Tovuq biti va boshqa tashqi parazitlar kichik ko‘rinsa ham, parrandaning sog‘lig‘i, tuxumdorligi va vazn yig‘ishiga jiddiy ta’sir qilishi mumkin. Bitlar pat va teri qoldiqlari bilan oziqlanadi, ayrim kanalar esa qon so‘radi. Kuchli zararlanishda tovuq bezovta bo‘ladi, patlarini cho‘qiydi, ozadi, kamroq tuxum qiladi va kamqonlikka o‘xshash holat kuzatilishi mumkin.
O‘zbekistonda ayniqsa issiq mavsumdan keyin tovuqxona zich, nam yoki yaxshi tozalanmagan bo‘lsa, tashqi parazitlar tez ko‘payadi. Muammoni faqat bir marta dori sepish bilan hal qilish ko‘pincha yetarli emas. Samarali himoya uchta yo‘nalishga tayanadi: parazitni to‘g‘ri aniqlash, qush va muhitni birgalikda nazorat qilish hamda yangi zararlanishning oldini olish.
Tovuqlarda uchraydigan asosiy tashqi parazitlar
Tovuq biti
Tovuq bitlari odatda patlar orasida yashaydi va pat qoplami, teri qoldiqlari hamda qurigan ajralmalar bilan oziqlanadi. Ular ko‘pincha qush tanasida yashaydi va boshqa tovuqlarga yaqin kontakt orqali o‘tadi. Bit tuxumlari pat asosiga yopishib qoladi. Shuning uchun qush tanasida katta bitlar ko‘rinmasa ham, pat tagidagi oqish yoki sarg‘ish tuxumchalar zararlanishdan darak berishi mumkin.
Bitlar ayniqsa kloaka atrofi, dum tagi, qorin va qanot ostida uchrashi mumkin. Zararlangan tovuq patlarini tez-tez cho‘qiydi, bezovta bo‘ladi, changda ag‘dariladi va ayrim joylarda pati siyraklashadi.
Qon so‘ruvchi kanalar
Kanalar ichida ayrim turlari qush tanasida, boshqalari esa asosan tovuqxona yoriqlari, uya va qo‘noqlar atrofida yashaydi. Qon so‘ruvchi kanalar ko‘pincha kechasi faol bo‘lgani sababli, kunduz kuni ularni ko‘rish qiyin. Ertalab qo‘noq, uya burchagi va yog‘och yoriqlarida mayda qora-qizil nuqtalar, qon dog‘lari yoki “murch sepilgandek” qoldiq ko‘rinishi mumkin.
Kuchli kana bosimida tovuqlar kechasi bezovta bo‘ladi, qo‘noqda tinch o‘tirmaydi, toj va sirg‘alari oqarishi, tuxumdorlik pasayishi yoki umumiy holsizlik kuzatilishi mumkin. Qizil kana mavzusi alohida maqolalarda batafsil yoritilgani uchun bu maqolada asosiy e’tibor umumiy himoya tizimiga qaratiladi.
Burga, yumronqoziq va boshqa hasharotlar
Erkin yuradigan yoki hovlida boqiladigan tovuqlarda burga, chivin, pashsha va ayrim boshqa hasharotlar ham muammo tug‘dirishi mumkin. Ular terini ta’sirlantiradi, qushni bezovta qiladi va ayrim hollarda kasallik qo‘zg‘atuvchilarini tashishi mumkin. Nam, iflos va organik chiqindilar to‘planadigan joylar bunday hasharotlar ko‘payishi uchun qulay sharoit yaratadi.
Oyoq kanasi
Oyoq kanasi terining ustki qatlamlari orasiga kirib, oyoq tangachalarining dag‘allashishi va ko‘tarilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Oyoq qalinlashib, yoriqlar paydo bo‘ladi, qush yurishda noqulaylik sezadi. Bunday belgilarni oddiy kir yoki yoshga bog‘liq o‘zgarish deb qabul qilmaslik kerak. Oyoqdagi o‘zgarishlar parazitdan tashqari boshqa kasalliklarda ham uchrashi mumkin, shuning uchun aniq tashxis uchun veterinar ko‘rigi ma’qul.
