100 ta tovuq uchun tovuqxona qurishda eng ko‘p uchraydigan xato — faqat qushlar yotadigan maydonni hisoblashdir. Aslida xona ichida yemlagich, suvlagich, uya, qo‘noq, yurish yo‘laklari va shamollatish uchun bo‘sh joy ham bo‘lishi kerak. Maydon yetarli bo‘lmasa, tovuqlar bir-birini siqadi, axlat tez to‘planadi, namlik va ammiak ko‘payadi, tuxumdorlik pasayishi hamda kasalliklar tarqalishi xavfi ortadi.
Qisqa javob: 100 ta katta tuxumdor tovuq uchun kamida 14–16 m² foydali ichki maydon ajratish ma’qul. O‘zbekistonning issiq yoz fasli, tabiiy shamollatish va oddiy ochiq tovuqxona sharoitida esa 18–20 m² xona qulayroq hisoblanadi. Agar xona ichida yem, asbob-uskunalar yoki tuxum saralash joyi ham bo‘lsa, umumiy bino maydonini 20–24 m² atrofida rejalashtirish foydali.
100 ta tovuq uchun qancha ichki maydon kerak?
Maydonni hisoblashda tovuqlarning yo‘nalishi, tirik vazni, xona turi va iqlim sharoiti hisobga olinadi. Tuxumdor tovuqlar uchun amaliy me’yor sifatida bir qushga 0,14–0,20 m² foydali pol maydoni olish mumkin.
| Tovuq soni | Minimal foydali maydon | Qulay tavsiya etiladigan maydon |
|---|---|---|
| 50 ta | 7–8 m² | 9–10 m² |
| 100 ta | 14–16 m² | 18–20 m² |
| 150 ta | 21–24 m² | 27–30 m² |
| 200 ta | 28–32 m² | 36–40 m² |
Bu raqamlar faqat xona ichidagi ishlatiladigan pol maydoniga tegishli. Uya, qo‘noq, yemlagich va suvlagichlar egallagan joyni ham umumiy loyihada hisobga olish kerak. Tovuqxonaning bir qismi ombor yoki ishchilar yuradigan yo‘lak sifatida ishlatilsa, qushlar uchun ajratiladigan maydon kamayadi.
Eng maqbul o‘lchamlar
100 ta tuxumdor tovuq uchun quyidagi o‘lchamlar amaliy hisoblanadi:
- 4 × 4 metr = 16 m²: zichroq, lekin to‘g‘ri shamollatish va tartibli jihozlashni talab qiladi;
- 4 × 5 metr = 20 m²: ko‘pchilik kichik va o‘rta xo‘jaliklar uchun qulay variant;
- 5 × 5 metr = 25 m²: ichkarida yo‘lak, yem saqlash burchagi yoki alohida ajratish joyini tashkil qilish imkonini beradi.
Uzun va tor xona o‘rniga eni kamida 4 metr bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchak bino qurish ma’qul. Masalan, 4 × 5 metrli xona ichida jihozlarni ikki yon devor bo‘ylab joylashtirib, markazda xizmat ko‘rsatish yo‘lagi qoldirish mumkin.
Issiq iqlimda maydonni nima uchun kattaroq olish kerak?
O‘zbekistonda yozda xona ichidagi harorat tez ko‘tariladi. Tovuqlar zich joylashsa, tana issiqligi, namlik va axlatdan ajraladigan gazlar ko‘payadi. Natijada qushlar qanotlarini yoyib, og‘zini ochib nafas olishi, yem iste’molini kamaytirishi va tuxumdorligi pasayishi mumkin.
Oddiy ochiq devorli yoki tabiiy shamollatiladigan tovuqxonalarda zichlikni me’yorning yuqori chegarasiga olib chiqmaslik kerak. Issiq mavsumda 100 ta tovuq uchun 18–20 m² ichki maydon ajratish, imkon bo‘lsa, yon tomonlarini to‘r bilan himoyalangan ayvon yoki soyali qo‘shimcha maydon bilan kengaytirish foydali.
Deraza va shamollatish teshiklari qarama-qarshi devorlarda bo‘lishi mumkin, ammo to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuchli yelvizak tovuqlarning ustiga urilmasligi kerak. Derazalarga metall to‘r o‘rnatish yirtqichlar va kemiruvchilardan himoya qiladi.
