik, zich joylashuv va havo harakatsizligi issiqlik stressini kuchaytiradi.
- Isitkichni juda past osish. Bu ayrim joylarda qizib ketish, boshqa joylarda esa harorat tafovutini keltirib chiqaradi.
O‘zbekiston sharoitida amaliy tavsiyalar
Qishda tovuqxonani jo‘jalar kelishidan oldin isitib qo‘ying. Sovuq devorlar va beton pol issiqlikni tez yutadi, shuning uchun to‘shama qatlami quruq va yetarli qalinlikda bo‘lishi kerak. Eshik ochilganda sovuq havo to‘g‘ridan-to‘g‘ri jo‘jalar zonasiga urilmasin.
Yozda esa asosiy xavf ortiqcha issiqlik bo‘ladi. Suv doimo toza va yetarli bo‘lsin, ichimlik liniyasi yoki idishlari quyoshda qizib ketmasin. Ventilyatsiya kuchaytiriladi, ammo kuchli yelvizak hosil qilinmaydi. Agar jo‘jalar hansirasa, suv ichishi keskin oshsa yoki faoliyati pasaysa, haroratni pasaytirish bilan birga veterinariya mutaxassisi bilan maslahatlashish kerak.
Qisqa nazorat ro‘yxati
- Haroratni jo‘ja balandligida o‘lchang.
- Bir nechta nuqtada termometr qo‘ying.
- Pol va to‘shama quruqligini tekshiring.
- Jo‘jalar tarqalishini har kuni kuzating.
- Haroratni bosqichma-bosqich pasaytiring.
- Namlik va shamollatishni harorat bilan birga boshqaring.
- Hansirash, kuchli to‘planish yoki lohaslik kuzatilsa, sababni tezda aniqlash uchun mutaxassisga murojaat qiling.
Xulosa
Broyler uchun optimal harorat 1-kunlarda taxminan 31–33 °C dan boshlanib, 42-kunga kelib 18–21 °C gacha pasaytiriladi. Eng muhim qoida — raqamni ko‘r-ko‘rona emas, jo‘jalarning xatti-harakati, to‘shama holati, namlik va havo almashinuvi bilan birga baholashdir. To‘g‘ri harorat jo‘janing yem va suvga faol borishi, bir tekis tarqalishi, yaxshi o‘sishi va issiqlik stressining kamayishiga yordam beradi.