Tashqi parazitlarni qanday aniqlash mumkin?
Parazitlarni aniqlash uchun tovuqxonadagi barcha qushlarni bir xil kuzatish kerak. Faqat eng ko‘p qashiyotgan bitta tovuqni tekshirish yetarli emas, chunki parazitlar suruv bo‘ylab tarqalgan bo‘lishi mumkin.
- Yorug‘ vaqtda patlarni ajrating. Kloaka atrofi, dum tagi, qanot osti, bo‘yin va ko‘krak patlarini ehtiyotkorlik bilan ochib ko‘ring.
- Pat asosini tekshiring. Patga yopishgan mayda oq tuxumchalar bit tuxumi bo‘lishi mumkin.
- Qo‘noq va uyalarni kechasi ko‘ring. Qon so‘ruvchi kanalar qorong‘ida faolroq bo‘ladi. Chiroq bilan yog‘och yoriqlari va birikmalarni tekshiring.
- Qush xulqini kuzating. Tez-tez cho‘qish, qashinish, qanot qoqish, kechasi bezovtalik va changda ko‘p ag‘darilish muhim belgilar hisoblanadi.
- Umumiy holatni baholang. Patlarning xiralashishi, ozish, tuxumdorlikning pasayishi, tojning oqarishi yoki holsizlik kuchli zararlanishdan shubhalanishga asos bo‘ladi.
Bir xil belgilar turli sabablar bilan yuzaga kelishi mumkin. Masalan, pat to‘kilishi oziqlanish, tullash, stress yoki teri kasalliklari bilan ham bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun parazit ko‘rinmasa, kimyoviy vositani tasodifiy qo‘llashdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashish kerak.
Tovuq biti va boshqa parazitlardan himoyalanishning 10 amaliy qoidasi
1. Yangi qushlarni karantinda saqlang
Yangi sotib olingan tovuq, xo‘roz yoki boshqa parranda darhol asosiy suruvga qo‘shilmasin. Uni alohida joyda kuzatib, patlari, terisi, oyoqlari va umumiy holatini tekshiring. Karantin vaqtida alohida yemdon, ichgich va inventardan foydalanish parazit hamda infeksiyalar tarqalish xavfini kamaytiradi.
2. Tovuqxonani muntazam tozalang
Nam go‘ng, pat, yem qoldig‘i va chang parazitlar uchun qulay muhit yaratadi. Go‘ngni muntazam olib tashlang, namlangan to‘shamani almashtiring, uya va qo‘noqlarni mexanik usulda tozalang. Tozalashdan oldin qushlarni boshqa joyga chiqarish, keyin yuzalarni quritish muhim.
3. Yoriq va tirqishlarni kamaytiring
Kanalar yog‘ochning yoriqlari, qo‘noq birikmalari, uya burchaklari va devor-tom tutashgan joylarda yashirinishi mumkin. Qo‘noq va uyalarni tekis, yuvish oson materialdan tayyorlash, chuqur yoriqlarni berkitish va keraksiz taxtalarni olib tashlash nazoratni yengillashtiradi.
4. Quruq chang vannasini tashkil qiling
Tovuqlar tabiiy ravishda changda cho‘milish orqali patlari orasidagi ayrim parazitlarni kamaytiradi. Buning uchun quruq, yomg‘irdan himoyalangan joyda toza qum yoki mayda quruq tuproq solingan idish qo‘yish mumkin. Chang vannasi to‘liq davolash o‘rnini bosmaydi, ammo gigiyenaga yordam beradi.
Diatomit yoki diatomli tuproq ishlatilsa, faqat parranda uchun mo‘ljallangan, oziq-ovqat darajasidagi mahsulot tanlanishi kerak. Uni chang ko‘tariladigan yopiq joyda ko‘p miqdorda sochish qushlar va odamlarning nafas yo‘llarini ta’sirlantirishi mumkin. Ishlash paytida shamollatish va himoya niqobidan foydalaning.
