Inkubatorda tuxumlarning bir qismi ochilmay qolishi odatiy hol bo‘lishi mumkin, ammo jo‘jalarning ko‘pchiligi chiqmasa, jarayonning biror bosqichida xato bo‘lgan bo‘ladi. Muammo faqat inkubatorning o‘zida emas: urug‘lanish darajasi, tuxumni saqlash sharoiti, tashish, harorat, namlik, shamollatish va aylantirish tartibi ham natijaga ta’sir qiladi.
Sababni topish uchun tuxumni shunchaki tashlab yubormasdan, ularni yorib ko‘rish va embrion qaysi bosqichda to‘xtaganini kuzatish kerak. Tuxum rivojlanmaganmi, qon halqasi bormi, jo‘ja to‘liq shakllangan-u chiqolmaganmi yoki qobiqni teshib nobud bo‘lganmi — har bir belgi boshqa muammoni ko‘rsatadi.
Inkubatorda jo‘ja chiqmay qolishining 15 ta asosiy sababi
1. Tuxum urug‘lanmagan
Inkubatorga qo‘yilgan tuxumlarning ayrimlari umuman urug‘lanmagan bo‘lishi mumkin. Bunday tuxumlarda rivojlanish boshlanmaydi va yoritib ko‘rilganda 5–7-kunlarda tomirlar ko‘rinmaydi. Sabab xo‘rozlar sonining kamligi, xo‘rozlarning yoshi yoki nimjonligi, podadagi kasallik, oziqlanishning yomonligi yoki juftlashishdagi muammolar bo‘lishi mumkin.
Urug‘lanmagan tuxum inkubator harorati yoki namligi sababli ochilmaydi, deb o‘ylash noto‘g‘ri. Bunday holatda nasldor podani tekshirish, xo‘rozlarning tana holati va oziqlanishini baholash kerak.
2. Nasldor tovuq va xo‘rozlar noto‘g‘ri oziqlangan
Embrion rivojlanishi uchun faqat tuxumning tashqi ko‘rinishi yetarli emas. Ona va ota parrandaning ratsionida oqsil, energiya, vitaminlar va mineral moddalar yetishmasa, urug‘lanish pasayishi, embrionning zaif rivojlanishi yoki jo‘janing kechki bosqichda nobud bo‘lishi mumkin.
Nasldor podaga mog‘orlagan yem, sifatsiz don yoki faqat bitta turdagi yem berish xavfli. Ratsion muvozanatli bo‘lishi, toza suv doim mavjudligi va yemning saqlash muddati nazorat qilinishi kerak. Oziq moddalari yetishmovchiligi gumon qilinsa, veterinariya mutaxassisi yoki parrandachilik bo‘yicha konsultant bilan ratsionni tekshirtiring.
3. Tuxum juda uzoq saqlangan
Inkubatsion tuxum vaqt o‘tishi bilan sifatini yo‘qotadi. Uzoq saqlash embrionning hayotchanligini pasaytiradi, ochilish muddatini cho‘zadi va chiqadigan jo‘jalar sifatini yomonlashtiradi. Ayniqsa, saqlash harorati bir necha marta o‘zgarib tursa, zarar kuchayadi.
Tuxumlarni imkon qadar yangi holatda inkubatorga qo‘yish ma’qul. Saqlash zarur bo‘lsa, tuxumlar salqin, toza, quyosh tushmaydigan joyda bo‘lishi va harorat keskin o‘zgarmasligi kerak. Tuxumni saqlash muddati uzaygan sari chiqish foizi pasayishi mumkin.
4. Tuxumlar noto‘g‘ri saqlangan
Tuxumni juda issiq yoki juda sovuq joyda saqlash, uchini yuqoriga yoki pastga noto‘g‘ri qaratish, namlikning keskin o‘zgarishi embrionga salbiy ta’sir qiladi. Tuxumlarni radiator, pech, quyosh nuri yoki muzlatkichning sovuq qismiga yaqin qo‘yish mumkin emas.
Inkubatorga qo‘yishdan oldin tuxumni birdan issiq muhitga olib kirish ham kondensat paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Qobiq yuzasida namlik hosil bo‘lsa, bakteriyalar g‘ovaklar orqali ichkariga kirishi osonlashadi.