100 ta tovuq uchun uya soni va o‘lchami
Tuxumdor tovuqlar uchun uya yetarli bo‘lmasa, tuxumlar polga, axlatga yoki boshqa yashirin joylarga qo‘yiladi. Bu tuxumning ifloslanishi va sinishini ko‘paytiradi.
Amaliy me’yor sifatida bitta uya 4–5 ta tovuqqa mo‘ljallanadi. Shunga ko‘ra, 100 ta tovuq uchun 20–25 ta uya kerak bo‘ladi. Uya o‘lchami odatda 30 × 30 × 30 santimetr atrofida bo‘lishi mumkin. Yirik zotlarda uya biroz kengroq qilinadi.
Uyalarni quyosh to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushmaydigan, tinchroq devor bo‘ylab joylashtiring. Polga yaqin qismga somon, qipiq yoki boshqa quruq to‘shama solinadi. Uya ichidagi material namlansa yoki ifloslansa, almashtirilishi kerak.
Qo‘noq uchun qancha joy kerak?
Tovuqlar kechasi yerda emas, balandroq joyda qo‘nishni xohlaydi. Qo‘noq yetarli bo‘lmasa, tovuqlar bir-birining ustiga chiqadi, patlari ifloslanadi va ayrim qushlar doimiy ravishda siqilib qoladi.
100 ta katta tovuq uchun umumiy qo‘noq uzunligini taxminan 15–20 metr rejalashtirish qulay. Har bir tovuqqa 15–20 santimetr qo‘noq joyi ajratiladi. Og‘irroq go‘sht-tuxum yo‘nalishidagi zotlarda yuqori chegaraga yaqin me’yorni tanlash ma’qul.
Qo‘noq yog‘ochi juda ingichka yoki o‘tkir qirrali bo‘lmasligi kerak. Taxminan 4–6 santimetr kenglikdagi, qirralari yumaloqlangan yog‘och qulay. Qo‘noqlarni bir-birining ustiga juda zich qo‘ymaslik, axlat yuqoridagi qo‘noqdan pastdagilarga tushmaydigan tarzda joylashtirish kerak.
Yemlagich va suvlagichlar uchun joy
100 ta tovuq bir vaqtda yem va suvga yetib borishi kerak. Jihozlar kam yoki noto‘g‘ri joylashsa, kuchsiz va past martabali tovuqlar yemdan chetda qolishi mumkin.
Yemlagichning umumiy chet uzunligini kamida 10–12 metr atrofida rejalashtirish mumkin. Dumaloq bunker yemlagich ishlatilsa, ishlab chiqaruvchi ko‘rsatgan sig‘im va qushlar soniga amal qilinadi. Yemlagichlarni polga qo‘yib yubormasdan, tovuq ko‘kragi balandligiga yaqin qilib o‘rnatish yemning sochilishini kamaytiradi.
Suvlagichlar bir nechta nuqtada joylashtiriladi. 100 ta tovuq uchun bitta katta suv manbaiga tayanib qolmasdan, kamida ikki yoki undan ortiq suv nuqtasi tashkil qilish xavfsizroq. Issiq havoda suv tez tugashi yoki qizib ketishi mumkin, shuning uchun zahira idish va suv quvurini oldindan rejalashtirish kerak.
100 ta tovuq uchun sayr maydoni qancha bo‘lishi kerak?
Agar tovuqlar kun davomida tashqariga chiqarilsa, ichki xona bilan birga sayr maydoni ham zarur. Erkin yurish joyi qushlarning harakatini oshiradi, lekin uning hajmi yerning sifati, o‘simlik qoplami va parvarish usuliga bog‘liq.
Amaliy sharoitda 100 ta tovuq uchun kamida 100–200 m² tashqi maydon ajratish ma’qul. Joy kengroq bo‘lsa, tuproq kamroq loylanadi va parazitlar hamda kasallik bosimi kamayishi mumkin. Maydonni bir necha qismga bo‘lib, navbat bilan foydalanish yerning tiklanishiga yordam beradi.