5. Ortiqcha zichlikka yo‘l qo‘ymang
Tovuqlar bir joyda haddan tashqari ko‘p saqlansa, parazitlar bir qushdan boshqasiga tezroq o‘tadi. Bundan tashqari, zichlik namlik, stress va pat cho‘qishni kuchaytiradi. Tovuqxona maydoni, qo‘noq, uya va yemlash joylari suruv soniga mos bo‘lishi kerak.
6. Yovvoyi qushlar va kemiruvchilarni cheklang
Yovvoyi qushlar, kemiruvchilar va boshqa hayvonlar parazitlarni tovuqxona hududiga olib kirishi mumkin. Yemni yopiq idishda saqlang, to‘kilgan yemni yig‘ishtiring, deraza va ventilyatsiya teshiklariga mos to‘r o‘rnating. Bu choralar nafaqat tashqi parazitlar, balki ko‘plab yuqumli kasalliklar xavfini ham kamaytiradi.
7. Inventarni suruvlar o‘rtasida aralashtirmang
Bir tovuqxonada ishlatilgan chelak, supurgi, katak yoki kiyim boshqa suruvga parazit olib o‘tishi mumkin. Imkon qadar har bir bo‘lim uchun alohida inventar ajrating. Zarurat bo‘lsa, inventarni tozalab, yuvib va quritib keyin boshqa joyda ishlating.
8. Qushlarni muntazam ko‘rikdan o‘tkazing
Haftasiga kamida bir marta bir nechta tovuqni navbat bilan tekshirish foydali. Issiq mavsumda, yangi qush qo‘shilganda, tuxumdorlik pasayganda yoki qushlar ko‘p qashina boshlaganda tekshiruvni kuchaytiring. Erta aniqlangan zararlanishni nazorat qilish osonroq bo‘ladi.
9. Yem va suv sifatini nazorat qiling
Muvozanatli oziqlanish parrandaning umumiy chidamliligini qo‘llab-quvvatlaydi. Tashqi parazitlarni yemga vitamin qo‘shish bilan yo‘qotib bo‘lmaydi, ammo sifatsiz oziqa, doimiy stress va suvsizlanish zararlanish oqibatlarini og‘irlashtirishi mumkin. Ichgichlar toza, suv esa doimiy bo‘lsin.
10. Kimyoviy vositani faqat yorliq va mutaxassis tavsiyasi asosida ishlating
Parazitlarga qarshi vositalar purkagich, kukun, vannacha yoki boshqa shaklda bo‘lishi mumkin. Har bir mahsulotning qaysi parazitga, qaysi yoshdagi qushga va qanday usulda qo‘llanishi farq qiladi. Faqat tovuq uchun ruxsat etilgan mahsulotni tanlang, yorliqdagi ko‘rsatmaga amal qiling va mahsulotni yem, suv, tuxum hamda go‘sht bilan aralashtirib yubormang.
Tuxum yoki go‘sht uchun boqiladigan qushlarda kutish muddati alohida ahamiyatga ega. Mahsulot yorlig‘ida oziq-ovqat mahsulotlari bo‘yicha cheklovlar ko‘rsatilmagan bo‘lsa, veterinardan aniqlashtirmasdan foydalanmang. Odamlar uchun mo‘ljallangan insektitsidlar, noma’lum kukunlar, yoqilg‘i, kerosin yoki kuchli maishiy kimyoviy moddalarni qush tanasiga surish xavfli.
Zararlanish aniqlansa, qanday tartibda harakat qilish kerak?
- Suruvni tekshiring. Faqat ko‘rinib turgan bitta qushni emas, barcha tovuq va xo‘rozlarni ko‘rikdan o‘tkazing.
- Qushlarni toza joyga vaqtincha ajrating. Bu davolash va tovuqxonani tozalashni bir vaqtda olib borishga yordam beradi.