5. Tuxumlar iflos yoki mikroblar bilan zararlangan
Qobiqdagi go‘ng, nam axlat, loy va boshqa iflosliklar inkubator ichida bakteriyalar ko‘payishiga sharoit yaratadi. Zararlangan tuxum yorilishi yoki “portlashi” mumkin; uning ichidagi mikroorganizmlar boshqa tuxumlarga ham tarqaladi.
Juda iflos, yorilgan yoki namlangan tuxumni inkubatorga qo‘ymaslik kerak. Tuxumni suvda yuvish qobiq ustidagi tabiiy himoya qatlamini buzishi mumkin. Eng yaxshi profilaktika — uya va to‘shamani quruq saqlash, tuxumni tez-tez yig‘ish va faqat toza, butun qobiqli tuxumlarni tanlash.
6. Qobiqda ko‘zga ko‘rinmaydigan yoriqlar bor
Mayda “soch tolasi” yoriqlari oddiy ko‘zga sezilmasligi mumkin, lekin ular orqali namlik tez yo‘qoladi va mikroblar kiradi. Natijada embrion qurib qoladi yoki inkubatsiyaning oxirgi bosqichida nobud bo‘ladi.
Tuxumni tanlashda qobiqni yorug‘likka tutib ko‘ring. Yoriq, g‘adir-budir, juda yupqa yoki deformatsiyalangan qobiqli tuxumlarni alohida ajrating. Tuxumlarni tashish va lotokka joylashda urib yubormang.
7. Harorat juda yuqori bo‘lgan
Yuqori harorat embrion rivojlanishini tezlashtiradi, lekin bu sog‘lom rivojlanish degani emas. Qisqa muddatli kuchli qizib ketish ham embrionning nobud bo‘lishiga, noto‘g‘ri joylashishiga yoki tug‘ma nuqsonlarga olib kelishi mumkin. Harorat uzoq vaqt baland bo‘lsa, jo‘jalar muddatidan oldin, zaif yoki kichik chiqishi ehtimoli oshadi.
Inkubatordagi ko‘rsatkichga ko‘r-ko‘rona ishonmang. Alohida, ishonchli termometr bilan tekshiring. Termometr tuxumlar balandligida turishi kerak. Tovuq tuxumi uchun ventilyatorli inkubatorlarda ko‘pincha 37,5 °C atrofidagi qiymatlar ishlatiladi, ammo aniq me’yor qurilma turi va ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga bog‘liq.
8. Harorat past bo‘lgan yoki tez-tez o‘zgarib turgan
Past harorat embrion rivojlanishini sekinlashtiradi. Bunday tuxumlar kech ochiladi, chiqish bir necha kunga cho‘ziladi yoki jo‘ja to‘liq rivojlanmaydi. Inkubator eshigini ko‘p ochish, xona haroratining pastligi, elektr uzilishi yoki termostatning nosozligi harorat tebranishini kuchaytiradi.
Inkubatorni tuxum qo‘yishdan oldin bo‘sh holda ishga tushirib, harorat barqarorlashganini tekshiring. Qurilmani deraza, konditsioner, pech yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh tushadigan joyga qo‘ymang. Elektr uzilishlari ko‘p bo‘ladigan hududlarda zaxira quvvat manbai foydali.
9. Namlik me’yordan past bo‘lgan
Namlik past bo‘lsa, tuxum ichidan ortiqcha suv bug‘lanadi. Havo kamerasi kattalashib ketadi, ichki parda quriydi va jo‘ja qobiq ichida unga yopishib qolishi mumkin. Bunday jo‘jalar qobiqni teshib, lekin undan chiqa olmay nobud bo‘lishi ko‘p uchraydi.
Namlikni faqat suv idishining to‘la yoki bo‘shligiga qarab baholamang. Gigrometrdan foydalaning. Tuxumning ichki havo kamerasi rivojlanish davomida kattalashib borishi kerak. Havo kamerasi juda katta bo‘lsa, namlik past bo‘lishi mumkin.