Sayr maydoni baland to‘siq bilan o‘raladi. Yuqoridan yirtqich qushlar xavfi bo‘lsa, ayrim qismlarini to‘r yoki soyabon bilan yopish mumkin. Yem va suvni faqat tashqariga qo‘yib qo‘ymasdan, yomg‘ir va quyoshdan himoyalangan joyda saqlash kerak.
Tovuqxona balandligi va polini qanday rejalashtirish kerak?
Tovuqxona ichki balandligi kamida 2,2–2,5 metr bo‘lsa, ishchilarning bemalol harakatlanishi va havoning almashinuvi osonlashadi. Juda past xona yozda tez qiziydi, juda baland xona esa qishda isitish va issiqlikni saqlashni qiyinlashtirishi mumkin.
Pol suv o‘tkazmaydigan, yuvish va dezinfeksiya qilishga qulay bo‘lishi kerak. Beton pol ustiga quruq to‘shama solinadi. To‘shama namlanib qolsa, uning faqat ustini emas, namlangan qismini to‘liq almashtirish kerak.
Pol sathini tashqi yer sathidan balandroq qurish yomg‘ir suvi kirishining oldini oladi. Tomdan tushadigan suv tovuqxona devori yonida to‘planmasligi uchun drenaj yoki nishab tashkil etiladi.
100 ta tovuq uchun namunaviy reja
20 m² hajmdagi 4 × 5 metrli tovuqxonani quyidagicha tashkil qilish mumkin:
- 14–15 m² — tovuqlarning asosiy yurish va dam olish maydoni;
- 2–3 m² — yemlagich va suvlagichlar joylashadigan qism;
- 20–25 ta uya — yon devor bo‘ylab yoki ikki qator qilib;
- 15–20 metr qo‘noq — orqa devor yoki ikki yon bo‘ylab;
- kirish eshigi oldida — xizmat ko‘rsatish uchun bo‘sh yo‘lak;
- devorlarning yuqori qismida — himoyalangan shamollatish teshiklari.
Yem ombori, tuxum saralash stoli yoki kasal qushlarni vaqtincha ajratish joyi shu xona ichida bo‘lsa, 4 × 5 metr maydon torlik qilishi mumkin. Bunday holda 5 × 5 metrli bino yoki tovuqxonaga tutash alohida xo‘jalik xonasi qurish ma’qul.
Qurishda yo‘l qo‘yiladigan asosiy xatolar
- Faqat minimal raqamga tayanish. Issiq iqlim va tabiiy shamollatishda qo‘shimcha maydon foydali.
- Jihozlar joyini hisoblamaslik. Uya, qo‘noq va yo‘laklar qushlar uchun mavjud pol maydonini kamaytiradi.
- Shamollatishni deraza bilan cheklash. Havo kirishi va chiqishi uchun qarama-qarshi teshiklar kerak.
- Nam pol va to‘shamani e’tiborsiz qoldirish. Namlik axlat hidini, ammiakni va infeksiya xavfini oshiradi.
- Bir nechta suv nuqtasini tashkil qilmaslik. Suvlagich ifloslansa yoki ag‘darilsa, barcha tovuq suvsiz qolishi mumkin.
- Sayr maydonini soyasiz qoldirish. Yozda ochiq quyosh ostidagi maydon tovuqlar uchun xavfli bo‘lishi mumkin.
Xulosa
100 ta tuxumdor tovuq uchun tovuqxona qurishda 14–16 m² maydon — minimal chegara, 18–20 m² — amaliy va qulay tanlov hisoblanadi. O‘zbekistonda yoz issig‘i, tabiiy shamollatish va xizmat ko‘rsatish qulayligini hisobga olib, 4 × 5 metrli xona ko‘p xo‘jaliklar uchun yaxshi boshlang‘ich variant bo‘ladi.
Bundan tashqari, 20–25 ta uya, 15–20 metr qo‘noq, bir nechta suvlagich, yetarli yemlagich, quruq pol va kamida 100–200 m² sayr maydonini rejalashtirish kerak. Tovuqxona maydoni faqat qushlar soniga emas, balki iqlim, zot, boqish tizimi va binoning shamollatish imkoniyatiga qarab belgilanadi.