- To‘shamani olib tashlang. Eski to‘shama, pat va go‘ngni yopiq xaltaga solib, tovuqxona yaqinida qoldirmang.
- Yuza va jihozlarni tozalang. Avval mexanik kirni olib tashlang, keyin ruxsat etilgan dezinfeksiya vositasidan foydalaning. Dezinfeksiya parazitning barcha bosqichlarini yo‘qotmasligi mumkin, shuning uchun mexanik tozalash ham zarur.
- Parazit turiga mos reja tuzing. Bitlar asosan qush tanasida bo‘lsa, kana yoki burga muhitda ham yashirinishi mumkin. Shu sababli ayrim holatlarda qushni ham, tovuqxonani ham nazorat qilish talab etiladi.
- Qayta ko‘rikni rejalashtiring. Bit tuxumlari ayrim vositalarga chidamli bo‘lishi mumkin. Qayta ishlov berish zarurati mahsulot yorlig‘i va veterinarning tavsiyasiga bog‘liq.
Qaysi belgilar veterinarga murojaat qilishni talab qiladi?
Quyidagi holatlarda o‘zbilarmonlik bilan dori ishlatmasdan veterinar yoki parrandachilik bo‘yicha mutaxassisga murojaat qiling:
- tovuqlar keskin holsizlangan yoki yem-suvdan qolgan bo‘lsa;
- toj va sirg‘alar oqarib, qushlar ozib borayotgan bo‘lsa;
- o‘lim holatlari ko‘paygan bo‘lsa;
- terida yara, yiringlash, kuchli qizarish yoki qonash kuzatilsa;
- tuxumdorlik qisqa vaqtda keskin pasaysa;
- parazitga qarshi ishlovdan keyin qushlarda zaharlanishga o‘xshash belgilar paydo bo‘lsa;
- muammo qayta-qayta takrorlansa.
Parazitlar ayrim kasalliklarga o‘xshash belgilarni berishi mumkin. Shuning uchun qashinish yoki pat to‘kilishini ko‘rib, darhol antibiotik, ivermektin yoki boshqa preparatni taxminiy dozada berish to‘g‘ri yondashuv emas. Oziq-ovqat uchun boqiladigan parrandalarda dori tanlovi va kutish muddati ayniqsa ehtiyotkorlik bilan belgilanadi.
Parazitlardan himoyalanish uchun qisqa nazorat jadvali
| Vazifa | Tavsiya etiladigan nazorat |
|---|---|
| Qushlarni ko‘rikdan o‘tkazish | Haftasiga kamida bir marta, muammo paytida tez-tez |
| Kloaka va pat asosini tekshirish | Bit, tuxumcha va teri ta’sirlanishini aniqlash uchun |
| Qo‘noq va uya yoriqlarini ko‘rish | Ayniqsa kechasi kana izlarini aniqlash uchun |
| Nam to‘shamani almashtirish | Namlik paydo bo‘lishi bilan |
| Yangi qushlarni alohida saqlash | Asosiy suruvga qo‘shishdan oldin kuzatuv va ko‘rik |
| Chang vannasini saqlash | Quruq, toza va yomg‘irdan himoyalangan holda |
| Inventarni tozalash | Suruvlar o‘rtasida ishlatishdan oldin |
Xulosa
Tovuq biti va boshqa tashqi parazitlardan himoyalanishning eng yaxshi usuli — muammoni kuchaygandan keyin emas, oldindan nazorat qilishdir. Muntazam ko‘rik, quruq va toza tovuqxona, yangi qushlar karantini, yovvoyi qushlar hamda kemiruvchilarni cheklash parazitlar tarqalishini sezilarli kamaytiradi.
Agar zararlanish aniqlansa, butun suruvni va muhitni birgalikda baholash kerak. Kimyoviy preparatlar esa faqat parranda uchun ruxsat etilgan bo‘lsa, yorliqdagi ko‘rsatmalar asosida va oziq-ovqat xavfsizligi talablariga rioya qilgan holda ishlatiladi.