10. Namlik me’yordan yuqori bo‘lgan
Ortiqcha namlikda tuxumdan yetarli suv chiqmaydi. Havo kamerasi kichik qoladi va jo‘ja chiqish vaqtida o‘pkasini ishga tushirish, parda va qobiq bilan ishlashda qiynaladi. Natijada jo‘ja haddan tashqari nam, shishgan yoki kuchsiz bo‘lib chiqishi mumkin.
Namlikni oshirish uchun inkubatorga haddan tashqari ko‘p suv quyish, barcha shamollatish teshiklarini yopish yoki issiq xonadagi bug‘lanishni hisobga olmaslik xatodir. Tuxum turi, inkubator konstruksiyasi va hudud iqlimiga qarab sozlash kerak.
11. Tuxumlar yetarli aylantirilmagan
Inkubatsiyaning dastlabki va o‘rta bosqichlarida tuxumni aylantirish embrionning qobiq pardasiga yopishib qolishining oldini oladi va rivojlanishga yordam beradi. Aylantirish to‘xtab qolsa, embrion noto‘g‘ri joylashishi, qon tomirlari shikastlanishi yoki jo‘ja chiqish holatiga kira olmasligi mumkin.
Avtomatik aylantirgich ishlayotganini har kuni tekshiring. Qo‘lda aylantiriladigan inkubatorda tuxumlarning qaysi tomonga burilgani qayd qilib borilsin. Aylantirish odatda chiqishdan oldingi so‘nggi kunlarda to‘xtatiladi; bu muddatni qurilma yo‘riqnomasi va tuxum turiga moslang.
12. Tuxumlar juda keskin yoki qo‘pol aylantirilgan
Tuxumni kuch bilan burish, silkish yoki lotokni urib yuborish embrionga zarar yetkazishi mumkin. Ayniqsa, dastlabki kunlarda qattiq silkinish qon tomirlari va rivojlanayotgan tuzilmalarga salbiy ta’sir qiladi.
Qo‘lda aylantirganda harakat silliq bo‘lsin. Tuxumlarni belgilab qo‘yish aylantirish tartibini nazorat qilishga yordam beradi. Tashish vaqtida qattiq silkitilgan tuxumlarni alohida kuzatish kerak.
13. Shamollatish yetarli emas
Embrion rivojlangan sari kislorodga ehtiyoj ortadi va karbonat angidrid ajralishi ko‘payadi. Shamollatish teshiklarini to‘liq yopib qo‘yish kislorod tanqisligi va embrionlarning kechki bosqichda nobud bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Namlikni ushlab qolish maqsadida barcha teshiklarni yopish noto‘g‘ri. Inkubator yo‘riqnomasida ko‘rsatilgan ventilyatsiya tartibiga amal qiling. Inkubatsiyaning oxirgi kunlarida jo‘jalar chiqishi uchun havo almashinuvi ayniqsa muhim.
14. Inkubator noto‘g‘ri joylashtirilgan yoki dezinfeksiya qilinmagan
Inkubatorni sovuq polga, shamol uradigan joyga yoki qizib ketadigan xonaga qo‘yish harorat va namlikning beqarorligiga sabab bo‘ladi. Qurilma ichidagi chang, eski qobiq bo‘laklari, pat va bakterial qoldiqlar esa yangi tuxumlarga zarar yetkazadi.
Har bir sikldan keyin inkubatorni ishlab chiqaruvchi tavsiya qilgan usulda tozalang va quriting. Kimyoviy vositalarni me’yoridan ortiq ishlatmang, chunki ayrim bug‘lar embrionga zarar yetkazishi mumkin. Dezinfeksiyadan keyin qurilma ichida kuchli hid yoki namlik qolmasin.
15. Tuxumlar noto‘g‘ri joylashtirilgan
Tuxumning to‘mtoq tomoni, ya’ni havo kamerasi joylashgan qismi odatda yuqoriga qaratiladi. Tuxumni teskari qo‘yish jo‘janing havo kamerasiga to‘g‘ri yetib borolmasligiga va pishish bosqichida nobud bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Juda kichik yoki juda katta tuxumlarni bir lotokka aralashtirish ham chiqish vaqtini notekis qiladi. Tuxumlar orasida havo aylanishi uchun yetarli bo‘shliq qoldiring. Lotokni ortiqcha to‘ldirib, ventilyator yoki issiqlik manbasini to‘sib qo‘ymang.
Tuxum ochilmaganda sababni qanday aniqlash mumkin?
Inkubatsiya tugagach, ochilmagan tuxumlarni bosqichiga qarab tekshiring. Buni qo‘lqopda, shamollatiladigan joyda va bolalar hamda oziq-ovqat mahsulotlaridan uzoqda bajaring. Chirigan yoki portlash ehtimoli bor tuxumni ehtiyotkorlik bilan ajrating.
| Kuzatilgan holat | Ehtimoliy sabablar |
|---|---|
| Tuxum ichi toza, rivojlanish yo‘q | Urug‘lanmagan tuxum, uzoq saqlash, nasldor podadagi muammo |
| Qon halqasi | Embrion dastlabki kunlarda nobud bo‘lgan; harorat, ifloslanish yoki saqlash muammosi |
| To‘liq shakllangan jo‘ja, lekin qobiqni teshib chiqmagan | Shamollatish, noto‘g‘ri namlik, tuxumning noto‘g‘ri joylashishi |
| Jo‘ja qobiqni teshib, yopishib qolgan | Namlik past, tuxum ortiqcha suv yo‘qotgan yoki aylantirish noto‘g‘ri bo‘lgan |
| Jo‘ja juda nam va shishgan | Namlik yuqori, tuxumdan suv yetarli bug‘lanmagan |
| Ko‘plab jo‘jalar bir vaqtda nobud bo‘lgan | Haroratning keskin o‘zgarishi, elektr uzilishi, shamollatish yoki ifloslanish |
Keyingi inkubatsiyada chiqish foizini oshirish uchun 10 qadam
- Faqat urug‘lanish darajasi yaxshi, sog‘lom nasldor podadan olingan tuxumlarni tanlang.
- Yoriq, juda iflos, deformatsiyalangan va yupqa qobiqli tuxumlarni ajrating.
- Tuxumlarni salqin, quruq va harorati barqaror joyda saqlang.
- Inkubatorni tuxum qo‘yishdan oldin kamida bir necha soat sinab ko‘ring.
- Haroratni ikkinchi termometr bilan tekshiring.
- Namlikni gigrometr orqali nazorat qiling.
- Avtomatik aylantirgichni har kuni tekshiring.
- Inkubator eshigini keraksiz ochmang.
- Shamollatish teshiklarini to‘liq berkitmang.
- Har bir sikl bo‘yicha sana, tuxum soni, urug‘lanish, o‘lim bosqichi va chiqish foizini yozib boring.
Muhim xulosa
Inkubatorda jo‘ja chiqmay qolishining eng ko‘p uchraydigan sabablari — urug‘lanmagan tuxum, noto‘g‘ri harorat, namlikdagi xato, yetarli aylantirmaslik, shamollatishning yomonligi va tuxumlarning iflos yoki uzoq saqlanganidir. Muammoni taxmin bilan emas, tuxumni yoritish, ochilmagan tuxumni tekshirish va inkubatsiya kundaligini tahlil qilish orqali aniqlash samaraliroq.
Agar o‘lim holatlari har siklda takrorlansa, ayniqsa embrionlar bir xil bosqichda nobud bo‘lsa, inkubator sozlamalari bilan birga nasldor podaning oziqlanishi va sog‘lig‘ini ham tekshirtiring. Kasallik yoki ozuqa yetishmovchiligi gumon qilinganda veterinariya mutaxassisiga murojaat qiling.
Manbalar
- Mississippi State University Extension Service — Trouble Shooting Failures with Egg Incubation
- Mississippi State University Extension — The Avian Embryo
- Utah State University Extension — Hatching and Caring for Chicks
- Aviagen — Possible Causes of Embryo Mortality
- Aviagen — Investigating Hatchery Practice
- Mississippi State University Extension Service — Keys to Successful Handling of Hatching Eggs